Diyanet İlmi Dergi

Gedik, Şerif. “İslâm Hukuku Açısından Babanın Çocuğun Malında Tasarrufta Bulunma Yetkisi ve Malî İbadetleri Üzerindeki Rolü”. Diyanet İlmî Dergi 59 (2023), 613-654.

Araştırma makalesi / Research article

İSLÂM HUKUKU AÇISINDAN BABANIN ÇOCUĞUN MALINDA TASARRUFTA BULUNMA YETKİSİ VE MALÎ İBADETLERİ ÜZERİNDEKİ ROLÜ

IN TERMS OF ISLAMIC LAW THE FATHER’S AUTHORİTY TO USE RİGHT CHILD’S PROPERTY AND HIS ROLE IN FINANCIAL WORSHIP

Geliş Tarihi: 26.07.2022 Kabul Tarihi: 01.06.2023

orcid.org/0000-0002-2032-119X

hacegan85@hotmail.com

ÖZ

İslâm hukukunda edâ ehliyeti bulunmayan veya eksik olan küçüğün himaye edilmesi, kişisel gelişimi için desteklenmesi ve mal varlığının korunması önem arz eder. Çünkü küçüğün şahsî ve malî tasarruflarının büyük çoğunluğunu tek başına gerçekleştirmesi mümkün değildir. Zira -durumuna göre- edâ/fiil ehliyeti bulunmadığı veya noksan sayıldığı için çocuk, şahsî ve malî tasarruflarında kısıtlı kabul edilmiştir. Küçüğün korunma altına alınmasını sağlayan velâyet sistemiyle, küçüğün ve kısıtlının maslahatının gözetilmesi ve zararına olan tasarrufların engellenmesi amaçlanmıştır. Çocuk, şahsî ve malî tasarruflarında kısıtlı kabul edildiği, genellikle maslahatına uygun davranamadığı ve acziyet içerisinde olduğundan dolayı onun adına hukukî temsilcileri yetkili kılınmıştır. Çocuğun öncelikli hukukî temsilcisi ise babasıdır. Babanın çocuğun şahsı üzerindeki velâyeti bulûğa kadar, malı üzerindeki velâyeti ise rüşdüne kadar devam eder. Bu çalışmada, babanın küçük çocuk üzerindeki velâyeti, şahsî ve malî velâyet açısından önceliği, bey‘, icâre, rehin, vedîa, ve hibe gibi akitler çerçevesinde babanın çocuğun malında tasarrufta bulunma yetkisi; çocuğunun malından istifade edebilmesi ve babanın çocuğun malî ibadetlerindeki rolü gibi konuların incelenmesi hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler: İslâm Hukuku, Babanın Tasarrufları, Çocuk Malı, Velâyet, Ehliyet, Malî İbadetler.

ABSTRACT

Islamic law, it is important to In Islamic law, it is important to protect the minors who do not have or lack the capacity to perform, to support them for their personal development and to protect their assets. Because it is not possible for the minors to realize most of their personal and financial dispositions on their own. Because -according to their situation- minors are considered to be restricted in their personal and financial dispositions due to their lack of or incomplete capacity to perform or act. The guardianship system, which ensures the protection of minors, aims to safeguard their interests and to prevent actions to their detriment. Since a child is considered to be restricted in terms of personal and financial dispositions, is generally unable to act in accordance with his interests and is incapacitated, his legal representatives are authorized on his behalf. The primary legal representative of a child is his father. The father’s guardianship over the child’s self continues until puberty and his guardianship over the child’s property continues until attaining the age of majority. This study aims to examine issues such as the father’s guardianship over his minor child, his priority in terms of personal and financial guardianship, the father’s authority to dispose of the child’s property within the framework of contracts such as sales, rental, collateral, bailment, and grant, the father’s ability to benefit from his child’s property, and his role in the child’s acts of financial worship.

Keywords: Islamic Law, Father’s Disposition, Children’s Property, Custody, Competence, Acts of Financial Worship.

SUMMARY

Islam has given rights and imposed responsibilities on people both individually and socially in order to prevent corruption and to ensure that they live in peace. Through the fulfillment of these rights and responsibilities, it is aimed to establish justice and prevent injustice. In addition, some people who are weak, powerless and incompetent due to their special conditions are also protected and prevented from being subjected to injustice. In Islamic law, like every individual, the rights of minors, the insane and other persons with disabilities are guaranteed. It is essential that the care and needs of minors and other restricted persons, who are incapable of completing their physical and mental development and who are unable to continue their lives on their own, should be met by their elders. This is because the incapacity of the persons with physical and mental disabilities to protect themselves legitimizes taking them under protection. In this respect, minors must be taken under protection and their dispositions must be carried out under the supervision of their guardians. Restricting the dispositions of minors or realization of their dispositions under the supervision of their guardians covers a period starting from their birth and continuing until puberty or, in some cases, the age of majority. During this period, the responsibility for the dispositions made on behalf of the child or realized by the child belongs primarily to the father, and in the absence of the father, to other legal representatives who have the custodial authority. This is because the father and other legal representatives have the responsibility to protect minors who have not completed their physical and mental development and to protect their rights as their own rights.

In Islamic law, in order for a person’s personal and financial dispositions to be valid and legitimate, one must have the authority or be authorized to make the dispositions valid. The father’s authority over his child’s personal and financial dispositions is a right that is directly granted to the father. There is no need for any judicial decision or transfer of authority. The guardian also has the authority to dispose of the child’s property. However, it is only possible for guardian to act on behalf of the child through the transfer of authority. The father, grandfather and judge may authorize the guardian to dispose of the child’s property.

In Islamic family law, the legal representation of a restricted person by someone else is generally expressed by the concept of guardianship. In Islamic law, guardianship is an institution of legal representation that aims to fulfill the interests that religion and reason deem good, such as cooperation in goodness, meeting the needs of individuals and the community, and relieving their burdens. This representation involves an authorization that gives a person of sanity and adolescence the power to make valid Sharʿī dispositions on behalf of himself and/or others. The guardianship system aims to protect the rights of minors, to safeguard their interests, and to prevent acts to their detriment.

Although there are different classifications of guardianship in the sources in terms of those who assume guardianship and the subject of guardianship, the distinction between personal and financial guardianship is important for our subject. This is because our study is concerned with both the child’s person and property.

It is seen that the issue of guardianship is examined in detail in the works titled ahwāl al-shahsiyya, associated with the issue of capacity in the works of usul al-fiqh, and dealt with in the context of marriage and khidāna in the works of furu fiqh. Unlike other studies, in this study, the dimensions of the relationship between the father and the child in terms of finance will be discussed systematically, the child’s responsibility in terms of the acts of financial worships will be examined, and the conflicts between the sects will be mentioned. In addition, since many studies have been conducted on guardianship in the context of marriage and khidāna, these issues are not included in the scope of this study.

In this study, issues such as whether the father has the authority to dispose of his minor child’s property, the father’s priority over other legal representatives, the limits of the father’s power of disposition, the extent of the father’s rights and responsibilities towards his child in the fulfillment of some financial acts of worship, such as zakat, almsgiving and qurbani, the responsibility to meet the needs of his child, and the conditions under which the father can benefit from his child’s property are examined.

Custody is the authority of a person of legal age to manage the personal and property affairs of another person who is not fully competent or whose capacity is incomplete. In Islamic doctrine, khidāna refers to the right, authority and responsibility granted by the legislator to certain individuals in order to ensure the proper raising, upbringing, protection, care and education of minors and those who are in this category.

GİRİŞ

İslâm dini gerek bireysel gerekse toplumsal olarak insanların fesada uğrayıp bozulmalarını engellemek ve huzur içerisinde yaşamalarını temin etmek için onlara bazı haklar vermiş ve sorumluluklar yüklemiştir. Bu hak ve sorumlulukların yerine getirilmesiyle adaletin tesisi ve haksızlığın önlenmesi hedeflenmiştir. Ayrıca zayıf, güçsüz ve ehliyetsiz olan özel konumdaki bazı insanların da himaye edilmeleri sağlanmış ve haksızlığa uğramaları engellenmiştir. İslâm hukukunda her birey gibi küçüğün, mecnunun ve diğer kısıtlıların da hakları güvence altına alınmıştır. Zira fiziksel ve ruhsal açıdan gelişimlerini tamamlayamayan ve hayatlarını tek başına sürdürmeleri mümkün olmayan küçüklerin ve diğer kısıtlıların bakım ve ihtiyaçlarının büyükleri tarafından karşılanması zaruridir. Çünkü beden ve akıl itibarıyla noksan olan kısıtlıların kendilerini korumaktan aciz olmaları onları muhafaza altına almayı meşru kılmaktadır.[1] Bu itibarla küçüklerin koruma altına alınması ve tasarruflarını velilerinin gözetiminde gerçekleştirmeleri bir gerekliliktir. Küçüklerin tasarruflarının sınırlandırılması veya velilerinin gözetiminde gerçekleşmesi doğumla başlayıp ergenlik veya bazıları için rüşd çağına kadar devam eden bir dönemi kapsar. Bu dönemde çocuk adına gerçekleştirilen veya çocuğun gerçekleştirmiş olduğu tasarrufların sorumluluğu öncelikle babaya, baba olmadığı durumlarda ise velâyet yetkisine sahip diğer hukukî temsilcilere ait olur. Zira baba ve diğer hukukî temsilcilerin fiziksel ve ruhsal gelişimini tamamlayamayan küçükleri himaye etme ve onların haklarını kendi hakları gibi koruma sorumlulukları vardır.

İslâm hukukunda kişinin şahsî ve malî tasarruflarının geçerli ve meşru olabilmesi için tasarrufları geçerli kılacak yetkiye sahip olması veya yetkilendirilmiş olması gerekir. Babanın çocuğunun şahsî ve malî tasarruflarında yetki sahibi olması, babaya doğrudan tanınmış bir haktır. Bunun için herhangi bir yargı kararına veya yetki devrine ihtiyaç yoktur. Vasînin de çocuğun malı üzerinde tasarrufta bulunma yetkisi vardır. Ancak onun çocuk adına işlem yapması yetki devriyle mümkündür. Baba, dede ve hâkim tarafından vasîye çocuğun malları üzerinde tasarrufta bulunma yetkisi verilebilir.^[2]

İslâm aile hukukunda genellikle kısıtlı olan kişinin hukukî olarak başkası tarafından temsil edilmesi velâyet kavramıyla ifade edilir. Kaynaklarda velâyet, velâyeti üstlenenler ile velâyetin konusu açısından^[3] farklı tasniflere^[4] tabi tutulsa da konumuz açısından şahsî ve malî velâyet ayrımı önem arz etmektedir. Zira çalışmamız hem çocuğun şahsı hem de mal varlığıyla ilgilidir.

Velâyet konusunun ahvâl-i şahsîye isimli eserlerde detaylı olarak incelendiği, usûl eserlerinde ehliyet konusuyla ilişkilendirildiği; fürû fıkıh eserlerinde ise daha çok nikâh ve hidâne konuları bağlamında ele alındığı görülür. Diğer çalışmalardan farklı olarak çalışmamızda malî açıdan babayla çocuk arasındaki ilişkinin boyutları sistematik bir şekilde ele alınarak, çocuğun malî ibadetlerdeki sorumluluk boyutu incelenerek mezhepler arası ihtilaflara değinilecektir. Ayrıca nikâh ve hidâne bahisleri özelinde velâyetle ilgili birçok çalışma yapıldığı için bu konular çalışmanın kapsamına dâhil edilmemiştir.

Bu çalışmada babanın küçük çocuğunun malında tasarruf yetkisine sahip olup olmadığı, babanın diğer hukukî temsilcilere göre önceliği, babanın tasarruf yetkisinin sınırları; zekât, öşür, fıtır sadakası ve kurban gibi bazı malî ibadetlerin yerine getirilmesinde babanın çocuğuna karşı hak ve sorumluluklarının boyutu, çocuğunun ihtiyaçlarını karşılama sorumluluğu ve babanın çocuğunun malından hangi şartlar çerçevesinde yararlanabileceği gibi konular incelenmiştir.

1. İslâm Hukukunda Velâyet Kavramı

Velâyet kelimesi sözlükte “yakınlık ve yakın olmak” anlamındaki “vly” kökünden türemektedir.^[5] Velâyet kelimesi vilâyet şeklinde de kullanılabilmektedir.^[6] Velâyet ile vilâyet kelimeleri ortak anlamları yanı sıra kullanışlarına göre farklı anlamları da ifade edebilmektedirler. Her iki kavram eş anlamlı olarak kullanıldığında “yakınlık, akrabalık, yardım ve muhabbet” gibi anlamları ifade ederler.^[7] Terim olarak velâyet ise “kabul etsin veya etmesin, tasarrufun başkası adına yürürlük kazanması”^[8] veya “şahsî ve malî işlerini gözetip yürütmek üzere reşîd bir şahsın, kısıtlı (kâsır) bir şahsın yerini tutması”^[9] şeklinde tanımlanmaktadır. Hukukî temsil veya yetki anlamındaki velâyet, ihtiyârî ve icbârî olabilir. İhtiyârî velâyet, vekâlet manasında olup, tasarruf “yetkisinin kişinin isteğiyle başkasına devredilmesini; icbârî velâyet ise Şârî veya hâkimin kâsırın maslahatına olan tasarruf yetkisini hukûken onu temsil edebilecek birisine devretmesini ifade eder.^[10] Şâyet hukukî temsil, temsil edilenin iradesi ve isteğiyle gerçekleşiyorsa buna “vekâlet”, edâ ehliyetinin olmaması veya eksik olması nedeniyle isteğe bağlı olmaksızın gerçekleşiyorsa buna “velâyet”, veli veya hâkim tarafından edâ ehliyeti bulunmayan veya eksik olanlarla ehliyeti sonradan kısıtlananların mallarını koruma, onlar adına tasarrufta bulunma yetki veya sorumluluğunun bir kimseye verilmesine ise “vesâyet” denir. Vesâyet bir üst kavram olan velâyetin bir nevidir. Velâyet yetkisine sahip kişiye velî,^[11] vesâyet yetkisi kendisine verilen kimseye ise vasî denir.^[12] Vasînin yetkisi veliye göre daha sınırlıdır.^[13] Ayrıca Hanefîlere göre veli olan baba veya dede bir başkasını vasî olarak tayin etme yetkisine sahiptir.^[14]

2. Küçük Çocuk Üzerindeki Velâyet Hakkı

İslâm hukukunda koruma altına alınması gereken küçükler üzerinde velâyet zorunludur. Zira küçükler, aklî melekeleri kemale ermediği, kendi ihtiyaçlarını karşılayamadıkları ve yeterli hayatî tecrübeye sahip olmadıkları için kısıtlı kabul edilmişlerdir. Bundan dolayı himaye edilmelerine ve gözetim altında tutulmalarına ihtiyaç duyulmuştur. İslâm hukukunda küçüklerin haklarının zayi olmaması ve hak kaybına uğramamaları adına velâyet sistemi geliştirilmiştir. Bunun için meşru kılınan velâyet sisteminin temellinde şefkat, merhamet, başkalarına yardımcı olma, ihtiyaç sahiplerini koruma ve himaye etme gibi temel ahlâkî erdemler vardır. Kendi içerisinde bu unsurları barındıran velâyet sistemi, aklen güzel, dinen ise meşru kabul edilmiştir. Küçüklerin velâyet altına alınmasından kasıt, çocuğun yetişkin oluncaya kadar şahsî ve malî haklarının hukukî olarak koruma altına alınmasını sağlamaktır. Velinin çocuk üzerindeki velâyeti doğumla başlayıp ergenlik çağına hatta bazıları için rüşdüne ulaşıncaya kadar devam eder.^[15]

Fakihler velinin akıl bâliğ ve hür olmasının yanı sıra velâyet altına alınacak kişiyle arasında din birlikteliğinin olması gerektiğini ifade etmişlerdir. Ayrıca kölenin, mecnunun ve çocuğun bir başkası üzerinde velâyetinin ise geçerli olmadığını belirtmişlerdir.^[16] Özellikle evlendirme ve hidâne velâyetini üstlenecek velide yukarıda aranan şartlara ilaveten erkeklik, rüşd ve adalet şartının aranıp aranmayacağı konusunda fakihler ihtilaf etmişlerdir.^[17]

İslâm hukukuna göre çocuğun şahsî ve malî tasarrufları konusunda öncelikli hukukî temsilcisi babadır. Babanın çocuk üzerindeki velâyet yetkisi mahkeme kararına veya başkasının görevlendirmesine ihtiyaç duymayan, babalık vasfından dolayı şer‘an kendiliğinden sabit olan zorunlu bir haktır. Kaynaklarda geçen “Çocuklar üzerindeki velâyetin gerekliliği ihtiyarî değil icbâridir.”^[18] şeklindeki ifadeler de buna işaret etmektedir. Babanın velâyet sorumluluğundan kendisini azletmesi düşünülemez. Ancak velâyet ehliyetini kaybeder, velâyet görevinde acziyet gösterir veya kasıtlı olarak bu görevini yerine getirmezse velâyet yetkisi kendisinden alınır.^[19]

3. Küçük Çocuk Üzerindeki Velâyet Çeşitleri

Velâyet genel itibarıyla şahıs ve mallarla ilgili olduğu için çocuk hakkında da şahsî ve malî velâyet olmak üzere iki tür velâyetten bahsedilir. Çocuğun geçiminin kime ait olduğu bahsi istisna edilecek olursa şahsî velâyet konusu bu çalışmanın kapsamına girmemektedir. Bundan dolayı şahsî velâyet konusu detaylandırılmamış, ancak yer yer bazı meselelere atıfta bulunmakla yetinilmiştir.

3.1. Şahsî Velâyet

Velinin, çocuk veya kısıtlının şahsı üzerindeki hukukî temsil yetkisine şahsî velâyet veya velâyet-i nefsiyye (el-velâye ale’n-nefs) denir.^[20] İslâm hukukunda şahsî velâyetle genellikle evlendirme, hidâne, nafaka, talim ve terbiye velâyeti kast edilir.^[21]

Hanefî mezhebine göre şahıs üzerinde velâyet yetkisine sahip olmadaki öncelik sıralaması, miras hukukunda asabe^[22] olan akrabalar arasındaki öncelik sıralaması gibidir. Yani şahıs üzerinde velâyet yetkisine sahip olanlar, asabe olmalarındaki yakınlık derecelerine göre önceliklidirler.^[23] Küçüğün şahsı üzerindeki velâyet yetkisi öncelikli olarak babaya, baba yoksa dedeye,^[24] dede de yoksa ana baba bir kardeşe o da yoksa baba bir kardeş o da yoksa ana baba bir amca, baba bir amca ve amcaoğluna geçer. Şâyet bu sayılanlar arasında kimse yoksa velâyet anneye geçer.^[25]

3.2. Malî Velâyet

Velinin, çocuk veya kısıtlının malları üzerindeki tasarruf yetkisine malî velâyet veya velâyet-i maliyye (el-velâye ale’l-mâl) denir. Malî velâyetle çocuğun malının korunması, alışveriş veya ticaret yapılması ya da çocuk adına bazı malî akitlerin gerçekleştirilmesi kastedilir.^[26] Çocuk, şer‘an muteber sayılacak tasarruf yetkisine sahip olmadığı, maslahatını gözeterek kâr ve zararını tespit edemediği ve aklî melekesi henüz kemale ermediği için kişisel gelişimi ve mal yönetimi konusunda başkasının himayesine ihtiyaç duyar. Bireyin çocukluk sebebiyle^[27] sözlü veya malî tasarruflarından men edilmesi, kendisine kısıt koyulması fıkıhta hacr/hacir (kısıtlı) olarak ifade edilir.^[28] İslâm hukukuna göre küçüğün malında tasarrufta bulunma yetkisi öncelikli olarak veliye aittir. Zira veli, küçüğün yararına olmak kaydıyla onun mallarını yönetme hakkına sahiptir. Ayrıca küçüğü himaye eden ve gözetim altında tutan velinin iyi niyet sahibi olması, çocuğun maslahatını gözetmesi, menfaatine en uygun olanı tercih etmesi ve malî açıdan zararına olacak bütün tasarruflardan uzak durması gerekir.^[29]

Malî konularda çocuğun öncelikli hukukî temsilcisi babasıdır. Babanın öncelikli olmasının sebebi nesepten kaynaklî babalık vasfıdır. Baba yaratılışı gereği çocuğuna karşı sevgi, şefkat ve merhamet besler. Ayrıca onu koruyup gözetmek ister. Babanın çocuğu için fıtrî olarak beslemiş olduğu bu duygular babayı velâyette öncelikli kılar. Çocuğu adına tasarrufta bulunan babanın kendi adına tasarrufta bulunuyormuş gibi hareket etmesi gerekir. Zira babanın çocuğuna duymuş olduğu şefkat bunu gerektirir. Zaruri durumlar istisna edilecek olursa baba hayattayken çocuğun malları üzerinde bir başkası tasarrufta bulunamaz.^[30] Babanın hayatta olmaması durumunda ise malî velâyet konusunda öncelik sıralaması kısaca şöyledir: 1. Babanın tayin ettiği vasî, 2. Dede (babanın babası), 3. Dedenin tayin ettiği vasî, 4. Hâkim, 5. Hâkimin görevlendirdiği vasî.^[31]

Yukarıda belirtildiği üzere çocuğun malları hakkında tasarrufta bulunma konusunda babanın tayin ettiği vasî dededen, dedenin tayin ettiği vasî ise hâkimden daha önceliklidir. Babanın tayin etmiş olduğu vasînin, dededen daha öncelikli olmasının sebebi vasînin, babanın yerine kaim olması, babanın tayin ettiği vasînin çocuğunun malında tasarrufta bulunmasına rıza göstermesi ve kendisinden sonra çocuğunun malıyla ilgilenmesi için o şahsı, vasî olarak tayin etmesiyle ilgilidir.^[32] Mal üzerindeki velâyet, mal edinme ve mal yönetiminde velâyet olmak üzere iki başlık altında ele alınacaktır.

3.2.1. Mal Edinmede Velâyet

Küçüğün mal edinmesi ve küçük üzerindeki velâyet yetkisi üç dönemle ilgilidir. Bunlar: cenin, sabilik (temyiz öncesi) ve temyiz dönemidir. Çocuk, genellikle bulûğla birlikte rüşdüne erdiği için ergenlik yukarıda belirtilen üç döneme ilave edilmemiştir.^[33] Bulûğla birlikte rüşdüne ulaşmış tam ehliyet sahibi bireyler için velâyet söz konusu değildir.

3.2.1.1. Cenin Dönemi

Cenin dönemi çocuğun anne rahmine düşüp, doğumuna kadar olan süreyi kapsar.^[34] İslâm hukukuna göre cenin, annesine bağımlı olsa bile, teşekkül etmeye başladığı andan itibaren ayrı bir canlı kabul edilir. Doğum zamanına kadar nesep, miras ve vasiyet gibi zayi olması muhtemel bazı haklar cenin için saklı tutulur. Cenin döneminde terettüp eden bu haklar ancak canlı olarak doğmakla elde edilir.^[35] Ceninin lehine yapılan vasiyet veya vakfın geçerli olması ya da kendisi için bırakılan mirası alabilmesi için miras bırakan (mûris) ölürken anne karnında olması ve sağ olarak dünyaya gelmesi gerekir.^[36] Borçlanmaya ehil olmadığı için ceninin herhangi bir borcun altına girmesi düşünülemez. Babanın cenin adına hak doğurucu herhangi bir hukukî işlem gerçekleştirme yetkisi yoktur.^[37] Ceninin edâ ehliyeti olmamakla birlikte vücûb ehliyeti nâkıs, lehine olan haklar ise geçerlidir.^[38]

Ceninin vakıf, miras veya vasiyet yöntemlerinden birisiyle mülkiyet edinmesi ve kendisine mal intikal etmesi mümkündür. Hanefîlere göre cenine intikal eden malların “yed-i emîn”e teslim edilmesi gerekir. Bu yed-i emînin, malları sadece koruma vazifesi olup; onları değerlendirmek veya artırmak gibi bir görevi yoktur. Çünkü ceninin mülkiyeti sağ olarak doğma ihtimaline dayanmaktadır. Cumhur ulemaya göre ise cenin haklarının korunması adına vasî tayin edilmeli ve bu vasî de ceninin mallarını muhafaza etmelidir.^[39]

3.2.1.2. Temyiz Öncesi Dönem

Temyiz öncesi dönemle çocuğun doğumundan yedi yaşına kadar olan süre kastedilir. Bu dönemdeki çocuğa “gayri mümeyyiz” denmektedir. Gayri mümeyyiz çocuğun vücûb ehliyeti tam iken, edâ ehliyeti yoktur. Edâ ehliyeti olmayan gayri mümeyyiz çocuğun fiilî tasarrufları ve sözlü irade beyanı hukukî bir yükümlülük doğurmaz. Zira bu dönemdeki çocuğun gerçekleştirdiği akitler ve sözlü tasarruflar geçersiz sayılmıştır.^[40] Çünkü akitlerin hukuken geçerli bir sonuç doğurabilmesi için taraflar arasında “icap” ve “kabul”ün gerçekleşmesi gerekir. Gayri mümeyyiz çocuğun ise icap ve kabulü muteber değildir.^[41] Mecelle’de gayri mümeyyiz çocuğun tasarruflarının hukukî bir sonuç doğurmadığı şöyle ifade edilmiştir: “Sağîr-i gayri mümeyyizin velisi izin verse bile kavlî tasarrufları asla sahih olmaz.” Bu tasarrufların hibenin kabulü gibi tamamen çocuğun maslahatına uygunluğu veya zarar görmesi muhtemel alışveriş akdi gibi bir akit olması fark etmez.^[42]

Gayri mümeyyiz çocuğun borç doğurucu hukukî işlemleri yasal temsilcisi olan babası tarafından yerine getirilir.^[43] Gayri mümeyyiz çocuk hibe, vasiyet, miras veya babasının kendisi adına gerçekleştirmiş olduğu akitlerden (bey‘ ve icâre gibi) biri sebebiyle mülkiyet edinebilir.^[44]

Temyiz öncesi dönemdeki çocuk, edâ ehliyeti olmadığı için bedenî ibadetler kapsamına giren oruç, namaz vb. ibadetlerle sorumlu değildir. Gayri mümeyyiz çocuğun cezaî ehliyeti olmadığı için kısas ve had cezasını gerektiren bir suç işlediğinde kendisine herhangi bir cezai müeyyide uygulanmaz. Ancak bir başkasının hakkını ihlal eder ve maddî açıdan zarara uğrama söz konusu olursa çocuk tazminle yükümlü olur. Mesela çocuk hırsızlık yapsa çaldığı mal duruyorsa onu aynen iade etmesi, şâyet mal zayi olmuşsa da bedelini tazmin etmesi gerekir. Tazmin sorumluluğu edâ ehliyetine değil, vücûb ehliyetine dayandığı için gayri mümeyyiz çocuk, bir kimsenin malını telef ettiğinde ortaya çıkan zararı karşılamak zorundadır.^[45]

3.2.1.2. Temyiz Dönemi

Bu dönem çocuğun doğru ile yanlışı, iyi ile kötüyü birbirinden ayırdığı bir çağı ifade eder. Genellikle bu çağın yedi yaşında başladığı ve bulûğla son bulduğu kabul edilir. Bu dönemdeki çocuğa da “mümeyyiz” denmektedir.^[46] Mümeyyiz çocuğun vücûb ehliyeti tam iken, edâ ehliyeti nakıstır. Hanefî fakihler edâ ehliyeti nakıs olması itibariyle temyiz gücüne sahip çocuğun malî tasarruflarını üç kısımda ele almıştır. Bunlar kısaca şunlardır:^[47]

1. Mutlak menfaatine olan tasarruflar:

Bu tarz tasarruflar çocuğun mal varlığını artırmaya yönelik olduğu için herhangi bir kimsenin iznine bağlı olmaksızın geçerlidir. Mümeyyiz çocuğun kendisine yapılan hibeyi kabul etmesi bu kabildendir.

2. Mutlak zararına olan tasarruflar:

Çocuğun hukukî temsilcisi olan babasının izni olsa dahi bu tarz tasarruflar geçersiz kabul edilmiştir. Çünkü böyle tasarruflar çocuğun mal varlığının azalmasına ve malî olarak zarara uğramasına yol açar. Mümeyyiz çocuğun malını bağışlaması, hediye etmesi veya borca kefilliği çocuğun zararına olan tasarruflar olarak değerlendirilir.

3. Menfaat ve zarara muhtemel olan tasarruflar:

Bu tarz tasarrufların geçerliliği mümeyyiz çocuğun hukukî temsilcisi olan babasının izin veya icâzetine bağlıdır. Çünkü gerçekleştirilecek işlemlerin çocuğun lehine ve aleyhine olması muhtemeldir. Mümeyyiz çocuğun gerçekleştireceği alım, satım ve kira akdi bu tasarruflar kapsamında değerlendirilir.

Mümeyyiz çocuk diyet veya çalınan malın tazmini gibi şahıs haklarını ihlâl ettiği suçlarda malî sorumluluğunu yerine getirmek zorundadır. Kendine ait malı varsa tazmin bedeli çocuğun mal varlığından karşılanmalıdır. Şâyet kendisine ait malı yoksa tazmin bedeli çocuğun zimmetine borç olarak taalluk eder. Mümeyyiz çocukla gayri mümeyyiz çocuk arasında cezaî sorumluluk açısından asli itibarıyla bir fark yoktur. Zira cezai müeyyidelerin uygulanması noktasında eşit kabul edilirler.^[48]

Mümeyyiz çocuk miras, hibe, vasiyet, teberru, nafaka, ikrar ve akit gibi yollardan biriyle mal edinebilir. Elde edilen malların çocuğun babası tarafından korunup gözetilmesi gerekir. Zira babanın velâyeti altında bulunan çocuğunun mallarını koruyup kollama gibi bir sorumluluğu vardır.

3.2.2. Mal Yönetiminde Velâyet

İslâm hukukuna göre veli ve vasî, kendi malını yönettiği gibi velâyeti altında bulunan çocuk, mecnun ve diğer kısıtlıların da mallarını yönetebilir. Velinin, çocuğun malları üzerindeki velâyet yetkisi, çocuk kâmil ehliyete sahip olup tamamen tasarruf yetkisine ulaştığında son bulur. Cumhur ulema “Yetimleri evlenme çağına gelene kadar deneyin. Onlarda olgunlaşma görür iseniz mallarını kendilerine verin.”^[49] âyetinden hareketle malî velâyetin ancak çocuğun bâliğ olarak rüşdüne ulaşmasıyla son bulacağını belirtmişlerdir.^[50] Her ne kadar ergen birey iman esasları, ibadetler, cezaî ve hukukî mesuliyetler konusunda tam ehliyet sahibi kabul edilse de bazı ergenler malî tasarruflar konusunda tamamen özgür olmayabilir. İslâm hukukundaki genel kabule göre kişinin malî tasarruflarında tam ehliyet ve serbestliğe kavuşabilmesi için aklî ve ruhî olgunluk^[51] olarak tanımlayabileceğimiz rüşd haline ulaşması gerekir.^[52] Fıkhî bir terim olan rüşd kavramı, kişinin malını din, akıl, mantık ve iktisat prensiplerine uygun bir şekilde koruyup harcamasını sağlayan fikrî olgunluğa erişme hali olarak tanımlanır.^[53] Bu hale ulaşan kimseye ise “reşîd” denir.^[54] Kişi genellikle bulûğla birlikte rüşdüne ulaşsa da bazen bulûğdan sonra da rüşdüne ulaşabilmektedir.

Kişi reşîd olarak bulûğa ermezse bu kişiye malının ne zaman teslim edilmesi gerektiği konusunda fakihler ihtilafa düşmüşlerdir. Kişi yirmi beş yaşına ulaştığında^[55] rüşdüne ulaşmasa bile Ebû Hanîfe’ye göre malının kendisine teslim edilmesi gerekir. Fakihlerin çoğunluğuna göre ise kişi kaç yaşına gelirse gelsin rüşdüne ulaşmadıkça malı kendisine teslim edilmez ve tasarruf yetkisi tanınmaz. Çünkü kişi böyle bir yetkiyi ancak rüşdüne ulaşmakla elde edebilir.^[56]

Sonuç olarak İslâm hukukçuları çocuğun, dinî, hukukî ve cezaî ehliyete tam sahip olması ve şahsı üzerindeki velâyetin son bulması için bulûğa ermesini yeterli görürken; malî tasarruflarda tam ehliyet ve serbestliğe kavuşabilmesi için bulûğla birlikte rüşdüne ermesi gerektiğini belirtmişlerdir.

4. Babanın Çocuğun Malı Üzerindeki Tasarruf Yetkisinin Akitler Bağlamında Tartışılması

Fakihler gayri mümeyyiz çocuğun malî tasarruflarının geçersiz; mümeyyiz çocuğun malî tasarruflarının ise velisinin iznine bağlı olduğunu ifade etmişlerdir.^[57] Küçükler maslahatını bilecek veya koruyacak kadar aklen, bedenen ve ruhen gelişmediği için zayıf kabul edilmişlerdir. Bu zafiyetlerinden dolayı korunmaları ve himaye edilmeleri gerekmektedir. Ebeveynleri hayatta olsun veya olmasın, çocuğun malî haklarını koruyacak, çocuğu temsil edecek yasal bir temsilciye ihtiyaç vardır. İslâm hukukuna göre bu yasal temsilci çocuğun velisi veya vasîsidir. Çocuğun doğumundan rüşdüne kadar malî haklarını koruyacak kişi ise velisidir; veli yoksa bu görev vasîye aittir.

Çalışmanın bu kısmında babanın çocuğun malları üzerindeki tasarruf yetkisi ve bu yetkinin sınırı bey‘, icâre, rehin, karz, sulh, vedîa ve âriye gibi akitler üzerinden aktarılmaya çalışılacaktır. Konuların detaylı olarak ele alınmasına gayret gösterilerek, mezheplerin görüşlerine ve fakihler arasındaki görüş ayrılıklarına atıfta bulunulacaktır.

4.1. Bey‘ (Satım) Akdi

İslâm hukukunda bey‘ akdi taraflar için kâr ve zarara muhtemel olan iki yönlü bir akittir. Tarafların kâr elde etmeleri de zarara uğramaları da mümkündür. Bey‘ akdi taraflar için bağlayıcı bir akittir.

Hanefî mezhebinde bey‘ akdinin geçerli olabilmesi için âkideynin (tarafların) aklî yeterliliğinin olması gerekir. Aklî melekesini kullanabilecek olgunluğa erişmemiş gayri mümeyyiz çocuğun tasarrufları geçersizdir. Çünkü gayri mümeyyiz çocuk akdi geçerli kılacak tasarruf yetkisine (ehliyete) sahip değildir. Hanefîlere göre bey‘ akdinin geçerliliği için âkil olmak şart iken, bâliğ olmak şart değildir. Bunun için de onlara göre mümeyyiz çocuğun yaptığı akitler geçersiz değil, velisinin iznine bağlıdır.^[58] Şâfiî mezhebine göre ise çocuğun gerçekleştirdiği satım akdi bâtıldır ve hiçbir şekilde geçerlilik kazanmaz. Çünkü satım akdinin geçerliliği karşılıklı rıza ve tarafların bulûğa ermiş olmalarına bağlıdır.^[59]

Satım akdi kâr ve zarara muhtemel bir akit olsa da baba küçük çocuğunun malıyla ticaret yapabilir.^[60] Ancak yapılan bu akdin geçerliliği, çocuğun maslahatının gözetilmesine ve ön görülebilen fahiş bir zarara uğratılmamasına bağlıdır. Nitekim babanın çocuğun malını ederinden daha pahalıya satması veya bir malı onun adına değerinden daha ucuza satın alması caizdir.^[61] Muhammed Kadri Paşa (ö. 1306/1888), babanın çocuğuna ait gayrimenkul veya menkul bir malı satmasının veya çocuğun malıyla bir şey satın almasının ya da kiralamasının ancak piyasaya göre emsal ücret ödemesi veya gabn-ı yesirle (az aldanma) yapması durumunda caiz olacağını belirtmiştir.^[62]

Baba tarafından meşru bir satım akdiyle gerçekleştirilen satış işlemi rüşdüne ulaşan çocuk tarafından bozulamaz. Ancak çocuğun satılan menkul ve gayrimenkulün bedelini babasından isteme hakkı vardır. Babanın da satıştan elde ettiği bedeli reşîd çocuğuna teslim etmesi gerekir.^[63]

Bedreddin Simâvî (ö. 823/1420) Câmiu’l-fusûleyn’de babanın kendi malından bedelini peşin ödeyerek çocuğu için satın aldığı şeylerin malî külfetinin kime ait olacağı konusunda şu açıklamaya yer verir:

“Baba kendi malıyla çocuğu için elbise, yiyecek veya bir köle satın alacak olsa, ödediği parayı çocuğundan ancak şahit tutmuşsa tahsil edebilir. Satın alınan malların çocuk adına alındığı ispatlanamaz veya şahit getirilemezse babanın çocuğuna rücû hakkı yoktur. Babanın çocuğuna rücû edebilmesi ancak çocuğun kendine ait malı varsa söz konusu olur. Aksi takdirde (malı yoksa) çocuğunun yiyecek ve elbisesini karşılamak babanın zaten aslî vazifesidir.”^[64]

Tahâvî’ye (ö. 321/933) göre baba ve dede küçüğün malını kendisi adına satın alabilir. Cessâs (ö. 370/981) böyle bir işlemin kıyasa aykırı olduğunu ve bey‘ akdinde alıcı ve satıcının aynı taraf olamayacağını belirtir. Ona göre fakihlerin babaya böyle bir hak tanımaları akit cihetinden olmayıp, bizatihi çocuğun babası ve velisi olmasına binaendir. Zira küçük çocuğun malı konusunda babanın icap ve kabulü, küçüğün bulûğa erdiğindeki icap ve kabulü gibidir. Cessâs’a göre babanın küçük çocuğunun malını kendisi adına satın alabilmesi için öne sürülen gerekçe vasî, vekil ve kadı için geçerli değildir. Çünkü bunların çocuk üzerindeki velâyeti akit cihetindendir. Dolayısıyla bunların küçüğün malını kendileri için satın almaları caiz değildir.^[65] İmam Züfer (ö. 158/775) ise kıyası esas alarak babanın küçük çocuğunun malını kendisi adına satın almasını caiz görmez.^[66]

Üsrûşenî (ö. 640/1240), babanın kendi malını çocuğuna satabileceği gibi çocuğunun malını da kendisi için satın alabileceğini ve bunun caiz olduğunu belirtir. Ancak her iki işlemde de çocuğun zarara uğratılmaması gerektiğini ifade eder.^[67] Çocuğun zarara uğratılmaması ise alış ve satışın piyasaya şartlarına göre emsal ücret üzerinden gerçekleştirilmesi veya gabn-ı yesir dediğimiz az bir aldanmayla mümkün olur.^[68]

Mâlikî mezhebine göre babanın kendi malını çocuğuna satma ve çocuğunun malını da kendisi için satın alma yetkisi vardır. Ancak hem alım hem de satımda çocuğun maslahatının gözetilmesi gerekir. Şâyet çocuğun değil babanın maslahatı söz konusu olursa gerçekleştirilen alışveriş akdi fesh olur. Mal duruyorsa aynen iadesi, mal zayi olmuş veya değişime uğramışsa tazmini gerekir. Babanın fakir veya zengin olması hükmü değiştirmez.^[69]

Hanbelî mezhebine göre baba çocuğun malını kendisi için satın alabilir. Çocuğun malını kendisi için satın alma yetkisi sadece babaya tanınmıştır. Babanın dışındaki diğer hukukî temsilcilerin böyle bir yetkisi yoktur.^[70]

4.2. İcâre (Kira) Akdi

İcâre akdi “mâlum bir menfaatin belli bir bedel karşılığında satılmasını” ifade eder.^[71] Taraflardan biri kiralanan malı teslim etmekle, diğeri ise istifade edilen menfaatin bedelini ödemekle yükümlü tutulur. İcâre akdi gayrimenkul ve menkul malların kiralanmasını kapsadığı gibi insanların çalışmalarını konu alan iş akdini de kapsar. Hanefîlere göre icâre akdini gerçekleştirecek tarafların mümeyyiz olmaları gerekir. Nitekim gayri mümeyyiz çocuk ile mecnunun gerçekleştireceği icâre akdi hükümsüzdür. Şâfiî ve Hanbelîler ise bâliğ olmayan çocukların yaptıkları kira akdini geçersiz saymışlardır.^[72] Çünkü onlara göre ergen olmayan çocuklar kira akdinin tarafı olamazlar. Hanefîler ticaret yapmasına izin verilen mümeyyiz çocukların gerçekleştirdikleri kira akdinin sahih olduğunu; ticaret konusunda kendisine izin verilmeyen mümeyyiz çocukların yaptığı kira akdinin ise babalarının veya yasal temsilcilerinin iznine bağlı olduğunu belirtmişlerdir. Ticaret yapma konusunda kendisine izin verilmeyen mümeyyiz çocuğun malını bir başkasına kiralama yetkisi yoktur. Şâyet kiralayacak olsa malı kiralayan gâsıb sayılır ve tazminle sorumlu tutulur.^[73]

Baba, küçük çocuğun malını kendisi için kiralayabileceği gibi kendi malını da çocuğuna kiralayabilir. Ayrıca babanın küçük çocuğunun malını bir başkasına kiralama yetkisi de vardır. Babanın çocuğun malını kiralarken veya kiraya verirken dikkat edilmesi gereken husus kira bedelinin piyasanın veya rayiç bedelin çok altında olmamasıdır. Zira babanın çocuğun malını gabn-ı fahişle (aşırı aldanma) kiraya vermesi caiz değildir. Çünkü böyle bir işlemin gerçekleştirilmesi çocuğun menfaatine değil, zararınadır. Böyle akitlerde asıl olan ise çocuğun yararının gözetilmesidir. Ancak baba, örfen gabn-ı yesir (az bir aldanmayla) kabul edilecek bir aldanmayla çocuğun malını kiraya verse, kiralama akdi geçerli olur. Baba, çocuğun malını kiraya verdikten sonra çocuk rüşdüne erse, çocuğun bu kiralama akdini feshetme yetkisi yoktur. Akit bağlayıcı olduğu için taraflarca belirlenen sürenin bitmesi beklenir.^[74]

Baba nasıl ki ücret mukabili bir başkasının yanında çalışabiliyorsa çocuğunu da ücret mukabili herhangi bir işte çalıştırabilir.^[75] Çocuk çalıştırılırken emsalleriyle aynı ücreti alması gerektiği belirtilmiş, ecr-i misilden daha aşağı bir ücretle çalıştırılmasının uygun olmadığı ifade edilmiştir. Hanefî mezhebinde sahih olan görüş ise çocuğun ecr-i misilden az olsa bile belli bir ücret mukabili çalıştırılmasının caiz olduğudur. Ayrıca babanın, meslek öğrenmesi gayesiyle çocuğunu bir ustanın yanında ücretsiz olarak çalıştırabileceği de ifade edilmiştir.^[76]

4.3. Rehin Akdi

Sözlükte “hapsetmek” manasına gelen rehin ıstılahta “bir hakkı tahsil etmenin kendisiyle mümkün olduğu şeyi alıkoymak” anlamına gelir.^[77] Rehin teminat işlemi gören malları ve teminat akdini ifade ettiği için bir yönüyle küçük çocukların mallarıyla da ilgilidir. Hanefî mezhebine göre rehin akdini gerçekleştirecek tarafların, bulûğa ermesi ve reşîd olması şart değilken; âkil olması şarttır. Bundan dolayı gayri mümeyyiz çocuğun rehin akdi geçersiz, mümeyyiz küçüğün hukukî temsilcisinin izin veya icazetiyle gerçekleştirdiği rehin akdi ise geçerlidir.^[78] Mâlikî ve Şâfiîlere göre küçüğün rehin akdinin tarafı olması caiz değilken, Hanbelîlerdeki genel kanaat ise çocuğun rehin alabileceği fakat veremeyeceği yönündedir.^[79]

Kâsânî’nin (ö. 587/1191) belirttiğine göre baba, çocuğun malını hem kendi hem de çocuğun borcuna karşılık rehin olarak verebilir. Çünkü rehin, bir yönüyle vedîa, bir yönüyle de mübadele işlemi anlamına gelir. Babanın, çocuğun malıyla her iki işlemi de gerçekleştirme yetkisi vardır. Zira baba, çocuğun borcuna karşılık malını satabileceği gibi, çocuğun malını emanet olarak da verebilir.^[80] Mergînânî’ye (ö. 593/1197) göre de baba kendi borcuna mukabil küçük çocuğun malını veya kölesini rehin olarak verebilir. Çünkü babanın çocuğunun malını bir başkasına emanet bırakma yetkisi vardır. Rehin de bir yönüyle emanettir. Ancak rehin olarak bırakılan mal helak olursa tazmini gerekir. Ebû Yûsuf ve Züfer’e göre ise babanın küçük çocuğun malını rehin olarak verme yetkisi yoktur.^[81] Nevevî’nin aktardığına göre baba, zaruret olmadığı müddetçe çocuk ve mecnunun malını bir başkasına rehin olarak veremez. Ayrıca çocuğa herhangi bir mal rehin olarak da teslim edilemez.^[82]

Babanın borcuna karşılık çocuğun şahsî malını rehin olarak alma ve kabzetme yetkisi vardır. Baba, çocuğun malını kendisi adına rehin aldığı için hem rehin veren hem de rehin alan konumundadır. Bu yetki sadece babaya tanınmıştır. Fakihler babanın akdin her iki tarafını temsil etmesinin caiz olmasını bey‘ akdine kıyas etmişlerdir. Zira bey‘ akdinde babanın küçük çocuğun malını kendisi adına satın alması caiz görülmüştür.^[83]

Kadri Paşa’ya göre babanın, çocuğun malını kendisi için rehin alma ve kendi malını da çocuğuna rehin verme yetkisi vardır.^[84] Babanın kendi borcuna mukabil rehin verdiği çocuğun malı helak olsa baba borç miktarı kadar bedeli tazmin eder, fazlasını tazmin etmekle yükümlü tutulmaz. Çünkü babanın borcuna mukabil mürtehine bırakmış olduğu malın borcu aşan kısmı mürtehinin yanında vedîa olarak bulunur. Bundan dolayı malın emanet kısmındaki sorumluluk babaya değil, mürtehine aittir.^[85]

Bir kimse malını gayri mümeyyiz çocuğa rehin olarak teslim etse ve mal helak olsa çocuk malı korumaya muktedir olmadığı için tazminle sorumlu olmaz.^[86] Baba veya vasî çocuğun malını borcuna karşılık rehin olarak verdikten sonra rehin alan kişiyi çocuğun malını satmaya vekil tayin etseler ve satış gerçekleşse baba veya vasî çocuğun malını tazmin etmekle yükümlü olur.^[87]

4.4. Vedîa Akdi

Vedîa fıkıhta “korunması gayesiyle başkasına bırakılan malı ve hukukî işlemi” ifade eder.^[88] Hanefî mezhebine göre hukuken böyle bir akdin kurulabilmesi için akdi gerçekleştirecek tarafların âkil olmaları gerekir. Onlara göre gayri mümeyyiz çocuklar vedîa akdinin tarafı olamazlar. Bundan dolayı kendilerine bir mal, emanet (vedîa) olarak teslim edilemeyeceği gibi, kendileri de mallarını vedîa olarak bir başkasına veremezler. Çünkü emanet malları koruyup gözetecek konumda değillerdir. Bilakis kendileri korunmaya muhtaçtır. Hanefîlere göre vedîa akdini gerçekleştirecek tarafların bulûğa ermeleri şart değildir. Zira mümeyyiz çocuklar babalarının izni dâhilinde bir malı emanet olarak alabilir ve bir başkasına emanet olarak verebilirler. Kısıtlı (mahcur) mümeyyiz çocuğun ise bir malı emanet alma ve verme yetkisi yoktur.^[89]

Kısıtlı çocuğa bir mal vedîa olarak teslim edilir ve mal helak olursa bakılır; şâyet emanet edilen mal köle veya cariyeyse icmâa ile tazmin edilir.^[90] Emanet bırakılan şey, başka bir şeyse babanın izni ve bilgisinin olup olmamasına göre iki durum söz konusu olur. Şâyet mal babanın izni ve bilgisi dâhilinde emanet bırakılmışsa tazmin edilir; babanın izni ve bilgisi olmaksızın mal emanet alınmışsa Ebû Hanîfe ve İmam Muhammed’e göre tazmin sorumluluğu yoktur. İmam Ebû Yûsuf’a göre ise malın tazmini gerekir.^[91]

Şâfiî mezhebine göre çocuğun bir malı başkasına emanet bırakma veya başkasından emanet alma salahiyeti yoktur. Bir kimse çocuktan malı emanet olarak alsa gâsıb konumunda olacağı için tazminle sorumlu olur.^[92] Çocuğa emanet edilen mal kendiliğinden helak olursa çocuğun malı koruma sorumluluğu olmadığı için malı tazmin etme sorumluluğu da yoktur. Şâyet çocuk kendisi malı telef ederse esah olan görüşe göre çocuğun malı tazmin etmesi gerekir.^[93]

4.5. Âriyet Akdi

Hanefî ve Mâlikîler’e göre âriyet “menfaati karşılıksız olarak başkasına devredilen mal” demekken; Şâfiî ve Hanbelîler’e göre ise “menfaat mülkiyeti değil, intifâ hakkı devredilen mal” demektir. Bu tanımlar arasındaki fark, birinci tarife göre âriyet alan kimsenin bunu başkasına iârede bulunabileceğini, ikinci tanıma göre ise böyle bir hakkın olmadığı sadece kişinin kullanım hakkına sahip olduğudur.^[94] Âriyet veren “muîr” ile âriyet alan “müsteîrin” akıllı ve mümeyyiz olması gerekir. Nitekim gayri mümeyyiz çocuk ile mecnunun bir malı âriyet (ödünç) olarak alma veya verme yetkisi yoktur. Hanefî mezhebine göre âriyet akdinin taraflarının bâliğ ve reşîd olması şart değildir. Velisinden izinli olan mümeyyiz çocuğun bir malı ödünç olarak alma ve verme yetkisi vardır.^[95] Kadri Paşa’nın aktardığına göre baba çocuğun malını zayi ve telef olmasından korkmadığı müddetçe âriyet olarak verebilir.^[96]

Babanın küçük çocuğun malını âriyet olarak verip veremeyeceği konusu Hanefî uleması arasında ihtilaflıdır. Bazı fakihler iâre akdinin gayrı lazım (istenildiğinde vazgeçilebilen) bir akit olması ve iârede mülkiyetin değil, menfaatin temliki söz konusu olduğu için babanın çocuğunun malını iâre olarak verebileceğini; bazı fakihler ise kıyas deliline müracaat ederek çocuğun zarara uğrayabileceğini göz önünde bulundurarak babanın böyle bir yetkisinin olmadığını ifade etmiştir.^[97]

Şâfiî mezhebine göre iâre akdini gerçekleştirecek muîrin, teberru ehliyetine ve mutlak tasarruf yetkisine sahip olması gerekir. Teberru ehliyeti ve mutlak tasarruf yetkisine sahip olmayan çocuk iâre akdinin tarafı olamaz. Çocuğun gayri mümeyyiz veya mümeyyiz olması durumu değiştirmez.^[98]

4.6. Karz Akdi

Bir fıkıh terimi olarak karz “kendisinden tüketilmek suretiyle faydalanılan mislî bir malın geri ödenmek üzere ödünç verilmesini” ifade eder. Karz, bir teberru akdi olmakla birlikte hibe ve bey‘ akdi gibi ancak icap ve kabulle tamamlanır.^[99] Karz (borç verme) akdinde tarafların akdi gerçekleştirecek ehliyeti haiz olması şart olmakla birlikte borç verecek kişinin teberruda bulunma yetkisine de sahip olması gerekir. Mümeyyiz çocuk teberru ehliyetine sahip olmadığı için kendi malını karz olarak bir başkasına veremez. Ayrıca çocuğunun malı konusunda teberru ehliyetine sahip olmayan baba ve vasînin de çocuğun malını karz olarak verme yetkisi yoktur.^[100] Küçük, kendisine karz olarak verilen şeyi kaybetse veya helak etse onu tazminle yükümlü olmaz.^[101] Çünkü çocuğun kendisine borç olarak verilen malı koruyup himaye etme gibi bir sorumluluğu yoktur. Ayrıca çocuk bunu gerçekleştirebilecek kudrete de sahip değildir.

Baba, borcunu çocuğunun malından ödeyebilir. Zira babanın borcunu ödemek için çocuğundan mal alması o malı kendi adına satın alması anlamına gelir. Yani baba çocuğun malını kendisine satan konumunda olur. Nitekim babanın çocuğunun malını emsal ücretten satın alma yetkisi vardır. Babanın borcunu ödemek için çocuktan almış olduğu mal, bağış veya teberru olarak değerlendirilemez. Vasî ise borcunu çocuğun malından ödeyemez. Zira onun böyle bir yetkisi yoktur.^[102]

Babanın çocuğuna borcu olsa ve baba çocuğu için kendi malından harcamada bulunsa, baba yaptığı bu harcamalardan ötürü borcundan berî olmaz. Ancak baba çocuğuna olan borcuna mukabil ona harcamada bulunacağına şahit tutsa ve harcama yapsa, harcama yapmış olduğu bedeli borcundan düşebilir.^[103]

4.7. Hibe Akdi

Türkçe’de bağış gibi kavramlarla ifade edilen hibe, İslâm hukukunda “karşılıksız olarak bir malın hayattayken başkasına temliki” şeklinde teknik ve hukukî bir akdi ifade eder.^[104] Malı hibe edene “vâhib”, kendisine hibe edilene de “mevhûbün leh” denir. Hibede bulunacak kişinin akıl bâliğ ve teberru ehliyetini haiz olması gerekir. Teberru ehliyeti bulunmadığı için çocuğun hibesi geçersizdir. Ancak çocuğa yapılan hibe, sadaka ve bağış geçerlidir.^[105] Hanefîlere göre gayri mümeyyiz çocuğun kendisine yapılan hibeyi kabz etme ehliyeti yokken, mümeyyiz çocuk kendisine yapılan hibeyi kabz edebilir. Çünkü hibeyi kabz etmede bulûğa erme şart değildir. Bu durum kıyasa aykırı olsa da istihsânen böyledir.^[106] Gayri mümeyyiz çocuğa yapılan hibeyi kabul etme yetkisi babaya aittir. Baba olmadığı takdirde babanın tayin ettiği vasî veyahut dede de çocuğa yapılan hibeyi kabul edebilir. Çünkü böyle bir işlemden ötürü çocuğun zarar görmesi söz konusu değildir.^[107] Baba ve diğer yasal temsilcilerin çocuğa yapılan hibeyi harcamamaları bilakis hibe edilen malı çocuğun şahsî mal varlığına ilave etmeleri gerekir.^[108]

Baba, himayesi altında bulunan çocuğa kendi malını hibe edebilir.^[109] Ancak çocuğun malından herhangi bir şeyi hibe veya teberru olarak alamaz. Hanefî fakihlerin ekserisine göre -zarurî durumların dışında- babanın çocuğuna hibe edilen yiyecekten alması veya yemesi caiz değildir. İmam Muhammed’e göre ise baba küçük çocuğuna hibe edilen yiyeceklerden yiyebilir.^[110]

Babanın herhangi bir karşılık (ivazsız) olmaksızın küçüğün malını hibe olarak veremeyeceğinde ulemanın ittifakı vardır. Çünkü böyle bir işlemin çocuğun mal varlığının azalmasına ve zarara uğramasına sebebiyet vereceği kesindir. Ancak babanın bir bedel karşılığında (ivazlı) çocuğun malını hibe edip edemeyeceği ihtilaflıdır. İmam Muhammed’e göre babanın küçüğün malında ivazlı hibede bulunması caizken, Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf’a göre caiz değildir.^[111] Bedreddin Simâvî, Kadri Paşa ve Ali Haydar Efendi de velinin, küçüğün malında ivazlı hibede bulunamayacağını belirtir. Çünkü onlar, hibe ivazlı olsa bile küçüğün zarara uğrayabileceğini ön görmektedirler.^[112]

Hanefîlere göre şayet baba ihtiyaç sahibi ve hibe ettiği şeyi kendisi için kullanacaksa çocuğunun rızası veya hâkimin hükmü olmaksızın çocuğuna yapmış olduğu hibeden rücû^[113] edebilir.^[114] Mâlikî ve Şâfiî mezhebine göre de baba evladına yaptığı hibe veya bağıştan rücûa engel^[115] bir durum olmadığı müddetçe dönebilir. Yani çocuğuna hibe ettiği malı ondan geri alabilir. Çocuğun büyük veya küçük olması, hibeyi kabz edip etmemesi hükmü değiştirmez.^[116]

4.8. Sulh Akdi

Fıkıhta sulh, karşılıklı rızayla taraflar arasındaki anlaşmazlığın ortadan kaldırılmasını sağlayan akit anlamına gelir. Bu akit tarafların açık irade beyanlarıyla yani icap ve kabul ile tamamlanır.^[117] Ancak ibrâda olduğu gibi bazen karşı tarafın irade beyanına bakılmaksızın sadece icapla da sulh akdi kurulabilir.^[118] Sulh akdi haramı helal, helali de haram kılmadığı müddetçe tarafların vefa göstermesi gereken bir akittir.^[119]

Hanefîlere göre sulh akdini gerçekleştirecek tarafların âkil olmaları şart iken, bulûğa ermeleri şart değildir. Bundan dolayı aklî melekesi istenen olgunluğa ulaşmamış gayri mümeyyiz çocuğun gerçekleştirdiği sulh akdi geçersiz; baba veya vasîsi tarafından izinli mümeyyiz çocuğun yaptığı sulh akdi ise geçerlidir. Ancak yapılan sulh akdinin çocuğun menfaatine olması ve mal varlığında azalmaya sebebiyet vermemesi gerekir. Baba veya vasî tarafından çocuğun zararına gerçekleştirilecek bir sulh akdi ise geçersizdir.^[120]

Babanın çocuğu adına gerçekleştireceği sulh akdine şu meseleyi örnek verebiliriz: Bir kimse mümeyyiz çocuğun kendisine on altın borcu olduğunu iddia etse ve bunu ispatlasa baba çocuğun malından kıymeti borca denk gelecek bir mal karşılığında sulh yapabilir. Ancak borca karşılık verilecek malın kıymeti borç miktarından çok fazlaysa yapılacak sulh akdi geçersiz olur. Çünkü böyle bir işlemde çocuğun aleni olarak zarara uğraması söz konusudur. Bu ise caiz değildir.^[121]

Mümeyyiz çocuğun gerçekleştireceği sulh akdini ve sonuçlarını üç başlık altında özetleyebiliriz:^[122]

1. Gerçekleştirilen sulh akdinde borcu ibrâ ve ıskat edilen taraf mümeyyiz çocuksa babasının veya diğer hukukî temsilcilerin izni olmasa bile sulh akdi geçerli olur. Çünkü böyle bir akitte çocuğun tamamen menfaati söz konusudur.

2. Ticaret yapabilme serbestliği tanınan/me’zun mümeyyiz çocuğun açık veya ön görülebilen bir zarara uğraması söz konusu değilse gerçekleştireceği sulh akdi geçerli olur.

3. Gerçekleştirilen sulh akdinde borcu ibra ve ıskat eden taraf mümeyyiz çocuksa baba ve diğer hukukî temsilciler bu akde onay verseler bile akit geçersiz olur. Çünkü böyle bir akitte çocuğun tamamen zarara uğraması söz konusudur.

5. Çocuğun İhtiyaçlarının Karşılanmasında Babanın Sorumluluk Boyutu

İslâm hukukuna göre babanın fakir ve küçük olan çocuğunun bakım ve ihtiyaçlarını karşılama zorunluluğu vardır.^[123] Babanın çocuklarının ihtiyaçlarını karşılama zorunluluğu erkekler için bulûğa, kız çocukları için evlenene kadar devam eder.^[124] Zira âyeti kerîmede çocuğun ihtiyaçlarını karşılama sorumluluğunun babaya ait olduğuna işaret edilmiştir.^[125] Ancak babanın zengin olan küçük çocuğunun geçimini üstlenme ve onun ihtiyaçlarını karşılama gibi bir zorunluluğu yoktur.^[126] Zira asıl olan herkesin kendi ihtiyacını kendi mal varlığından karşılamasıdır. Baba bakmakla yükümlü olduğu çocuklarının masraflarını kendi malî statüsüne uygun bir şekilde karşılamakla mükelleftir.^[127] Babanın, çocuğunun ihtiyaçlarını karşılama sorumluluğu babalık vasfı ve aralarındaki kan bağından ötürüdür. Zira kişi, evlilik, hısımlık veya mülkiyet gibi üç şeyden biri sebebiyle başkasına bakmakla yükümlü olur.^[128]

Fıkıhta fakir bir babanın çalışmaya muktedir olup olmaması durumuna göre küçük çocuğunun ihtiyaç ve masraflarını karşılama sorumluluğu farklılık arz eder. Şâyet baba çalışmaya muktedir olmasına rağmen çalışmıyorsa yargı yoluyla çalışmaya icbar edilir. Baba yargı kararına rağmen çalışmaktan imtina eder ve çocukların ihtiyaçlarını karşılamazsa hapsedilir.^[129] Zira babanın sadece fakir olması çocuğun geçimini karşılama yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Baba çalışmaya muktedirse çocuğunun geçimini de sağlamaya mecburdur.^[130] Ancak babanın kronik bir rahatsızlığı varsa, kötürümse veya yaşlılık gibi bir mazerete binaen çalışamıyorsa çocuklarına bakma yükümlülüğü yakınlarına veya devlete (beytülmale) intikal eder.^[131] Fakihler çocuğun ihtiyaçlarını karşılamak adına babanın çocuğa ait menkul veya gayrimenkulü satabileceğini ifade etmişlerdir. Ancak satış sonucunda elde edilen gelirin sadece çocuğun ihtiyaçları için kullanılması gerekir.

6. Babanın Çocuğunun Malından Yararlanma Hakkı

Baba gerçekten fakir ve ihtiyacını karşılayamayacak durumdaysa kişi, babasının ihtiyaçlarını karşılama konusunda mecbur tutulur.^[132] Zira Lokmân Sûresinin on beşinci âyetinde “Anne ve babana dünyada iyi davran”^[133] buyrulmuştur. Kişinin anne ve babasının ihtiyacını karşılayacak maddî imkâna sahip olmasına rağmen onlara yardımcı olmaması âyette belirtilen genel hükme muhalif olduğu gibi dinen ve ahlâken de sorunlu bir davranışı ifade eder. Çocuk, babasının çalışamayacak^[134] derecede hasta veya kronik bir rahatsızlığı varsa ya da kötürümse onun geçimini üstlenmek zorundadır.^[135]

Hz. Peygamber (s.a.s.) malını harcadığından dolayı babasından şikâyetçi olan evlada “Sen ve malın babana aitsiniz”^[136] buyurmuştur. Fakihler bu hadisi delil göstererek babanın evladın malından yararlanabileceğini belirtmişlerdir. Cessâs bu hadisten hareketle babanın çocuğun malından yararlanma yetkisi konusunda şu yorumu yapmıştır:

“Bu hadis-i şerîfe göre babanın fakir ve zengin olması fark etmeksizin çocuğunun malından istifade edebilmesi ve bunun caiz olması gerekir. Ancak fakihler babanın zengin olması durumunda çocuğun rızası olmaksızın onun malından bir şey almasının caiz olmadığını ve bu konuda görüş birliği olduğunu ifade etmişlerdir.”^[137]

Bedreddin Simâvî, ihtiyaç sahibi olması halinde babanın çocuğunun malından alabileceğini ve malını aldığı için de gâsıb sayılamayacağını belirtir. Ancak baba, ihtiyacı olmadığı halde çocuğun malını almış ve mal da helak olmuşsa, malı tazmin etmekle yükümlüdür.^[138] Zira Hz. Peygamber (s.a.s.) ihtiyaç sahibi velinin yetimin malından ma‘rûf ölçüsünde alabileceğini belirtmiştir.^[139] Ma‘rûf kavramı, babanın fakirse çocuğun malını karşılıksız, değilse kıymetini ödeyerek alabileceğini ifade eder.^[140] Şâfiî fakihlerden Mâverdî de (ö. 450/1058) babanın çocuğunun malından yararlanma konusunda benzer bir görüş nakletmiştir.^[141]

7. Babanın Küçüğün Malî İbadetleri Üzerindeki Rolü ve Etkisi

Küçüklerin ibadetler konusunda vâcib derecesinde bir teklifle muhatap olabilmeleri için akıl bâliğ olmaları gerekir. Zira Hz. Peygamber (s.a.s.): “Üç kişiden sorumluluk kaldırılmıştır: Uyuyandan uyanıncaya kadar, akıl hastalığına duçar olandan aklî başına gelinceye kadar ve çocuktan bulûğ çağına gelinceye kadar” buyurmuştur.^[142] Bu hadis çocuğun aklî melekesi yerinde olsa bile bulûğa erene dek teklifle sorumlu olmayacağına işaret etmektedir. Ancak İslâm hukukunda temyiz kudreti olmasa da mecnun ve gayri mümeyyiz olan çocukların bazı malî tekliflerle muhatap oldukları görülür.^[143]

İslâm fıkhında küçüğün öşür, fitre, kurban ve zekât gibi malî ibadetleri yerine getirmesindeki sorumluluğu ve bu konuda babanın tasarruf yetkisinin olup olmadığı meselesi tartışmalıdır. Küçüğün malî ibadetleri yerine getirmesi için teklifî sorumluluğun şart olup olmaması çerçevesinde mezhepler arasında ihtilaflar tezahür etmiştir. Bu başlık altında küçüğün malî ibadetleri zekât, fıtır sadakası, öşür ve kurban gibi ibadetler bağlamında ele alınacak ve mezhepler arasındaki görüş farklılıklarına değinilecektir.

7.1. Zekât Meselesi

Çocuğun malından zekât vermenin gerekli olup olmadığı konusunda mezhepler arasında görüş ayrılığı vardır. Hanefîlere göre bulûğa ermemiş küçük çocuğun malından zekât verilmez.^[144] Küçüğün zekât vermesi vâcib olmadığı için velisi de küçüğün malından zekât veremez. Çünkü vücubiyeti sabit olmayanın edası da vâcib olmaz.^[145] Şâyet velisi, küçüğün malından zekât verecek olsa tazminle sorumlu olur.^[146] Hanefî mezhebinin önde gelen fakihlerinden Tahâvî ve Cessâs, küçük çocuğa ait altın, gümüş ve diğer ticari mallardan zekât alınamayacağını,^[147] Kudûrî (ö. 428/1037), Mergînânî (ö. 593/1197) ve Mevsılî (ö. 683/1284) de zekât verecek kişinin akıl bâliğ olması gerektiğini ifade eder.^[148] Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî fakihler ise zekât ibadetinin malî boyutuna vurgu yapmış, akıl bâliğ olmayı şart koşmamışlardır. Onlar zekâtı, zenginlerden fakirler adına alınması gereken zorunlu bir hak olarak telakki etmişlerdir. Bunun için de çocuğun malından zekât verilmesi gerektiğini belirtmişlerdir.^[149] Çocuk adına bu görevin babası tarafından yerine getirilmesi gerekir. Mezhepler arasındaki ihtilafın temelinde naklî delillerin sübut ve delâletinin farklı yorumlanması ve konuyla ilgili birbirini nakz eden bazı rivâyetlerin bulunması vardır. Cumhur ulema zekâtın bir ibadet olduğunu kabul etmekle birlikte onun maddî yönünü ön plana çıkarmış ve çocuğun malından zekât ödenmesi gerektiğine hükmetmişlerdir. Hanefîler ise zekâtın, namaz ve oruç gibi mahza bir ibadet olduğuna vurgu yapmış ve küçüğün malından zekât alınamayacağını belirtmişlerdir.^[150]

Zekâtın malî bir ibadet olması, yetim malından zekât alınması gerektiğini belirten rivâyetlerin varlığı^[151], zekâtla mükellef olanlar arasında çocuk ve yetişkin ayrımı yapılmaması, küçüklük vasfının fakirlere ait bir hakkı ortadan kaldırmayacağı ve zekât vermenin fakirlerin maslahatına daha uygun olacağı gibi görüşlerden hareketle muasır bazı âlimler de çocuğun malından zekât verilmesi gerektiğini belirtmişlerdir. Çocuk adına bu görevi ifâ etmek ise babasına aittir. Zekât konusunda babanın (velinin) niyeti mal sahibinin niyeti gibi değerlendirilmiştir.^[152]

Çocuğun malından zekât ödenmesi^[153] gerekir mi gerekmez mi konusunda kanaatimizce Hanefîlerin görüşü daha isabetli ve doğruya daha yakındır. Zira zekât malî bir ibadettir. İbadetlerin yerine getirilmesindeki temel şart ise kişinin teklifî sorumluluğun muhatabı olmasıdır. Küçük çocuklar namaz, oruç, hac gibi bedenî ibadetlerle mükellef değillerdir. Her ne kadar mümeyyiz çocukların -mükellef olmasalar bile- gerçekleştirecekleri ibadetler İslâm hukukçularının çoğunluğu tarafından sahih görülmekle birlikte^[154] bu konuda bir zorunluluk söz konusu değildir. Nitekim küçük bir çocuğa namaz kılmadığı veya oruç tutmadığı için herhangi bir cezai müeyyide uygulanmamaktadır. Namaz ve oruç gibi bedenî ibadetlerin yerine getirilmesi konusunda ceza ehliyeti açısından bir sorumluluğu olmayan çocuğun zekât ibadeti açısından da bir sorumluluğunun olmaması gerekir. Ayrıca bu ibadetlerin temel unsurlarından sayılan niyetin, zekât ibadetinde göz ardı edilmesi de pek sağlıklı bir yaklaşım değildir. Çünkü ibadetler ancak kişinin niyetine göre şekillenir ve geçerlilik kazanır. Nitekim zekât öderken niyet edilmesi zekâtın sıhhat şartlarındandır.^[155] Ayrıca küçüğün malından zekât verilmesinin gerekliliğinin Hz. Peygamber (s.a.s.) döneminde yaygınlaşmış bir uygulama olduğunu söylemek de pek mümkün görülmemektedir. Zira küçüğün malının zekatını vermesinin gerekliliği gibi umûmü’l-belvâ (çokça karşılaşılacak) olan bu mesele hakkında sahâbe arasında bu kadar kavlî ve ameli ihtilafın zuhur etmemesi gerekirdi.

Zekât vermek toplumsal dayanışma ve yardımlaşmaya katkı sunsa da çocuk açısından mal varlığında azalmaya sebebiyet verir. Edâ ehliyeti olmayan veya nakıs olan bir çocuğun mal varlığı konusunda asıl olan ise malının korunması ve maddî olarak herhangi bir zarara uğratılmamasıdır. İbadetler açısından âhirete yönelik cezai bir sorumluluğu olmayan ve mal varlığının korunması önem arz eden küçüğün, zekât vermemesi daha doğru ve tutarlı bir yaklaşımı ifade edecektir.

7.2. Sadaka-ı Fıtr (Fitre)

Sadaka-ı fıtr, “Ramazan ayının sonuna yetişen ve asıl ihtiyaçlarının dışında nisap miktarı malı olan Müslümanların ödemekle yükümlü olduğu sadaka” anlamına gelir.^[156] Sadaka-ı fıtrın erkek, kadın, hür, köle ve çocuk gibi her bir Müslüman için ödenmesi zorunludur.^[157] Hanefîlere göre sadaka-ı fıtrı ödemek vâcip, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîlere göre ise farzdır.^[158]

Babanın küçük çocuğunun fıtır sadakasını ödeme sorumluluğu konusunda mezhepler arasında farklı yaklaşımlar söz konusudur. Çocuğun zengin ve fakir olması durumuna göre fakihlerin görüşleri farklılık arz etmektedir. Bu görüşler kısaca şunlardır:

1. Çocuğun fıtır sadakası ödeme sorumluluğu yoktur. Baba, küçük çocuğunun fıtır sadakasını ödemek zorundadır.

Hanefîlere göre zengin olan baba, fakir olan çocuğunun fıtır sadakasını ödemek zorundadır. Çünkü küçük çocuğun nafakası ve velâyeti babasına aittir. Hanefî mezhep imamları arasında bu konuda herhangi bir ihtilaf yoktur.^[159] Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezhebine göre de küçüğün kendisine ait mal varlığı yoksa baba çocuğun fıtır sadakasını ödemek zorundadır.^[160]

2. Çocuğun kendisine ait mal varlığı varsa fıtır sadakası çocuğun malından ödenebilir.^[161]

Hanefî mezhebinde nisap miktarı malı olan küçük çocuğun mal varlığından fıtır sadakasının ödenip ödenemeyeceği konusu tartışmalıdır. Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf’a göre fıtır sadakasını ödemek için akıl bâliğ olmak şart değildir. Bundan dolayı baba, küçük çocuğun malından fıtır sadakasını ödeyebilir. Baba küçük çocuğun malından fıtır sadakasını ödediği için de tazminle yükümlü olmaz. İmam Züfer ve İmam Muhammed’e göre ise küçüğün kendisine ait malı olsa bile onun malından sadaka-ı fıtr alınamaz. Çünkü küçük çocuğa fıtır sadakası ödemek vâcip değildir. Şâyet baba çocuğun malından fıtır sadakasını ödeyecek olsa tazminle yükümlü olur.^[162]

Hanefî mezhebinde bu şekilde farklı iki yaklaşımın ortaya çıkmasının nedeni sadaka-ı fıtrın mahza bir ibadet olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceğinden kaynaklanmaktadır. İmam Züfer ve İmam Muhammed’e göre teklifî sorumluluğu olmayan çocuk nasıl namaz kılmak ve oruç tutmakla sorumlu tutulmuyorsa sadaka-ı fıtrı ödemekle de sorumlu tutulmaması gerekir. Ebû Hanîfe ve Ebû Yusûf’a göre ise sadaka-ı fıtr mahza bir ibadet olarak değerlendirilmemelidir. Zira fıtır sadakası daha çok nafaka^[163] ve öşre benzemekte ve meûnet (maddî) boyutu daha ön plana çıkmaktadır.^[164]

İmam Züfer ve İmam Muhammed zengin çocuğun malından zekât alınmamasındaki gerekçelerin fıtır sadakasında da geçerli olduğunu düşünmektedirler. Bundan dolayı da zengin çocuğun fıtır sadakası ödeme zorunluluğunun olmadığını belirtmektedirler. Görüşleri kendi içerisinde tutarlı bir yaklaşımı ifade etmektedir. Ancak zekât ve fıtır sadakasının ortak noktaları olduğu gibi ayrıştığı noktaların olduğu da bir hakikattir.^[165] Kanaatimizce zengin çocuğun malından fıtır sadakasının ödenip ödenmeyeceği konusunda İmam Züfer ve İmam Muhammed’in görüşü doğruya daha yakın olan görüşü ifade etmektedir. Zira ortaya koymuş oldukları gerekçeler hem daha tutarlı hem de çocuğun maslahatına daha uygun görünmektedir.

Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezhebine göre ise küçüğün kendisine ait malı varsa, fıtır sadakası çocuğun kendi malından karşılanır.^[166] İbn Hazm (ö. 456/1064) babanın küçük çocuğunun sadaka-ı fıtrını ödemesi gerektiğini; babanın dışındaki velinin ise küçüğün kendisine ait malı varsa onun malından fıtır sadakasını ödeyebileceğini ifade etmiştir.^[167]

7.3. Toprak Mahsullerinin Zekâtı (Öşür)

Fıkıhta öşür (uşr) “toprak mahsullerinden tahsil edilen zekâtı” ifade eder. Öşür, toprak ürünlerinin zekâtı olarak değerlendirildiği için arazi sahibinin küçük çocuk veya mecnun olması öşrün alınmasına engel teşkil etmez. Küçüklere ait arazilerden ürün elde ediliyorsa bu ürünlerin zekâtının ödenmesi gerekir.^[168] Çünkü akıl ve bulûğ öşrün vücub şartlarından değildir. Zira öşür konusunda itibar toprak sahibine değil, arazinin kendisinedir. Hz. Peygamber (s.a.s.) bir hadisinde toprak mahsullerden alınacak zekâtın miktarını şöyle ifade etmiştir: “Toprak mahsullerinden yağmur ve nehir sularıyla sulananlarda onda bir, kova ile sulananlarda yirmi de bir zekât vardır.”^[169] Öşrün farz olması için nisabın gerekli olup olmadığı mezhepler arasında tartışmalıdır. Ebû Yusûf, Muhammed eş-Şeybânî, İmam Şâfiî (ö. 204/820), Ahmed b. Hanbel (ö. 241/855) ve İmam Malik’e (ö. 179/795) göre beş veskten^[170] (1 vesk= 60 sâ‘; Nisab miktarı 5vesk=300 sâ‘ = 653 kg)^[171] aşağı olan toprak ürünleri için zekât ödenmesi gerekmez. Ebû Hanîfe’ye göre ise zirai ürünlerde nisap yoktur. Toprak mahsullerinde az veya çok olsun elde edilen ürünlerin zekâtının ödenmesi gerekir.^[172]

Yukarıda da ifade edildiği üzere arazi sahibinin küçük çocuk olması öşrün alınmasına engel teşkil etmez. Ancak küçük çocuk adına bu sorumluluğu yerine getirecek kişi, babası veya diğer hukukî temsilcileridir. Babanın, küçüğün malından vermiş olduğu öşürden dolayı tazminle sorumlu tutulamayacağı aşikârdır. Zira baba, küçük çocuğunun yerine getirmesi gereken bir sorumluluğu onun adına ifâ etmektedir.

7.4. Kurban

Allah’a karşı teslimiyeti ve yakınlığı ifade eden kurban, taabbudî nitelik taşımakla birlikte bireysel ve toplumsal birçok yararı içinde barındıran malî bir ibadettir. Kurban ibadeti sosyal adaleti tesis etmenin yanı sıra toplumsal dayanışma ve kaynaşmaya da katkı sunar. Kurban ibadetinin dinî hükmü ve yükümlülük şartları mezhepler arasında ihtilaflıdır. Kurban kesmenin hükmünün vâcip olduğunu belirtenler olduğu gibi müekked sünnet olduğunu ifade eden fakihler de vardır. Cessâs yükümlülük şartlarını taşıyan kimseler için kurban kesmenin hükmünün Ebû Hanîfe, Züfer, Ebû Yûsuf, Muhammed ve Hasan b. Ziyâd’a göre vâcip olduğunu ve bu görüşün mezhebin meşhur görüşü olduğunu belirtir. Bir rivâyette Ebû Yûsuf’a göre kurban kesmenin hükmünün sünnet olduğu da ifade edilmiştir.^[173] İmam Mâlik^[174] İmam Şâfiî,^[175] Ahmed b. Hanbel^[176] ve İbn Hazm’a göre ise yükümlülük şartlarını taşıyan kimseler için kurban kesmenin hükmü sünnettir.^[177]

Bir kimsenin kurban ibadetini yerine getirebilmesi için Müslüman, zengin ve mukim olması gerekir.^[178] Bazı fakihlere göre bu şartlara ilaveten akıl ve bulûğ şartı da aranmalıdır. Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf’a göre kurban ibadetini yerine getirecek kişide akıl ve bulûğ şartı aranmaz. Zira onlara göre yetişkin bir birey nasıl kurban ibadetini yerine getirmekle sorumluysa şer‘an zengin olan çocuk da kurban ibadetini yerine getirmekle yükümlüdür. Bu ibadeti onun adına yerine getirecek kişi ise hukukî temsilcisi olan babasıdır. Ayrıca baba çocuğunun malıyla çocuğu adına kurban kestiği için Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf’a göre tazminle yükümlü olmaz. İmam Züfer ve İmam Muhammed’e göre ise kurban ibadetini yerine getirecek kişinin akıl bâliğ olması gerekir. Nitekim onlara göre akıl ve bulûğ şartını taşımayan küçük çocuk ile mecnunun kurban kesme sorumluluğu yoktur. Yine onlara göre baba, zengin çocuğunun malıyla çocuğu adına kurban kesecek olsa tazminle yükümlü olur.^[179]

Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf’un zengin çocuğun kurban kesmesi konusundaki görüşleriyle zekât vermesi konusundaki görüşleri karşılaştırıldığında görüşlerin kendi içerisinde bazı çelişkiler içerdiği söylenebilir. Zira Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf’a göre zengin çocuğun zekât verme sorumluluğu yokken, kurban kesme yükümlülüğü vardır. Her iki konu birbirinden bağımsızmış gibi telakki edilse de iki ibadeti yerine getirecek veya kendisi adına gerçekleştirilecek kişinin aynı kişi olması, zenginlik ölçüsü olarak nisap miktarı mala sahip olmanın gerekliliği, ibadetlerin geçerliliği için niyet şartının aranması ve her iki ibadetin malî bir yönünün olması açısından meseleler benzerlik arz etmektedir. Nitekim İmam Muhammed her iki ibadetin benzerlik yönlerinden hareketle küçüğün kurban kesmesi konusunda Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf’tan farklı düşünmektedir. Hanefî mezhebinde fetvâ İmam Muhammed’in görüşü üzerinedir. Yani çocuk şer‘an zengin sayılacak bir mala sahip olsa bile kurban kesme zorunluluğu yoktur.^[180]

Şâfiî mezhebine göre babanın çocuğun malıyla çocuğu için kurban kesmesi caiz değildir. Ancak baba kendi malından bedelini ödemek şartıyla çocuğu için kurban kesebilir.^[181] Babanın kurban bedelini veya kurban hissesini çocuğuna bağışlaması bir nevi çocuğuna hibe veya teberruda bulunması anlamına gelir.

Ahmed b. Hanbel’e göre gayri mümeyyiz çocuk için kurban kesilmesine gerek yoktur. Çünkü gayri mümeyyiz çocuk kurban ibadetinin mahiyetini idrak edebilecek seviyede değildir. O, bu ibadeti yerine getirdiği için herhangi bir sevinç duymayacağı gibi, kurban kesmediğinden ötürü herhangi bir hüzün veya gönül kırgınlığı da hissetmeyecektir. Böyle bir durumda bu çocuğun malından kurban bedelini ödemek, çocuğun malını zayi etmekten öteye geçmez ve herhangi bir fayda da sağlanmış olmaz. Mümeyyiz çocuk için ise kurban kesilmesi caizdir. Çünkü o kurban ibadetinin mahiyetini idrak edebilecek konumdadır.^[182]

Kanaatimizce küçüğün kurban kesmekle sorumlu tutulmaması doğruya daha yakın olan görüşü ifade eder. Zira zekât vermekle sorumlu tutulmayan çocuğun, kurban kesmekle de sorumlu tutulmaması gerekir. Çocuğun namaz ve oruç gibi bedenî ibadetlerle mükellef olmaması, gayri mümeyyiz çocuğun akıl ve bulûğ şartını, mümeyyiz çocuğun ise bulûğ şartını taşımaması, çocuğun günahkâr kabul edilemeyeceği, kurbanda niyettin gerekliliği, kurban kesim esnasında vekâletin söz konusu olması ve cumhur ulemaya göre kurban kesmenin sünnet olduğu göz önünde bulundurulduğunda çocuğun kurban kesme zorunluluğunun olmaması çocuğun maslahatına daha uygun görülmektedir.

SONUÇ

İslâm hukukunda edâ ehliyeti bulunmayan veya eksik olan küçüğün himaye edilmesi ve malının gözetim altında tutulması istenmiştir. Çünkü çocuğun destek almadan kişisel gelişimini tek başına tamamlaması ve mal varlığını koruma altına alması mümkün değildir. Fıkıhta küçüğün himayesi ve mal varlığının koruma altına alınması velâyet veya vasiyet sistemiyle gerçekleştirilmektedir. Velâyet sistemiyle, küçük ve kısıtlının hak ve sorumluluklarının hukukî bir zemine bağlanması, maslahatının gözetilmesi ve zararına olan tasarrufların ise engellenmesi amaçlanmaktadır.

İslâm hukukunda çocuk anne rahmine düştüğü andan itibaren sağ doğması şartıyla bazı hak ve sorumlulukların muhatabı kabul edilir. Vücûb tam olmakla birlikte, edâ ehliyeti bulunmayan veya noksan olan çocuk, şahsî ve malî tasarrufları konusunda mahcur sayılır; tasarrufları kısıtlanır. Kısıtlı olan çocuğun şahsî ve malî tasarrufları üzerinde öncelikli yetkili kişi babadır. Babanın çocuğuna velâyeti babalık vasfından dolayı şer‘an verilmiş zorunlu bir haktır. Herhangi bir yargı kararı veya yetki devri söz konusu değildir. Küçüğün tasarruflarının sınırlandırılması veya velisinin gözetiminde gerçekleştirmesi ergenlik veya bazıları için rüşd çağına kadar olan dönemi kapsar.

Babanın çocuk üzerindeki tasarruf yetki ve sınırları cenin, temyiz öncesi ve temyiz dönemlerine göre farklılık arz eder. Gayri mümeyyiz çocuğun kendi mal varlığı üzerinde tasarruf yetkisi yoktur. Mümeyyiz çocuğun tasarruflarının geçerliliği ise babasının izin veya icazetine bağlıdır. Ticaret yapma konusunda kendisine izin verilen çocuğun tasarrufları örfe göre az bir aldanma (gabn-ı yesir) veya tamamen maslahatına olmak kaydıyla geçerlidir. Çocuğun tamamen zararına olan tasarrufları ise geçersizdir.

Çocuğunun malıyla ticaret yapma yetkisine sahip olan babanın çocuğunun menkul ve gayrimenkul mallarını satma ve kiralama yetkisi vardır. Baba, çocuğun malını rayiç bedel veya emsal ücret ödemek şartıyla kendisi için satın alabileceği gibi kiralaya da bilir. Babanın çocuğun malıyla rehin, vedîa ve âriyet gibi işlemleri gerçekleştirme yetkisi vardır. Ancak babanın çocuğun malını hibe etme veya karz (borç) olarak verme gibi bir yetkisi yoktur. Çünkü babanın çocuğun malında teberruda bulunması, onun malını bir başkasına hediye etmesi veya borç olarak vermesi çocuğun maslahatına uygun olmayıp tamamen zararınadır. Babanın çocuğunun aleni olarak zarar göreceği bir işlemi gerçekleştirme yetkisi ise yoktur. Bu konuda söylenebilecek temel ilke babanın çocuğunun maslahatına uygun olarak gerçekleştirdiği akitlerin sahih ve geçerli, tamamen zararına olanların ise geçersiz olduğudur.

Çocuğun zekât, fıtır sadakası, öşür ve kurban gibi malî ibadetleri yerine getirme sorumluluğu hakkında mezheplerin farklı görüş ve değerlendirmeleri vardır. Kanaatimizce şer‘an zengin sayılan küçük çocuğun malından -öşür istisna edilecek olursa- zekât alınmaması ve küçük adına kurban kesme zorunluluğunun olmaması daha doğru bir yaklaşımı ifade etmektedir. Zengin çocuğun fıtır sadakasının kendi malından karşılanmasının zorunlu olup olmadığı konusunda İmam Muhammed ve İmam Züfer’in görüşü olarak nakledilen fıtır sadakasının zengin çocuğun mal varlığından karşılanamayacağı görüşü de kanaatimizce daha tutarlıdır. Fakir çocuğun fıtır sadakasının babası tarafından karşılanacağı ve toprak mahsullerinin zekâtı olan öşrün çocuğa ait araziden ödenmesinin gerekli olduğu konusunda fakihler arasında herhangi bir ihtilaf söz konusu değildir.

Çocuk için yerine getirilmesinin zorunlu olduğu ifade edilen malî ibadetlerin maddî ve manevî sorumluluğu babaya aittir. Çünkü baba hukuken küçük çocuğunu temsil etmektedir. Babanın çocuğu adına gerçekleştirmiş olduğu bütün işlemleri -çocuğunun maslahatını gözetmek şartıyla- kendi adına gerçekleştiriyormuş gibi hareket etmesi gerekir. Zira babanın evladına beslemiş olduğu şefkat ve merhamet bunu gerektirir.

KAYNAKÇA

Ali Haydar. Dürerü’l-hükkâm Şerhu Mecelleti’l-ahkâm. Beyrût: Dâru Âlemi’l-Kütüb, 2003.

Apaydın, H. Yunus. “Velâyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/15–19. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.

Atar, Fahrettin. “Sulh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/481–485. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.

Aydın, Mehmet Âkif. “Çocuk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/361–363. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.

Bardakoğlu, Ali. “Ehliyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/533–539. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.

Bardakoğlu, Ali. “Kurban”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/436–440. İstanbul: TDV Yayınları, 2002.

Bardakoğlu, Ali. “Vesâyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/66–70. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.

Bedreddin Simâvî. Câmiu’l-fusûleyn. Süleymaniye Kütüphanesi, Halet Efendi, 119.

Berrac Cuma Muhammed. “el-Velâyetü fî Akdi’n-Nikâh”. Mecelletu’ş-Şerî‘a. Kuveyt: 1988.

Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukûk-ı İslâmiyye ve Istılâhâtı Fıkhiyye Kâmûsu. İstanbul: Bilmen Basım ve Yayınevi, 1968.

Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. Sahîhü’l-Buhârî. Beyrût: Dâru İbn Kesîr, 2002.

Buhûtî, Mansûr b. Yunûs b. Selâhiddîn. Keşşâfü’l-kınâ‘ ‘an metni’l-İknâ‘. Beyrût: yy. ts.

Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Şerhu Muhtasari’t-Tahâvî. thk. İnâyetullah Muhammed. Beyrût: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2010.

Cevherî, İsmâil b. Hammâd. Sıhâhu’l-lugâ. Beyrût: Dâru’l-İlmi li’l-Melâyin, 1987.

Cezîrî, Abdurrahman b. Muhammed. el-Fıkh ‘ale’l-mezâhibi’l-erba‘a. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.

Cürcânî, Seyyid Şerîf. Mucemü’t-Ta‘rîfât. thk. Muhammed Sıddîk Minşâvî. Kahire: Dârü’l-Fazile, ts.

Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Abdülmelik. Nihâyetü’l-matlab fî dirâyeti’l-mezheb. thk. Abdülazîm Mahmûd ed-Dîb. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 2007.

Çalış, Halit - Hacak, Hasan. “Rehin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/538–542. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.

Çeker, Orhan. Nafaka Kanunu. İstanbul: Ebru Yayınları, 1985.

Çeker, Orhan. İslâm Hukukunda Çocuk. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 1990.

Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer. es-Sünen. thk. Ali Muhammed Muavvız - Âdil Ahmed Abdülmevcûd. Beyrût: Dâru’l-M‘arife, 2001.

Döndüren, Hamdi. Delilleriyle İslâm Hukuku. Konya: Mistaş Matbaası, 1977.

Ebû Dâvûd, Süleyman es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Şu‘ayb Arnaût - Muhammed Kâmil. Riyad: Dârü’l-Risâleti’l-‘Alemiyye, 2009.

Erbay, Celal. İslâm Hukukunda Küçüklerin Himayesi. İstanbul: Rağbet Yayınları, 1998.

Erbay, Celal. “Nafaka”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/282–285. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.

Ergün, Mehmet. “Fıtır Sadakası”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 11/60 (2018), 1260–1269.

Erkal, Mehmet. “Toprak Mahsullerinin Zekâtı: Öşür”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 9 (2007), 9–36.

Genç, Mustafa. “İslâm Hukukunda Velâyetin Mahiyeti”. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (ASEAD) 7/6 (2020), 204-227.

Hallâf, Abdülvehhâb. ‘İlmü usûli’l-fıkh. Kuveyt: 1968.

Hanefî, Muhammed Huseyn. Ahvâli’ş-Şahsîyye; Hukuku’l-Evlâd ve’l-Akârib. Mısır: Dârü’l-Fikri’l-‘Arabî, 1965.

Haraşî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh. eş-Şerhu’l-kebîr ‘alâ Muhtasarı Halîl. Beyrût: yy. ts.

Hassâf, Ebû Bekr Ahmed b. Ömer b. Müheyr. Kitâbü’n-Nafakât. nşr. Ebü’l-Vefâ el-Efgânî. Beyrût: Dâru’s-Selfiyye, 1984.

Humeydî, Salih. Hukuku’z-Zevciyye fi’l-İslâm. Riyad: Dâru’r-Reşîd, ts.

İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer. Reddü’l-muhtâr ‘ale’d-Dürri’l-muhtâr. nşr. Âdil Ahmed Abdülmavcûd - Ali Muhammed Muavvaz. Riyad: Dâru ‘Âlemi’l-Kütüb, 2003.

İbn Emîru Hâc. et-Takrîr ve’t-tahbîr. nşr. Abdullah Mahmûd Ömer. Beyrût: yy. 1999.

İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd. el-Muhallâ. thk. Abdülgaffâr Süleyman el-Bündârî. Mısır: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1969.

İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn. el-Muğnî. nşr. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Turkî - Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. Riyad: Dâru’l‘Âlemi’l-Kütüb, 1997.

İbn Mâce. Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd. es-Sünen, B.y.: Dârü’t-Te’sîl, 2014.

İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-‘Arab. Beyrût: Dâru’s-sadr, ts.

İbn Nüceym, Zeynüddîn. Bahrü’r-râ’ik Şerhu Kenzi’d-dekâ’ik (Minhatü’l-Hâlik haşiyesiyle birlikte) thk. Zekeriyya Ümeyrât. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l ‘İlmiyye, 1418/1997. 3/192.

İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed. Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muktesid. thk. Muhammed Subahî. Kahire: Mektebetü İbn-i Teymiyye, 1415.

Karadâvî, Yûsuf. Fıkhu’z-Zekât. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1973.

Karaman, Hayreddin. Mukayeseli İslâm Hukuku. İstanbul: Nesil Yayınları, 1986.

Karaman, Hayreddin. İslâm Hukuku. İstanbul: İrfan Yayınevi, 1970.

Karaman, Hayreddin. “Asabe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/452–453. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.

Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mesûd b. Ahmed. Bedâ’i‘u’s-sanâ’i‘ fî tertîbi’ş-şerâ’i‘. thk. Ali Muhammed Muavvız - Âdil Ahmed Abdülmevcûd. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.

Kelebek, Mustafa. İslâm Aile Hukukunda Velâyet. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1996.

Koçak, Zeki. “İslâm Hukuk Metodolojisinde Ehliyet ve Kısımları”. Diyanet İlmî Dergi 39/4 (Ekim 2003). 31–54.

Komisyon. el-Mevsû‘atü’l-Fıkhiyye. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 2002.

Köse, Saffet. “Rüşd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/298–300. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.

Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed. el-Muhtasar. (el-Lübâb şerhiyle birlikte). Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-Arabî, 2010.

Mâverdî, Ebü’l-Hasen. el-Hâvî’l-kebîr. thk. Muhammed Muavvaz - Ahmed Abdülmevcûd. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1994.

Mergînânî, Burhâneddîn. el-Hidâye şerhu Bidâyeti’l-mübtedî. thk. Abdülhay el-Leknevî. Karachi: Mektebetü’l-Büşrâ, 2011.

Mevsılî, Ebü’l-Fazl Abdullah b. Mahmûd. el-İhtiyâr li-ta‘lîli’l-Muhtâr. thk. Şuâyb Arnaût. Dımeşk: Dâru’l-Risâleti’l-İlmiyye, 2009.

Molla Hüsrev. Mir’atü’l-usû’l fî şerhi Mirkâti’l-vusûl. İstanbul: Şirket-i Sahafiye-i Osmaniye Matbaası, 1321.

Muhammed Ebû Zehre. el-Velâye ‘ale’n-nefs. B.y.: Dârü’l-fikri’l ‘Ârabî, ts.

Muhammed Ebû Zehre. Usûlü’l-fıkh. İstanbul: Tebliğ Yayınları, 1957.

Muhammed Fevzî Feyzullah. Nazariyyetü’d-damân fi’l-fıkhi’l-İslâmî. Kuveyt: 1986.

Muhammed Kadri Paşa. el-Ahkâmü’ş-şer‘iyye fi’l ahvâli’ş-şahsîyye alâ mezhebi Ebî Hanîfeti’n-Nu‘mâni. Beyrût: Dâru İbn Hazm, 2007.

Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. Sahîh-i Müslim. thk. Ebû Kuteybe Nazar b. Muhammed el-Fâriyâbî. B.y.: Dâru’t-Tayyibe, 2006.

Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref. Minhâcü’t-tâlibîn ve ‘umdetü’l-müftîn. Cidde: Dârü’l-Minhâc, 2005.

Onur, Mehmet. “İslâm Hukukunda Sefeh Durumu Ve Sefihin Hacri”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/5 (Aralık 2016), 107–129.

Özkan, Mehmet. “İslâm Hukukunda Velâyet Sahiplerinin Çocuğun Malları Üzerindeki Tasarruf Yetkileri”. Balıkesir İlahiyat Dergisi 13 (Haziran, 2021), 137–175.

Sahnûn, Ebû Saîd Abdüsselâm. el-Müdevvenâtü’l-kübrâ. nşr. Evkâvu’s-Su‘ûdiyye. Riyad: 1324.

Sa‘dî Ebû Ceyb. el-Kâmûsü’l-Fıkhî. Beyrût: Dârü’l-Fikr, 1988.

Serahsî, Ebû Bekr Şemsüleimme. el-Mebsût. Beyrût: Dârü’l-M‘arife, 1989.

Seyyid Sâbık. Fıkhü’s-sünne. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 2004.

Şener, Abdülkadir. İslâm Hukukunda Hibe. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınlar, 1984.

Şener, Mehmet. “İslâm Hukukunda Velâyet”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (1985), 203-221.

Şirbînî, Muhammed b. Ahmed el-Hatîb. Muğni’l-muhtâc ilâ ma‘rifeti me‘ânî elfâzi’l-Minhâc. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.

Topal, Şevket. “Korumaya Muhtaç Çocukların Bakımı ve Gözetimi Açısından İslâm Hukûkunda Velâyet ve Vesâyet Yetkisi”. Din bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 6/3 (2006), 249-273.

Uzunpostalcı, Mustafa. “Cenin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/369–370. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.

Uzunpostalcı, Mustafa. “İslâm Hukuku Açısından Ehliyet”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 8 (2006), 149–182.

Üsrûşenî, Ebü’l-Feth Mecdüddîn Muhammed b. Mahmûd. Ahkâmü’s-sıgâr. Millet Genel Kütüphanesi, Feyzullah, 648.

Ünver, Ahmet Numan. “Çocuğun Malının Zekâtı Meselesi”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/31(Haziran 2015), 62–78.

Yavuz, Yunus Vehbi. İslâm’da Zekât Müessesesi. İstanbul: Ahmed Said Matbaası, 1972.

Yavuz, Yunus Vehbi. “Fitre”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/160–161. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.

Yıldırım, Mustafa. “Vedîa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/596–598. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.

Zerkâ, Mustafa Ahmed. el-Medhalü’l-fıkhiyyü’l-‘âm. Dımeşk: Dâru’l-Kalem, 2004.

Zeydân, Abdülkerîm. el-Vecîz fî usûli’l-fıkh. Dımeşk: Müessesetü’r-Risâleti’n-Nâşirun, 2013.

Zeydân, Abdülkerîm. İslâm Hukukuna Giriş. çev. Ali Şafak. İstanbul: Kayıhan yayınları, 1985.

Zühaylî, Muhammed Vehbe. el-Fıkhu’l-İslâmiyyi ve edilletühû. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, ts.

Zühaylî, Muhammed Vehbe. İslâm Fıkhı Ansiklopedisi. çev. Ahmet Efe. İstanbul: Risale Yayınları, 1994.