Diyanet İlmi Dergi

Çevik, Nilgün - Yıldız, Şenay Özgür. “Kâbe’nin İsimleri Üzerine Bir İnceleme”. Diyanet İlmî Dergi 60/1 (2024), 305-344. https://doi.org/10.61304/did.1346099

Kâbe’nin İsimleri Üzerine Bir İnceleme*

Araştırma Makalesi

Geliş Tarihi: 21 Temmuz 2023 Kabul Tarihi: 08 Mart 2024

Nilgün Çevik

Dr. / PhD.

DİB

İzmir Karşıyaka Müftülüğü

https://ror.org/007x4cq57

https://orcid.org/0000-0003-4736-1471

nilguncevik@hotmail.com

Yazar Katkı Oranı: %60

Şenay Özgür Yıldız

Prof. Dr. / Professor Doctor

Dokuz Eylül Üniversitesi / Dokuz Eylül University

İlahiyat Fakültesi / Faculty of Theology

https://ror.org/00dbd8b73

https://orcid.org/0000-0001-9771-0516

senay.ozgur@deu.edu.tr

Yazar Katkı Oranı: %40

Öz

İslâm inancına göre Kâbe, yeryüzünün en kadîm mabedidir. Bu mabed Müslümanların inanç ve ibadet hayatının merkezidir. Kâbe, İslâm itikadında uluhiyyet ve ubudiyyetin mazhar alanı olarak Müslümanların namaz ibadetleri için yönelme, hac ve umre ibadetlerinde toplanma merkezidir. Bu merkezin bilinen ismi Kâbe olmakla birlikte kullanılan diğer isimleri de mabedin tarihi üzerine geniş malumat vermektedir. Kaynaklarda İslâmî dönemden önce küp şeklindeki her evin adının kâbe olduğu, kâbe isminin özel bir isim olmayıp genel bir isim olarak kullanıldığı, dörtgen olan her eve kâbe ismi verildiği kaydedilmekte, kâbe kelimesinin somut ve soyut birçok anlamı zikredilmektedir. Mabede yüksekliği, dörtgenliği yanı sıra şerefi sebebiyle kâbe denilmektedir. Makalede, kâ’b kelimesinden türeyen Kâbe ifadesinin sahip olduğu anlam içeriği ve derinliği izah edilecektir. Ayrıca literatürde tespit ettiğimiz Câhiliye’de ve İslâmî dönemde kullanılan Kâbe’nin dinî, tarihî, coğrafî, içtimâî, edebî, ticarî, siyasî ve kültüre ait birçok alanla münasebetine işaret eden yirmi bir adet ismi açıklanacaktır.

Anahtar Kelimeler: İslâm Tarihi, Mekke, Kâbe, Kâbe’nin İsimleri, Beytullah, Bekke, Sürratü’l-Arz, Zâtü’l-Ved’a.

Bu makale CC BY-NC 4.0 lisansı altında yayımlanmaktadır.

A Study on the Names of Ka’bah

Research Article

Received: 21 July 2023 Accepted: 08 March 2024

Abstract

According to Islamic belief, the Ka’bah is the most ancient temple on Earth. This temple is the center of Muslims’ faith and worship. The Ka’bah, representing divinity and servitude in Islamic belief, serves as the focal point for Muslims during their prayers and functions as a gathering center for pilgrimage (hajj and umrah). While the commonly known name for this center is the Ka’bah, its alternate names also provide extensive information about the temple. Records indicate that before the Islamic period, every cube-shaped house was referred to as the Ka’bah. The term ‘Ka’bah’ was used generically, not as a proper name, encompassing various concrete and abstract meanings. The temple is named the Ka’bah due to its height, square shape, and honor. The article will delve into the content and depth of the term ‘Ka’bah,’ derived from the word ‘kaʻb’. Furthermore, this article will elucidate twenty-one names of the Ka’bah found in literature, spanning the Age of Ignorance (Jahiliyyah) and the Islamic period. It aims to illustrate the Ka’bah’s connections with various fields such as religion, history, geography, society, literature, commerce, politics, and culture.

Keywords: Islamic history, Mecca, Ka’bah, names of the Ka’bah, Bayt Allah, Bakkah, Surat al-Ard, Dhat al- Wad’a‘.

Summary

The word Ka’bah (كعبة) is derived from the root kaʻb (كعب). Words derived from this root have a significant presence in dictionaries, encompassing both concrete and abstract meanings. The word ‘Ka’b’ has been employed in concrete meanings such as ‘height, bulge, protrusion, four-edged, square, circle, cube-shaped, ornamental, colorful, folded in layers, quadrupled in shape, and room.’ Additionally, it carries abstract meanings like ‘fame, glory, victory, majesty, and triumph’.

During the Age of Ignorance, many temples in the form of idol houses were constructed. Temples were commonly referred to as ‘bayt,’ while those in a cube-shaped design were specifically called ‘Ka’bah’. Houses of worship built resembling the Meccan Ka’bah (Bayt Allah) are also referred to as ‘Ka’bah’. The Ka’bah in Mecca was known as ‘Ka’bah al-Shamiyyah,’ while the temple between Mecca and Yemen, housing the idol of Dhu al-Khalasah, was referred to as ‘Ka’bah al-Yamaniyyah’. The Ka’bahs of the people of Ghatafan, Bajilah, Khathʻam, Azd, Hawazin, Taʼif, and Najran are noted as significant Ka’bahs.

Tribes that lived in the vicinity of the city of Mecca settled in its mountains and valleys, gaining honor from the sanctity of their lands. The characteristics, size, honor, and fame of a place can contribute to an increase in the number of names associated with that location. In this context, we observe that certain place names are commonly used for Mecca, the Ka’bah, and Madinah. Nawawi addressed this issue, stating, “As observed in the numerous names attributed to Allah, the Messenger of Allah, Mecca, and Madinah, the abundance of names associated with a place signifies its virtue, importance, and grandeur.” In this context, there are numerous names associated with the Ka’bah in various sources. We can summarize these names as follows:

1. Bassah (الْبَاسَّة), Nassah (الْنَاسَّة): The name, which means ‘the one who drives away,’ conveys the idea that people are expelled from the Ka’bah when they engage in cruelty and extortion.

2. Bakkah (بكّة): The name, meaning ‘it hit, broke, smashed, broke the neck,’ signifies that the Ka’bah will bring destruction to those who attempt to harm it.

3. Baniyyah (البَنِيّة): This name, meaning ‘building,’ is mentioned in an oath statement: ‘Wa Rabbi al-Beniyye.’

4. Bayt (بيت): It means house. Bayt Allah (بيت الله): The expression of Bayt Allah defines the house of Allah.

5. Bayt al-ʻAtiq (البيت العتيق): It means ancient and valuable house.

6. Bayt al-Haram (بيت الحرام): It signifies the inviolability of the venerable temple.

7. Bayt al-Muharram (بيت المحرم): It declares the prohibition of attacks in the vicinity of the Ka’bah and emphasizes the necessity of adhering to its rules.

8. Bayt al-Maʻmur (البيت المعمور), Durah (ضراح): This name describes a place with numerous visitors, characterized by merriment due to its visitors, and is well-kept.

9. Duwaar (الدُّوَار), Dawwar (الدَّوَّارُ): These names are used because the Ka’bah is circumambulated around it.

10. Hamsaʼ (الحمساء): The term ‘Hamsaʼ’ is associated with the color of Hajar al-Aswad in the Ka’bah, or the name may have been given to the Ka’bah due to the ‘Ahmasi’ tribes. These tribes, being pre-Islamic Jahiliyyah Arabs, were known for their strong devotion to their religion and distinguished themselves with courage and bravery.

11. Ilal, Alal, Al (الإلال): Due to the Mount Ilal in ʻArafat, this name was given to the Ka’bah.

12. Qadis (قادس): The name “Qadis”, which means sacred and holy, was given to the Ka’bah due to the sanctity of the place.

13. al-Qaryah al-Qadimah (القرية القديمة): It signifies the gathering place of a crowded community.

14. Qatin (قطين): The name, meaning to constantly stay and reside, was assigned to the Ka’bah. Historical records note its usage for the residents of Mecca, specifically the people of Haram and the people of Hums.

15. Qiblah (القبلة): It is one of the pre-Islamic names of the Ka’bah, which means the place which one turns to.

16. Masjid al-Haram (المسجد الحرام): This name was given to both the Ka’bah building and the integral structure surrounding the temple.

17. Mudhhab (المُذهب): It means dyed with golden water.

18. Nadhr (ناذر), Nadir (نادر), Badr (بادر): Nadhr became a name of Ka’bah due to the gifts that are given to the Ka’bah, Nadir became a name because of the Ka’bah’s form and uniqueness, and Badr was also used.

19. Satr Allah (سترالله): It means “the veil of Allah”.

20. Surrat al-Ard (سرةالأرض): It is a name given to the Ka’bah because it is “the navel, the center of the earth”.

21. Dhat al-Wad’a‘(ذَات الوَدْع): The small, mother-of-pearl, oyster shell extracted from sea animals is called “wad’a‘”. It is a bead-like structure used as an ornament or for protection from the evil eye. Ka’bah had these bead-like decorations, and this caused the temple to be named “Dhat al-Wad’a ‘”.

Various names of the Islamic temple Ka’bah mentioned in the sources are associated with its architectural, physical, historical, and geographical features, as well as its sanctity and virtue.

This article will explore the Ka’bah and its various names mentioned in literature, focusing on the qualities and characteristics associated with these names.

Giriş

Kâbe; âidiyeti, kutsiyeti ve değeri nedeniyle çağlar boyu farklı isimlerle tanınmıştır.^[1] Kâbe’nin kübik şekli mâbedin Kâbe ismine yansımış olmakla beraber, bilinen diğer isimleri, mâbedin bazı özellik ve faziletleriyle ilgili görünmektedir. Kaynaklarda yer alan nakillerde İslâm Kâbe’sinin kâinatın varoluşundan önce yaratıldığı dolayısıyla insanlık tarihinden daha önce var olduğu rivayet edilmektedir.^[2] Kadim Kâbe’ye ev sahipliği yapan Mekke şehrinin topraklarında tarih boyunca pek çok kavim yaşamıştır. Bu kavimler, Mekke’nin dağları ve vadilerine yerleşmişler, topraklarının kutsallığından şeref kazanmışlardır. Dolayısıyla bu uzun zaman zarfında Kâbe ve Mekke’nin kutsallığına dair pek çok ismi olmuştur. Bir yerin özellikleri, büyüklüğü, şerefi ve şöhreti o yerin isim adedini artırarak o yeri isim zengini kılabilmektedir. Kâbe için kullanılan bazı isimler Mekke ve Medine’nin de isimleri olarak kullanılmıştır.

1. Kâbe

Kâbe (كعبة) kelimesi, Arapça k-a-b (كعب) kök harflerinden türemiştir.^[3] Yükseklik, kabarıklık, çıkıntı, dört köşeli olma, dörtgen, dâire ve küp şeklinde olma, müzeyyen ve renkli olma, kat kat katlanarak dürülme, şekli dörde katlanmış ve oda şeklinde somut/maddi/fiziki anlamların yanı sıra şan, şeref, şöhret yücelik ve zafer gibi ulviyet ifade eden soyut anlamlara da sahiptir.^[4] Ezherî ve Zebîdî, “Rabîa isimli bir şahsın ‘zü’l-kaâbât’ adıyla bir kâb’ı (evi) vardı, etrafında tavaf edilirdi.” rivayetini naklederek buna göre “kâbe”ye (كعبة) “dörtgen ev” ile “yükseltilmiş dörtgen/kare ev” anlamı vermişlerdir. İbn Manzûr, burada yer alan ka’b (كعب) kelimesinin çıkıntılı, kabarık, yüksek, dörtgen ve kübik yapıyı ifade ettiğini, odalar için kâbe (الكعبة) kelimesinin tercih edildiğini, yine aynı kökten gelen kiâb (كعاب) kelimesinin tavlada oynanan zarın ismi olduğunu ifade ederek kelimenin şekilsel özelliğini vurgulamaktadır.^[5] Bu özelliğe benzer bir yaklaşım ka’b kelimesinin kemik^[6] ile insanın çıkıntı ve kabarık uzuvları^[7] için fiziki anlamda kullanılmasıdır. Hamidullah, topuk kemiğinin çıkıntısı ve yüksekliği ile küp şeklinde dört duvarı olan yüksek bir oda^[8] anlamlarına dikkat çekerek yüksek ve kübik bir yapının kâbe (الكعبة) olduğunu ve mâbed anlamına geldiğini vurgulamaktadır.^[9] Hamidullah’ın işaret ettiği bir başka nokta ise ka’b kelimesinin küp ve dâire (yuvarlak) anlamlarıdır. Mekke’deki Kâbe’nin fiziki şeklinin küp ve dâire (yuvarlak) anlamlarıyla uyumlu olduğuna Zebîdî’nin Tâcu’l-arûs’unu kaynak gösteren Hamidullah, bu mâbedin bir parçasının küp şeklinde, bir parçasının da (Hatîm) dâire şeklinde olduğunu ifade etmektedir.^[10]

Ezraḳî (ö. 250/864) bir rivayetinde Mekke’de yapılan evlerin Kâbe’ye tazim ve hürmet nedeniyle evlerin genellikle daire şeklinde yapıldığını ve dörtgen ev yapımının tercih edilmediğini kaydetmektedir. Bu rivayetten, evlerin dörtgen yapılmaması kaidesinin uygulandığı, bu kaideyi dikkate almayanlar için cezaî müeyyidesi olduğu anlaşılmaktadır. Rivayette Humeyd b. Züheyr isimli bir şahsın söz konusu kuralı çiğnediği, yasağı bozup dörtgen bir ev yapan ilk kişi olduğu belirtilmektedir. Ayrıca, yaptığının saygısızlık sayıldığı ve bu nedenle ölümle tehdit edildiği nakledilmektedir.^[11] Bu olayla ilgili olarak kübik şeklin Kâbe’ye münhasır kılınarak özdeşleştiğini dolayısıyla ev nitelikli başka bir yapıya münasip görülmediğini söyleyebiliriz. Nitekim bu hususiyeti diğer tapınaklarda gözlemlememiz mümkündür. Câhiliye döneminde putperestliğin doğal sonucu olarak çok sayıda tapınak yapılmıştır. Tapınaklara genellikle beyt denilir, küp şeklinde olanlara da kâbe adı verilirdi.^[12] Kâbe (Beytullah) benzeri yapılan put evleri de kâbe^[13] adıyla isimlendirilmiştir. Mekke’deki Kâbe’ye Kâbetü’ş-Şâmiyye^[14], Mekke ile Yemen arasında Mekke’den dört gecelik uzaklıkta el-Ablâ^[15] adı verilen yerde, diğer bir rivayette Mekke’den yedi gecelik mesafedeki Tebâle’de^[16] olduğu beyan edilen Zü’l-halasa^[17] putunun bulunduğu mâbede Kâbetü’l-Yemâniyye adı verilmiştir.^[18] Gatafân, Becîle, Has‘am, Ezd, Hevâzin, Tâif ve Necrânlıların kâbeleri de önemli kâbeler olarak zikredilmektedir.^[19] İncelediğimiz kaynaklarda yer alan Necrân Kâbe’si (كعبة نجران)^[20] ve Kâbetü Şeddâd (كعبة شداد/سنداد)^[21] örneklerinde olduğu gibi kâbe lafzının mâbed yapıları için kullanıldığını görüyoruz. Ancak bu kelimenin Kâbe’ye mahsus bir ism-i alem olarak ne zaman kullanıldığı hususu kaynaklarda çok açık değildir.^[22]

Mekke’deki mâbedin ismi olarak Kâbe kelimesi, Mâide Sûresi 95. ve 97. ayetlerinde iki defa geçmektedir. Görebildiğimiz kadarıyla incelediğimiz kaynaklar genellikle, Kâbe’nin dörtgen ve küp ile yükseklik ve çıkıntı anlamlarını esas almışlardır.^[23] Kanaatimizce Türkçe araştırmalarda da kâbe kelimesinin fiziki anlamlarına sıklıkla temas edilmiş ancak soyut anlamlarına yeterince dikkat çekilmemiştir.^[24] Kâbe’nin şeklen yüksek ve küp şeklinde içi boş bir oda olması, kelimenin somut anlamlarıyla uygunluk arz etmektedir. Ancak sadece somut anlam verilmesi bu kelimeyi yeterli düzeyde açıklamaya yetmemektedir. Dikkatli bir okumayla ka’b kelimesinin soyut anlamının, kelimenin somut anlamını tamamlar nitelikte olduğunu fark ederiz. Ka’b kelimesi yüksek ve yüce olan şey için kullanılmaktadır. Bu kelime a’lallahü ka’behü ifadesinde Allah şerefini yüceltsin^[25] şeklinde dua olarak yer almaktadır. Ka’b-ı âli adam ifadesi zafer ve şeref sahibi kişiyi tanımlamakta^[26] işi büyüyen, şânı artan kimse için de fülânun alâ ka’b ifadesi kullanılarak o kişinin yüceliği ve şânı tarif edilmektedir.^[27] Dolayısıyla Beytü’l-Harâm’a da yüksekliği, dörtgenliği yanı sıra şerefi sebebiyle Kâbe denilmiştir.^[28] Allah Kâbe’nin şerefini de yüceltmiştir.^[29] Kâb kelimesindeki azâmet, şan, şeref ve zafer manâları Kâbe’nin kutsiyetine de işaret etmektedir. Mâbedin mimarî özelliği ve kutsiyeti onu Kâbe yapmış diyebiliriz. Kâbe’nin kutsiliğini gösteren bir husus da Kâbe kelimesinin kasemle kullanılmasıdır. Kasem, kendisine yemin edilen şeyin kıymet ve önemine işaret eder, ayrıca dinleyenlerin o şeye dikkatlerini çekmek de hedeflenir.^[30] Ve rabbi’l-Kâbe (وربِّ الكعبة)^[31] ve ve terabbi’l-Kâbe (وتَرَبِّ الكَعْبةِ)^[32] terkipleri ile Kâbe’nin Rabbi’ne yemin edilmektedir. Kâbe’ye yemin edilmesi onun kıymeti, yüceliği ve şânına işaret etmektedir.^[33]

Kâbe (الكعبة) kelimesi ile aynı kök harflerinden olan Ka’b (كعب) insan isimlerinde kullanılmıştır.^[34] Câhiliye dönemi Arap kültüründe kendilerine kutsiyet, rubûbiyet ve ulûhiyet atfedilen putların isimlerine rağbet edildiği, Abdu’ş-Şemş ve Abdu’l-Kâbe isimlerinin verildiği bilinmektedir. Kaynaklarda, Hz. Muhammed’in dedesi Abdülmuttalib’in oğullarından birinin isminin Abdu’l-Kâbe^[35] olduğu ve çocukken vefat ettiği nakledilmiştir.^[36] Mesʿûdî, Ebû Bekir’in de Câhiliye döneminde Abdu’l-Kâbe^[37] olan adının Müslüman olduktan sonra Hz. Peygamber tarafından Abdullah olarak değiştirildiğini bildirmektedir.^[38]

Kâbe ve küp kelimeleriyle ses benzerliği bulunan İngilizce cube kelimesi dikkate değerdir. Cube sözcüğü sözlüklerde altı eşit kareden oluşan katı cisim; bu veya benzeri bir şekilde şekillendirilmiş herhangi bir şeyin kütlesi; yiyeceği küçük küpler halinde doğramak ile mikâp, küp, altı satıhlı cisim anlamlarında kullanılmıştır.^[39] İngilizceye Fransızca veya Yunanca kubostan ya da Latinceden geçtiği belirtilmiştir.^[40] İtalyanca ve İspanyolcada ses ve anlam benzerliği olan casa kelimesinin de ev ve hane anlamına geldiği kaydedilmiştir.^[41] Mezkûr kullanımlardan cube ve kâbe kelimelerinin küp şeklini ifade ettiği dolayısıyla her iki terimin de tapınaklar için kullanıldığı görülmektedir.^[42]

2. Kaynaklarda Kâbe’ye Verilen İsimler

Kaynaklarda Kâbe’nin birçok ismi yer almaktadır. Nevevî, bu hususa işaret ederek “Allah’ın, Resulullah’ın, Mekke ve Medine’nin isimlerinin çok olmasının örneğinde görüldüğü gibi, bir yerin isim sayısının çokluğu, o yerin fazilet, ehemmiyeti ve azametini gösterir.” demektedir.^[43] Araştırmamız sırasında tespit etmiş olduğumuz Kâbe’nin isimlerini şu şekilde sıralayabiliriz: Bâsse (ÇäòÈîÇÓñîÉ), Nâsse (ÇäòæîÇÓñîÉ), Bekke (ÈãñÉ), Beniyye (ÇäÈîæğêñÉ), Beyt (ÈêÊ), Beytullah (ÈêÊ Çääç), el-Beytü’l-Atîk (ÇäÈêÊ ÇäÙÊêâ), el-Beytü’l-Harâm (ÈêÊ ÇäÍÑام), el-Beytü’l-Muharrem (ÈêÊ ÇäåÍÑå), el-Beytü’l-Ma’mûr(ÇäÈêÊ ÇäåÙåèÑ), Durâh (ÖÑÇÍ), Düvvâr (ÇäÏñïèîÇÑ), Devvâr (ÇäÏñîèñîÇÑï), Hamsâ (ÇäÍåÓÇÁ), el-İlâl, Elel, Âl (ÇäÅäÇä), Kâdis (âÇÏÓ), el-Karyetü’l-Kadîme (ÇäâÑêÉ ÇäâÏêåÉ), Katîn (â×êæ), Kıble (ÇäâÈäÉ), el-Mescid-i Harâm (ÇäåÓÌÏ ÇäÍÑÇå), Müzheb (ÇäåïĞçÈ), Nâzir (æÇĞÑ), Nâdir (æÇÏÑ), Bâdir (ÈÇÏÑ), Setrullah (ÓÊÑÇääç), Sürratü’l-Arz (ÓÑÉÇäÃÑÖ), Zâtü’l-Vedā (ذَات الوَدْع). Yukarıda zikrettiğimiz Kâbe’nin İslâm’dan önce kullanılan bazı isimleri İslâm’dan sonra da kullanılmaya devam etmiştir. Kâbe’nin Kur’ân-ı Kerîm’de yer alan isimleri Câhiliye döneminde de mevcuttur. Dolayısıyla bu isimleri İslâm’dan önce veya sonra şeklinde ayrım yapmadan mâbedin kutsiyeti ve fiziki hususiyetleri yönüyle incelememiz gerekmektedir. Dinî, tarihî, coğrafî ve kültürel malûmâta hâiz bu isimleri çalışmamızda etraflıca araştırarak değerlendirmeye gayret ettik.

2.1. Bâsse (ÇäòÈîÇÓñîÉ), Nâsse (ÇäòæîÇÓñîÉ)

Kâbe’ye atfedilen isimlerden birisi Bâssedir (ÇäòÈîÇÓñîÉ). Bu isim Câhiliye döneminde defeden, uzaklaştıran^[44] anlamında kullanılmıştır. Bâsse hem Kâbe’nin hem de Mekke’nin isimlerindendir.^[45] Ayrıca kaynaklarda Bessâse ve Besâse isimleri ile de anıldığı görülmektedir.^[46] İncelemiş olduğumuz kaynaklarda bu ismin kullanılma sebebi şöyle açıklanmaktadır: “Kâbe’ye kötülük yapmak isteyen kimseyi Allah’ın yok eder ve insanlar zulüm ve gasp yaptıkları zaman Kâbe’den dışarı çıkarılır.”^[47] Ezraḳî^[48] bu ismin tecelli ettiğini ifade ederek “Allah, Amâlika ve Cürhümlüler zamanında da Kâbe’ye kötülük yapılmasına izin vermemiş, onları yok etmiştir.” şeklinde yorum getirmiştir. Eyüb Sabri Paşa ise Kâbe’nin bu mekânda günahları pâre pâre eyleyip hebâ eder olması nedeniyle Besâse ismi verildiğini kaydetmektedir.^[49]

Kâbe’nin ve Mekke’nin ortak isimlerinden bir başkası da Nâsse (ÇäòæîÇÓñîÉ) ismidir. Bâsse (ÇäòÈîÇÓñîÉ)ismi ile Nâsse (ÇäòæîÇÓñîÉ) isminin harf ve anlam benzerliği bulunmaktadır.^[50] Nâsse (ÇäòæîÇÓñîÉ) ismi, nesse (æîÓñ) - yenüssü (êîæğÓñï) - nessen (æîÓñÇ)fiilinden türemiş ve uzaklaşma anlamında kullanılmaktadır. Arapça’da pişirilen etin suyunun ve tadının şiddetli ateş nedeniyle gittiği ya da kaybolduğu bu fiille ifade edilmektedir. Sâhib b. Abbâd (ö. 385/995), Muḥîṭ fi’l-luġa’sında Mekke’deki suyun az olması, suyun gitmesi ve azalması nedeniyle Nâsse (ÇäæÇÓñÉ) isminin Mekke’ye verildiğini de kaydetmektedir.^[51] Tarihçi kimliğinin yanı sıra dil ve ensâb âlimi İbn Hişâm (ö. 218/833) ise Câhiliye döneminde Mekke mevkiinde zulmün kabul görmediğini, orada hiç kimsenin haddi aşamadığını, aştığı takdirde Mekke’nin onu kovduğunu zikretmektedir.^[52] Bu yüzden o yere Nâsseَ isminin verildiğini belirtmektedir. Kaynaklarda benzer anlamda Nâse veya Nesâse isimleri de kullanılmaktadır.^[53] Eyüp Sabri Paşa Câhiliye devrinde, Nâse ismi ile Mekke’de rutubetin yok denecek kadar az olduğunu ifade etmek için kullanıldığını belirtmektedir. Ayrıca, bu ismin bu belde hududu içinde şâkilik yapan mülhidleri hudut dışına tard ve sürgün ettiği için verilen bir isim olduğunu, Nâse yerine Nesâse^[54] ibaresinin de aynı anlamda kullanıldığını kaydetmektedir. Bâsse ve Nâsse isimlerini değerlendiren diğer bir tarihçi Ṭaberî^[55] (ö. 310/923) de mekânsal hususiyete işaret etmektedir. Ṭaberî, bu ismin gereği olarak Mekke’nin kutsallığının bozulmasına izin verilmeyeceğini ifade etmektedir. Diğer taraftan Bâsse (ÇäÈÇÓñÉ) isminin Bekke (ÈãÉ) ismiyle irtibatlı olduğuna ve anlam yakınlığına dikkat çekmektedir.

2.2. Bekke (鋃)

Kâbe’ye verilen diğer bir isim Bekke’dir. Câhiliye devri Kâbe isimlerindendir. Bekke (ÈãÉ) ismi, bekke (Èã), yebükkü (êÈã )fiilinden türemiştir. Arapça sözlüklerde vurdu, kırdı, parçaladı, boynunu kırdı^[56] anlamlarına gelmektedir. Ezraḳî’nin bildirdiğine göre Bekke, şehir ismi söz konusu anlamlarla irtibatlı olarak kibirli insanların boyunlarını eğdirmektedir.^[57] Fâkihî de (ö. 278/891-92 [?]) benzer bir anlamı ifade ederek, orada yoldan sapan zorbaların boynunu kırdığı için kullanıldığını belirtmektedir.^[58] Kaynaklarda Mekke’yi yok etmeye gelenleri yok eder^[59], onların boynunu koparır^[60] anlamında yer alan Bekke isminin kullanımının çok eski olduğu kaydedilmektedir.^[61] Nitekim Âl-i İmrân Sûresinin 96. âyetinde^[62] bir kere geçen Bekke (ÈãÉ) isminin erken dönem kavramı olduğu ayetteki “evvele” ifadesinden anlaşılmaktadır. Dolayısıyla Kâbe’nin isimlerinde kronolojik olarak ilk kullanılan ismin Bekke olduğunu söyleyebiliriz.

İncelemiş olduğumuz kaynaklarda Bekke’nin anlamı hakkında iki görüş yer almaktadır.^[63] İlk görüşe göre Bekke, Kâbe (Beytullah), etrafı Mekke’dir.^[64] Ezraḳî’ye^[65] göre, Bekke Kâbe’nin yerinin adı, Mekke ise beldenin adıdır. Başka bir rivayetinde ise Bekke ismi ile Kâbe’ye işaret etmektedir.^[66] Dünyanın her tarafından gelen kadın ve erkekler, Kâbe’de toplanır, tavafta bu ziyaretçilerin çokluğundan dolayı izdiham oluşur.^[67] Bu kalabalık Kâbe’nin önünde sıkışıklık meydana getirdiği için Kâbe’ye Bekke adının verildiği nakledilmektedir.^[68] İkinci görüşe göre Bekke ve Mekke aynı anlamdadır ve aynı yerin adıdır.^[69] Bekke, iki dağın arasıdır.^[70] Mekke ovasına Bekke denilmektedir.^[71] “Bekke, Beyt’ten Mekke Ovası’na, Mekke ise Fec’den, Ten‘îm’e kadardır.” şeklinde de yorumlanmıştır.^[72] Harem hududunun tümünün Mekke’yi ifade ettiği, Bekke ve Mekke’nin insanların hac için toplandıkları yer olduğu belirtilmektedir.^[73] Bekke ismi ile Mekke isminin aynı olduğu, Arapça gramerinde b (È) ve mîm (م) harflerinin mahreç yakınlığı sebebiyle birbirinin yerine kullanıldığı kaydedilmiştir.^[74] Bu düşünceye göre isimlerde sadece ses benzerliği vardır, Bekke ile Mekke’nin farkı yoktur. Kur’ân-ı Kerîm’de hem Mekke hem Bekke adlarının yer alması nedeniyle farklılıklar ve kapsadığı alanlar tartışılmıştır.^[75]

Bekke kelimesiyle benzer bir kelime olan “Beke”^[76] kelimesi Mezmûrlar’da yer almaktadır.^[77] Beke Vadisi’nin Mekke Vadisi olduğuna dâir kanaat mevcuttur.^[78] Lings’in verdiği bilgiye göre, Mezmûrlarda yer alan “Ne mübârektir senin beytinin sakinleri ki daima sana hamd ederler. Ne mübarektir o insan ki kuvveti sendendir. Beytine giden yollara gönül veren adam Beke vadisinden geçerken orayı pınara döndürür.”^[79] ifadesindeki Beke sözcüğü aradan geçen asırlar içinde Bekke olmuştur. Bir dudak ünsüzünün diğeriyle yani “b” nin (È) “m” (å) ile yer değiştirmesi nedeniyle, Arapça karşılığı Bekke olan Beke vadisi, Mekke vadisi olarak anılmaya başlamıştır.^[80]

Kanaatimizce, Bekke ismi yukarıda izâh ettiğimiz ve anlam yakınlığı olan Bâsse (ÇäÈÇÓñÉ) ve Nâsse (ÇäæÇÓñÉ) isimleri gibi, mekânla ilgili hususiyeti özetlemektedir.

2.3. Beniyye (ÇäÈîæğêñÉ)

Beniyye (ÇäÈîæğêñÉ) Kâbe’nin İslâm’dan önceki isimlerinden biridir.^[81] Kâbe anlamına gelen el-Beniyye^[82] bina anlamında kullanılmıştır. Kâbe’yi Hz. İbrâhim bina ettiği için, İbrâhim’in binası da denilmektedir.^[83] Câhiliye şiirlerinde bu ismin örnekleri görülmektedir.^[84] Beniyye bazı kaynaklarda^[85] Mekke’nin ismi olarak da yer almaktadır. Beniyye (ÇäÈîæğêñÉ)^[86] isminin yanı sıra Binye (ÇäÈğæòêÉ)^[87], Büneyye (ÇäÈïæîêñÉ) ve Bünye (ÇäÈïæòêÉ)^[88] isimleri de Kâbe için kullanılmıştır. Kaynaklarda Beniyye’nin Rabbi^[89], Binye’nin Rabbi^[90] şeklinde yemin ifadesi almaktadır. Kâbe, bina olunan en şerefli yapı olduğu için bu şerefli binaya ve rabbi’l-Beniyye (è ÑÈğ ÇäÈæêÉğ)^[91] Beniyye’nin Rabbine yemin olsun ki^[92] denilerek yemin edilmekte, İslâm döneminde de bu yeminin kullanıldığı görülmektedir.

Sahâbeden Berâ b. Ma’rûr’un^[93] kıblenin Beytü’l-Makdis olduğu süreçte, kendi kanaâtıyla kıble olarak Kâbe’ye yöneldiğini beyan ettiği “Vallahi şu binayı (ÇäÈæêÉ) arkama almayacağım ve namazımı ona doğru kılacağım”. dediği bina (Beniyye), Kâbe’dir.

2.4. Beyt (ÈêÊ), Beytullah (ÈêÊ Çääç)

Kâbe’nin başka bir ismi de Beyt’tir. Beyt’in (ÈêÊ) anlamı, evdir.^[94] Kâbe’nin alem ismi olarak kullanılan beyt kelimesi nakillerde Kâbe tarihinin erken dönemlerinde görülmektedir.^[95] Ezraḳî rivayetine göre beyt kâinattan önce yaratılmıştır^[96] veya cennetten yeryüzüne indirilen Hz. Âdem tarafından yapılmıştır.^[97] Taberî rivayetinde, Hz. Âdem’in yeryüzüne indirildiğinde, Allah’a yakararak kimseyi göremediğini, yaratıcıyı takdis edecek kimsenin olup olmadığını sorduğunda Allah tarafından, Hz. Âdem’e beyan edilen ifade şöyledir: “Yeryüzünde senin evladından bana hamd edecek kimseler yaratacağım. Mekke ovasında da mübarek kıldığım evimi beyti (ev/mâbed) insanlar asırlarca ziyaret edecek.”^[98] Bu rivayete göre beyt isminin Kâbe’nin kadîm tarihinde yer aldığı söylenebilir. Nitekim, beyt kelimesi Câhiliye dönemi edebiyatında görülmektedir. Câhiliye şiirlerinde İslâm’dan önceki Kâbe’ye işaret eden beyt ifadeleri mevcuttur.^[99] Câhiliye döneminin Muallaka şairlerinden Züheyr b. Ebî Sülmâ’nın^[100] Muʿallaḳa^[101] adlı eserinde “Kureyş ve Cürhüm kabilelerinden olan kimselerin yaptıkları ve çevresini tavaf ettikleri eve (Kâbe’ye) and içerim ki” betimlemesinde beyt yer almaktadır.^[102] Bununla birlikte Hanîf lakaplı Medineli şâir, Ebû Kays Sayfî b. Âmir (Eslet)’in^[103] “Kalkın Mekke dağları arasındaki bu evin etrafında dua edin ve sığının.” beyitlerinde “beyt” kelimesinin İslâm’dan önce Kâbe için kullanıldığını gösteren örnekleri bulunmaktadır.^[104] Yine İslâm öncesi dönemde, Ebrehe, Kâbe’yi yıkmaya geldiğinde Abdülmuttalib’in söylediği rivayet edilen “Ebrehe ve taraftarları burada bayram olmasın diye karar verdiler ve yer üzerindeki Beytü’l-Harâm’ı yıkmak istediklerinde.” sözlerinde de beyt kelimesi Kâbe’nin ismi olarak yer almaktadır.^[105]

Kurân-ı Kerîm’de evvele beyt (ilk ev/mâbed)^[106] ifadesi ile ilk mescid Kâbe’ye değinilmektedir.^[107] Beyt^[108],beytin rabbi^[109], beytin yanında^[110] şeklinde kullanımlar bu kelimenin âyetlerdeki örneklerindendir. Kur’ân-ı Kerîm’de, Kâbe’yle ilgili olarak 15 kez yer alan “beyt (ÈêÊ)” kelimesi, âyetlerde müfred,^[111] mârife,^[112] zamire muzâf^[113] ve mevsûf^[114] olarak yer almaktadır.^[115] Bu kelimenin nekre olarak bulunduğu âyette^[116] yer alan “beyt’ten kasıt çatı ve duvarı olup içinde sâkini olmayan gerçek bir evdir.^[117] Hz. İbrâhim ve Hz. İsmâil’in temellerini yükselttiği ev el-Beytü’l-Atîk’tir.^[118] İlk defa Hz. Âdem ve sonrasındakilerin tavaf etmeleri^[119] ve hac için kurulmuş bu eve^[120] ilk mescid anlamı verilmiştir.^[121] Âidiyeti sadece Allah’a mahsus olduğu için Beytullah (ÈêÊ Çääç) (Allah’ın evi) terkibi kullanılmıştır.^[122]

2.5. el-Beytü’l-Atîk (ÇäÈêÊ ÇäÙÊêâ)

Kâbe’nin diğer bir ismi el-Beytü’l-atîk (ÇäÈêÊ ÇäÙÊêâ) Kur’ân-ı Kerîm’de^[123] yer almaktadır. el-Beytü’l-atîk terkibi ile anılan Kâbe, dünyadan önce yaratıldığı kabulüyle kadîm sayılmaktadır.^[124] Atîk (ÙÊêâ) kelimesi el-Beytin sıfatıdır. Bu kelime sözlükte değerli, güzel, soylu, hür, şerefli, eski anlamlarında kullanılmıştır.^[125]

Hasan-ı Basrî’den gelen rivayette Kâbe’nin yeryüzünde kurulan mâbetlerin en eskisi olduğu belirtilmektedir.^[126] Şerefi ve yüksek itibarı sebebiyle el-Beytü’l-Atîk diye anıldığı, yine şerefi sebebiyle Nûh tufanı zamanında yerden kaldırıldığı için atîk adının verildiği kaydedilmektedir.^[127]

Bazı kaynaklarda el-Beytü’l-Atîk isminin Kâbe’ye verilmesi hakkında şu ifadelere yer verilmiştir: “Aziz ve Celil olan Allah nezdinde Kâbe kibirli ve zorba insana tahsis edilmemiş, hiçbir şahsa sahibiyeti verilmemiştir. Falanın evidir denilemez. O, sadece aziz ve celil Allah’a nispet edilir, ona kimse sahip olmadığı için “atîk” adı verilmiştir.”^[128] Ayrıca atîk kelimesi “eski” anlamında değil, “mülk edinilemez” manasında kullanılmıştır.^[129] Kâbe tarihinin derinliği, mâbedi antik değere sahip kılmış olmalıdır.^[130] Kur’ân-ı Kerîm’de Hz. İbrâhim’in insanları “Ey insanlar! Beytü’l-Atîk’i ziyaret etmek sizlere farz kılındı, Rabbinizin davetine icabet edin.”^[131] sözleriyle hacca davet ettiği kaydedilmiştir. Bu âyette Kâbe için ‘el-Beytü’l-atîk’ ifadesi yer almaktadır.^[132]

2.6. el-Beytü’l-Harâm (ÇäÈêÊ ÇäÍÑÇå)

Kâbe’nin bir ismi el-Beytü’l-Harâm’dır (ÇäÈêÊ ÇäÍÑÇå).^[133] el-Beytü’l-Harâm terkibinde yer alan Harâm ismi ise varlıklar için kutsiyeti ifade etmektedir. Kâbe kendi civarında bulunan mıntıkayı kutsal topraklar haline getirmiştir.^[134] Şehrin etrafında taşlar ile işaret edilmiş bu mukaddes mıntıkaya Harâm denir. Bu bölgede bulunan herkese bu yerin kutsiyeti gereği, ilâhî sulh ve masuniyet hâkimdir.^[135] Dolayısıyla hem Mekke hem mescid hem de Kâbe Harâm sıfatına sahiptir.^[136]

el-Beytü’l-Harâm, Kâbe’nin ismi olarak Kur’ân-ı Kerîm’de iki âyette yer almaktadır.^[137] Âyetlerde adı geçen haram ev namaz ibadeti için kıbledir. Tavafın ifasıyla gerçekleştirilen hac ve umre ibadetinin de merkezidir.^[138] Bu ibadetlerin yapıldığı mekânda mubah olan bazı eylemler yasak sayıldığı için buraya hürmete layık ev anlamında el-Beytü’l-Harâm^[139] ismi kullanılmaktadır. Kur’ân-ı Kerîm ayrıca “Oraya giren emniyette olur.”^[140] âyeti ile bölgenin dokunulmazlığına işaret etmektedir. Ayrıca bu âyet Mekke şehrinin savunmaya elverişli bir konumda olması şeklinde de yorumlanabilir. Burada sulh uygulaması yalnız insanlar için değil, hayvanlar ve bitkiler için de geçerlidir. “Mekke’nin otu biçilmez, ağaçları kesilmez, hayvanları korkutulmaz.” rivayetinde bildirildiği üzere zararlı ve tehlikeli olan birkaçı hariç hayvanlara dokunulmaz.^[141] Ev inşasında ve kuyumculukta kullanılan küçük izhir ağacı müstesna olmak üzere buradaki ağaçlar ve fidanlar kesilmez idi.^[142] İslâm’dan önce var olan uygulamalar, İslâm’ın da şiârı^[143] olup bugün hâlâ muteberdir.

Rivayetlere göre el-Beytü’l-Harâm’ın kutsallığı yaratılışla başlamaktadır.^[144] Yâkūt^[145], haram hakkında coğrafya sözlüğü Muʿcem’inde şöyle demektedir: “Kim oraya (Mekke harâmına) girerse emniyettedir. Kim başka bir yerde bir saldırıda bulunur ve sonra oraya sığınırsa, oraya girdiğinde güvendedir ve cezalar kendisine oradan ayrıldığında tatbik edilir”. Hz. Peygamber, bu hususa “Mekke Haremdir, Ahşebeyn isminde iki dağ arası da bu bölgeye dahil olup benden önce ve benden sonrakilere burada kan dökmek helal değildir.” sözleriyle dikkat çekmektedir.^[146] Kısaca muazzam ve mukaddes ev diyebileceğimiz el-Beytü’l-Harâm’ın dokunulmazlığını belirleyen Allah’tır. Allah bölgeyi tazim etmiş ve orada avlanmayı, ağaç kesmeyi ve kötülük yapılmasını haram kılmıştır.^[147]

Haram yer olarak bilhassa Kâbe bir iltica yeridir, burada silah taşımak yasaktır ayrıca buraya iltica eden herkes emniyettedir. Kâbe’de emniyet göstergesi sayılabilecek, mültecilerin tutundukları yerler bulunurdu.^[148] Kâbe, sahip olduğu bu dokunulmazlığı sebebiyle de el-Beytü’l-Harâm ismini almıştır.^[149]

2.7. el-Beytü’l-Muharrem (ÇäÈêÊ ÇäåÍÑå)

el-Beytü’l-Muharrem, (ÇäÈêÊ ÇäåÍÑå) Kâbe’nin Kur’ân-ı Kerîm’de: “Ey rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını, senin Beytü’l-Muharrem’inin yanında (kutsal evinin yanında) tarıma elverişli olmayan bir vadiye yerleştirdim. Bunu yaptım ki rabbim, namazı kılsınlar. İnsanların gönüllerini onlara meylettir ve çeşitli ürünlerden onlara rızık ver ki şükretsinler.”^[150] âyetinde adı geçen bir ismidir. Bu isim Allah’ın evi’nin kutsallığına vurgu yaparak hürmete layık/saygın ev anlamında kullanılmıştır.

Kâbe’nin Beytü’l-Muharrem ( ÈêÊã ÇäåÍÑå- senin hürmet gören evin) ismi ile Kâbe’nin isimleri içerisinde bir önceki maddede değindiğimiz el-Beytü’l-Harâm (ÇäÈêÊ ÇäåÍÑå) ile anlam itibariyle birbirine yakındır. Bu iki ismin mahiyetinden Kâbe mıntıkasında saldırının yasaklandığı, bölgede sulha aykırı eylemin yapılamayacağı ve mâbedin etrafının kutsal bir alan olduğu, buraya gelen kişilerin emniyet içerisinde yaşayabileceği anlaşılmaktadır.^[151] Zira Beytike’l-Muharrem ifadesinin geçtiği “Ben zürriyetimden bir kısmını, senin kutsal evinin (Kâbe) yanında tarıma elverişli olmayan bir vadiye yerleştirdim.”^[152] âyetinin bağlamında Hz. İbrâhim, Hz. Hacer ve Hz. İsmâil yer almaktadır.^[153] Mezkûr âyetlerin sıralamasında Hz. İbrâhim’in önce güvenlik için dua ettiği daha sonra ailesini emniyetli bir mekân olan Beytü’l-Muharrem’e ( ÈîêòÊğ ÇäòåïÍîÑñîå) yerleştirdiğini görüyoruz. Bu minvâlde Hz. İbrâhim’in duâsındaki güvenilir ve yaşanabilir iskân mahalli talebinin makbûl olduğu gerçeğini de zikretmemiz gerekir. Zira, Kureyş Sûresinde Hz. İbrâhim’in ailesini iskân ettiği bu kadîm yerden Kureyş kabilesinin açlık ve korkudan emîn olarak yerleştiği yaşam alanı olarak bahsedilmektedir. Sûrede, Kureyş’in sahip olduğu bu imkandan dolayı da Kâbe^’nin Rabbi’ne ibadet etmeleri emredilmiştir.^[154] Netice olarak Kâbe’nin Beytü’l-Muharrem (ÇäÈêÊ ÇäåÍÑå) hürmete layık/saygın ev ismi, bizâtihi güvenli bir şehrin, güvenli bir mâbedini tavsîf etmektedir.

2.8. el-Beytü’l-Ma’mûr (ÇäÈêÊ ÇäåÙåèÑ), Durah ( ÖÑÇÍ)

Beytü’l-Ma‘mûr (ÇäÈêÊ ÇäåÙåèÑ) ifadesi Kâbe’nin Kur’ân-ı Kerîm’de Beyt-i ma‘mûra, andolsun ki âyetinde adı geçen bir ismidir.^[155] Kâbe’yi tanımlayan “ma’mûr” kelimesi ile “gelen gideni çok olan, ziyaretçileriyle şenlenen ve bakımlı olan yer” kastedilmektedir. Allah’ın Kâbe’yi her gün, belirli sayıda ziyaretçi ile mâmur kıldığı, insanların sayısı bundan eksikse meleklerle tamamladığı anlatılmaktadır.^[156]

“Allah (cc), Hz. Âdem’i Cennet’ten çıkarıp yeryüzüne indirince: “Ey Âdem! Gökteki beytimin hizasında yerde benim için bir beyt yapın ve sen ve çocukların orada ibadet edin!” emri verdiği buna binâen Kâbe’nin yapıldığı rivayet edilmektedir.^[157] Yeryüzündeki Kâbe’nin, gökteki beytin hizasında onun izdüşümü olduğu kabul görmüştür.^[158] Rivayetlerde Kâbe’nin yer ehli ve gök ehli için ayrı tasarımlarının olduğu anlatılmaktadır. el-Beytü’l-Ma‘mûr’un gökyüzünde bulunan evin/mâbedin adı olduğu^[159] ve gökyüzünde farklı katmanlarda bulunduğu rivayet edilmiştir.^[160] Beytü’d-Dürâh (ÖÑÇÍ)^[161], Surah (ÕÑÇÍ)^[162] veya Beytü’l-Ma‘mûr (ÇäÈêÊ ÇäåÙåèÑ) isimleriyle marûf bu mekânın binlerce melek tarafından tavaf edildiği bildirilir.^[163] Nakillerde “Beytü’l-Ma‘mûr adı verilen mekânda melekler Allah’ı takdîs ve tesbih ettikten sonra kıyamete kadar oraya dönmezler.^” denilmektedir.^[164] Benzer nakillerde, Allah’ın melekleri görevlendirdiği, gökteki Beytü’l-Ma‘mûr adlı mekânın benzerini yeryüzünde yapmalarını istediği, meleklerin yeryüzünde Beytullahı tamamlayınca burayı tavaf etmelerinin emredildiği yer almaktadır.^[165] Yine rivayetlere göre yer ile gök arasında, on beş beyt ve her beytin de bir haremi bulunmaktadır. Her bir beyt diğerinin üstünde olup biri düşerse diğerinin üzerine düşecektir.^[166] Mezkûr rivayetler ile yeryüzünde Beytullah ile gökyüzünde Beytü’l-Ma‘mûr’un birbiriyle irtibatlı olduğu dile getirilmiştir.^[167] Bu konuda farklı bir yorum da bulunmaktadır. Buna göre Tûr Sûresi’nde yer alan Beytü’l-Ma‘mûr^[168] terkibi yeryüzü Kâbe’sidir.^[169] Bu düşüncenin kaynağı “Tûr’a, açık sahifeler üzerine yazılı kitaba, beyt-i ma‘mûra, yükseltilmiş tavana, kaynayan denize andolsun ki rabbinin azabı mutlaka gerçekleşecektir; ona engel olabilecek yoktur!”^[170] âyetindeki yemindir. Âyette yemin edilen Tûr Dağı’dır. Tûr’a atfedilen kitap, gök ve denizin duyu organlarıyla algılanabilir olması hasebiyle, Beytü’l-Ma‘mûr’un da gökyüzü değil yeryüzü Kâbe’si olabileceği ifade edilmektedir.^[171] Burada ma‘mûr kelimesi mecazî anlam taşımaktadır. Elmalılı’nın ifadesiyle bir yerin ma’mûr olması; üzerinde ikamet edilmesi ve ziyaretçilerinin çok olup güzel bakılmasıdır.^[172] Kâbe’yle ilgili Ayakta duranlar, rükû ve secde edenler için evimi temizle.^[173] âyetinde bildirildiği üzere Kâbe’ye çok kişi gelmektedir. Kanaatimizce Kâbe’nin ma’mûr olması ibadet ve ziyaret maksadıyla gelenler için mâbedin imar edilerek dinamik kılınmasıyla ilişkilidir.

2.9. Düvvâr (ÇäÏïèîÇÑ), Devvâr (ÇäÏñîèñîÇÑ)

Devvâr (ÇäÏñîèñîÇÑ) ve Duvvâr (ÇäÏïèîÇÑ) Beytü’l-Harâm’ın isimlerindendir.^[174] D-v-r (ÏèÑ) kökünden gelen devvâr (ÇäÏñîèñîÇÑ) dolaşmak, dönmek, bir şeyin etrafında dönmek anlamlarında kullanılmaktadır.^[175] Bu isim, Câhiliye dönemi şiirlerinde yer almaktadır.^[176] Ayrıca Kâbe’nin etrafında dâire şeklinde dönülmesi nedeniyle verilmiştir. Devvâr’ın Kâbe ismi olarak kullanılmasının yanı sıra Arapların taptığı bir putun ismi olduğu ve bu putun etrafında dönenlerin olduğu belirtilmektedir.^[177] İbn Aşûr, Kâbe’ye tazimde bulunan İsmâiloğulları’nın Mekke’den uzaklaştıklarında, Kâbe civarından aldıkları taşı bulundukları yere dikip, Kâbe ile kıyaslayıp Kâbe de taştır diyerek tapındıklarını kaydetmektedir. Onların buna Düvvâr adı verdiğini, onun etrafında tavaf ederek ve kurban keserek Allah’a yaklaştıklarını ifade etmektedir.^[178]

Kâbe’nin Devvâr ve Duvvâr isimlerinin, mâbedin fizikî şekli veya etrafında yapılan tavafın şekliyle ilişkilendirilerek verildiği belirtilmiştir. Kanaatimizce bu isim, dörtgen anlamına gelen “kâ’b”ın küp anlamı ile Kâbe’nin ilişkisi gibidir. Tavafta, mâbed etrafındaki dâirevî dönüş, mâbedin Devvâr ve Duvvâr ismi almasına sebep olabilir. Zira, dâra-yedûru (دَارَ، يَدُور) fiili, bir şeyin etrafında dönmeyi ifade etmektedir.^[179] Bir kelimenin somut bir anlamının zaman içinde soyut bir anlam kazanması mümkündür. Ayrıca Kâbe binasının özel bir dekorasyona sahip olmayan ve dört duvardan müteşekkil görüntüsü mâbede ad olmuştur.

2.10. Hamsâ (ÇäÍåÓÇÁ)

Hamsâ (ÇäÍåÓÇÁ) ibaresi de Kâbe’nin isimleri arasında yer almaktadır.^[180] Bu isim, ha-me-se (Í å Ó) kökünden türemiştir. Cesaret, kuvvet ve güç anlamlarına gelmektedir.^[181] Kâbe için kullanılan Hamsâ (اäÍåÓÇÁ) kelimesi müfret müennes kalıpta kullanılmakta ve bazı Câhiliye şiirlerinde yer almaktadır.^[182] Kelimenin diğer anlamı renklerle alâkalıdır. Etin kavrulduğunda renginin değişmesi, kırmızıdan siyaha dönmesi bu isimle anılmıştır.^[183] Burada Hamsâ kelimesinin renk içerikli anlamının Kâbe’deki Haceru’l-Esved’in rengi ile ilgili olabileceği düşünülmüş ve Haceru’l-Esved’in rengi de beyazdan siyaha veya kırmızıdan siyaha meylettiği için bu isimle anılmış olduğu kaydedilmiştir.^[184] Ayrıca, Kâbe’nin Hamsâ (ÇäÍåÓÇÁ) ismi ile aynı kökten gelen hums (ÇäÍïåòÓ) kelimesinin ilgisi düşünülmüştür. “Hums” (ÇäÍïåòÓ) kelimesinin çoğulu, (ÇäÃÍåÓ) ahmestir. İslâm öncesi Câhiliye Arapları’nda, dinlerine aşırı bağlı, cesaret ve şecaâtleriyle temayüz etmiş bir kabilenin mensuplarına Ahmesî adı verilmiştir.^[185] Ayrıca bu kelime, güç ve şiddet anlamına gelmektedir, İslâm’dan önce Mekke’de yaşayan Kureyş ve Huzâ’a kabilesinin lakabı olarak kullanılmıştır. Bu kabileler, sahip oldukları hac işlerinin idaresi ile ilgili imtiyazları sebebiyle, şiddet ve sertlikleriyle tanınıyordu. Bunlar Hums kabileleri olarak adlandırılıyorlardı.^[186]

2.11. İlâl, Elel, Âl (ÇäÅäÇä)

Kâbe’nin isimlerinden birisi İlâl’dir (الإلال). Elel ve Âl şeklinde de telaffuz edilmiştir. Kelime kökü itibariyle doğrudan Kâbe’yle ilişkisini göremediğimiz İlâl (الإلال) isminin Kâbe’nin adı olarak kullanıldığını ifade eden araştırmacılar delillerini Câhiliye şiirlerinden göstermektedir.^[187] Bunlardan ilki: “Kureyş’in haccettiğinin adına yemin ederim^[188]

(áÇïâÓå ÈÇäĞê ÍÌÊò âÑêÔò ... èåèâá Ğê ÇäÍÌêÌ Åäé ÅäÇä) ve İlâl’i ziyaret edenlerin vakfe yaptığı yerin adına”^[189] Bu dizede İlâl’e, Arafat, Cebelü’r-Rahme^[190] ya da Beytullah anlamı verilmiştir.^[191] Diğer bir dizede de İlâl ifadesi de yer almaktadır.

(“ÈğåïÕò×îÍîÈîÇÊí åğæò äîÕîÇáí èîËîÈòÑîÉí ... êîÒïÑòæî ÅğäîÇäëÇ ÓğêÑïçïæñî ÇäÊñîÏîÇáïÙï”)^[192] Lisâf ve Sebralı arkadaşlarıyla bayanlar izdiham içinde yürüyerek İlâl’i ziyaret ediyorlar.^[193] dizesinde yer alan İlâl kelimesiyle Arafat’taki Âl Dağı, diğer ismiyle Cebelü’r-Rahme olduğuna değinilmektedir.^[194] Arafat’ta birçok dağ bulunmaktadır. Bu dağlara Rahmet dağları veya İlâl adı verilmiştir.^[195] İlâlin el-Beytü’l-Harâm anlamına geldiği de kaydedilmiştir.^[196] Yukarıda da ifade ettiğimiz gibi Kâbe, namaz için yön ve hac için yer mekânıdır. Namazda kıble oluşunun Kâbe’nin bir ismine dönüştüğü gibi hac mekânlarından Arafat’ın bir diğer ismi İlâlin de Kâbe’ye isim olduğu anlaşılmaktadır.

2.12. Kâdis (âÇÏÓ)

Kâbe’nin isimlerinden birisi de Kâdis’tir (âÇÏÓ).^[197] Temiz olmak ve günahlardan arındırmak anlamlarında kullanılmaktadır.^[198] Kâdis ismi Kuddûs ve mukaddes kelimeleriyle ilişkilidir. Bereket ve mübarek olmak anlamlarına gelen Kuddûs ismi, Allah’a nispet edilen zâtî-selbî (tenzîhî) isimler grubu içinde mütâlaa edilir ve “izzet, şeref, hükümranlık bakımından en yüce” manasındaki Âli ismiyle anlam yakınlığı içinde bulunmaktadır.^[199]

Kâdis, kaynaklarda hem Kâbe (Beytü’l-Harâm)^[200] hem de Mekke’nin ismi olarak yer almaktadır.^[201] Kâbe’nin kutsallık, yücelik, temizlik, saflık ifade eden Kâdis ismiyle anılması günahlardan arındırması nedeniyledir.^[202] Mekke için kutsallığı için kullanılmıştır.^[203]

Özetle ifade edersek, Kâbe’nin isimlerinden olan Kâdis veya Harâm kelimeleri bizâtihi kutsallığı yani ilâhî takdîs (mukaddes) ve tathîri (arınmışlığı) ifade etmektedir.^[204] Kâbe’nin her iki ismi, mübarek, mukaddes ve mutahhir anlamı taşıyan bizâtihî kutsal yani Kuddûs^[205] isminin tecellisidir diyebiliriz.

2.13. el-Karyetü’l-Kadîme (ÇäâÑêÉ ÇäâÏêåÉ)

Kâbe’nin isimlerinden biri el-Karyetü’l-Kadîme’dir (ÇäâÑêÉ ÇäâÏêåÉ).^[206] Eyüp Sabri Paşa bu ismin verilme sebebini kalabalık toplulukların toplanma yeri olması şeklinde beyan etmiştir.^[207] Bu isim Mekke’nin ismi olarak da nakledilmiştir.^[208] Kanaatimizce, el-Karyetü’l-Kadîme terkibinin iki kelimesi ismi izâh eder niteliktedir. “Tarihî Merkez” anlamı verebileceğimiz “el-Karyetü’l-Kadîme”nin “kadîme” (ÇäâÏêåÉ) kelimesi buranın tarihinin uzun zamana dayandığını, yani kıdemini bildirmektedir. Karye (ÇäâÑêÉ) insanların toplanması ve toplandığı yer için kullanılmakta olup çoğulu kurâdır (âïÑëé).^[209] “Karye” kelimesinin çoğul kullanımı Mekke’nin “Ümm-ü’l-Kurâ”(Çåñ ÇäâÑé) isminde yer almaktadır.^[210] Kur’ân-ı Kerîm’de Mekke’yi tarif eden “Ümm-ü’l-Kurâ”^[211] şehirlerin merkezi ve Müslümanların kıblesi anlamında kullanılmıştır.^[212] Râzî (ö. 606/1210), Mekke’nin şehirlerin merkezi olmasını Kâbe’yle ilişkilendirmektedir.^[213] Bize göre, el-Karyetü’l-Kadîme ile “Ümm-ü’l-Kurâ” birbirini tamamlamaktadır. Kâbe, Mekke’nin merkezi; Mekke’de arzın merkezi ve başşehri sıfatıyla kalabalıkları toplamaktadır. Kâbe’nin “el-Karyetü’l-Kadîme” ismini ibadet ve ticaret başkenti diyebileceğimiz Mekke’nin Tarihî Merkezi olarak değerlendirebiliriz.

2. 14. Katîn (âî×ğêæ)

Kâbe’nin bir diğer ismi Katîn’dir. Katîn (âî×ğêæ), devamlı oturmak, ikâmet etmek ve mukîm anlamlarına gelmektedir. Genelde ev sâkinleri için kullanılan bu ismin özelde Mekke’de oturan Harem ehli^[214] ve Mekke’de yaşayan Hums (ÇäÍïåòÓ) ehli için kullanıldığı kaydedilmiştir.^[215] Câhiliye döneminde hac ibadetinde Müzdelife’de vakfede bulunanların “Biz Beytullah’ın (Katîni) sâkinleriyiz”. (æîÍòæï âî×ğêæï Çääñîçğ)”^[216] dedikleri nakledilmiştir. Katîn isminin Kâbe anlamında kullanıldığı dize A‘şâ, Meymûn b. Kays’ın Divanü A‘şâ’l-Kebîr’inde görülmektedir.^[217] Katîn isminin Kâbe’yi işaret ettiği bu şiirde Kureyş’in haccı anlatılmaktadır.

2.15. Kıble ( ÇäâÈäÉ)

Kâbe’nin diğer bir ismi olan Kıble ( ÇäâÈäÉ) dönülen, yönelinen yer anlamına gelmekte mescitte mihrâbın yönüne işaret etmektedir.^[218] Kıble’nin İslâm öncesi Kâbe isimlerinden olduğu nakledilmiştir.^[219] Kıble isminin İslâm’dan önceye dayanan Kâbe anlamında kullanımı Câhiliye şiirlerinde görülmektedir.^[220] İbn Hişâm’ın es-Sîretu’n-nebeviyye’sinde Hz. Muhammed’in dedesi Abdülmuttalib Kâbe’yi yıkmak isteyen Ebrehe’ye karşı, Kâbe’nin kapısında “Ey Allah’ım! Şüphesiz kul kendi yükünü korur. O halde Kâbe’nin varlığını koru.” diyerek Allah’a dua ettiği kaydedilmekte ve kullandığı kıblemiz ifadesinin Kâbe anlamına geldiği rivayet edilmektedir.^[221]

Kıblenin önce Beyt-i Makdis olduğu, Kâbe’nin hicretten on yedi ay sonra kıble tayin edildiği bildirilmiştir.^[222] Kur’ân-ı Kerîm’de^[223] kıblenin Kâbe olduğu “Biz senin, yüzünü göğe doğru çevirdiğini elbette görüyoruz. İşte şimdi kesin olarak seni memnun olacağın kıbleye döndürüyoruz. Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir; nerede olursanız olun yüzünüzü o yöne çevirin…” meâlinde bir ayetle aktarılmaktadır. Kâbe’nin tamamının kıble sayıldığı, Hz. Peygamber’in kıblesinin Rukn-i Şâmî ile Mizâb arasında olduğu beyan edilmiştir.^[224]

2.16. el-Mescidü’l-Harâm (ÇäåÓÌÏ ÇäÍÑÇå)

Kâbe’nin diğer bir ismi el-Mescidü’l-Harâm’dır. Mescid ve harâm kelimelerinden oluşan “Mescidü’l-Harâm” terkibi ile Kâbe, Kâbe’nin etrafını saran boş alan^[225] veya Kâbe’nin bulunduğu sahadaki cami kastedilmektedir.^[226] Mescidü’l-Harâm geleneksel olarak Mekke’deki Kâbe’nin etrafındaki alan için İslâm öncesi bir isim olarak tanımlanmıştır.^[227] Kaynakların verdiği bilgiye göre Kâbe, Câhiliye döneminde mescid, el-Harâm ve Mescid-i Harâm ifadeleri ile tanımlanmaktadır.^[228] Bu dönemde Mescid-i Harâm’ın mescit kelimesi namaz mahalli değildir. Bu ifade ile Kâbe, Kâbe’yi kuşatan ve ibadet için kullanılan alan,^[229] Mekke veya Mekke haremi kastedilmektedir.^[230] Câhiliye şiirlerinde el-Mescidi’l-Harâm yer almaktadır.^[231]

Kâbe’yi ihâta eden tavaf mahalli ve etrafındaki mescid anlamındaki Mescid-i Harâm ismi Kur’ân-ı Kerîm’de on beş kere geçmekte^[232] ve Kâbe’den çok daha yaygın kullanılmaktadır.^[233] Mezkur bahisle ilgili olarak İhbâru’l-kirâm bi-ahbâri’l-mescidi’l-harâm adlı eserin müellifi Esedî (ö. 1066/1656) Kur’an’da geçen Mescid-i Harâm ifadelerinin bizâtihi Kâbe’ye işaret ettiğini zikretmektedir.^[234]

2. 17. Müzheb (ÇäåïĞçÈ)

Kâbe’nin diğer bir ismi Müzheb’dir (ÇäåïĞçÈ). Müzheb altın suyuyla boyanmış anlamına gelen bu lafza^[235] Fîrûzâbâdî (ö. 817/1415)^[236] ve Zebîdî (ö. 1205/1791)^[237] lügatlerinde Kâbe’nin bir ismi olarak yer vermiştir. İncelemiş olduğumuz kaynaklarda İslâmî dönemde bu isme rastlamadığımızı söyleyebiliriz. “Müzheb”^[238] kelimesi, içinde geçtiği şiirde Beytullâhi’l-Harâm anlamına gelmektedir.^[239]

2. 18. Nâzir (æÇĞÑ), Nâdir (æÇÏÑ), Bâdir (ÈÇÏÑ )

Kâbe için kullanılan bir başka isim de Nâzir’dir.^[240] Bu isim, Ezraḳî’nin Aḫbâru Mekke isimli kitabının bir nüshasında Nâzir (æÇĞÑ)^[241], diğer nüshasında Bâdir (ÈÇÏÑ)^[242] olarak yer almaktadır. Noktalama işaretlerinden kaynaklanabileceği düşünülen bu karışıklığın nessâhın imla hatası olabileceği düşünülmüştür.^[243] Diğer bir görüşe göre de yazım hatası olmayıp Kâbe’nin diğer bir ismi olduğu ifade edilmektedir.^[244] Kâbe’ye birtakım hediye ve adakların nezredilmesi sebebiyle Nâzir, madenden elde edilen altın ve gümüşün kıymetli parçası olduğu için Nâdir ismini aldığı belirtilmektedir. Ayrıca, kıymeti, şekli ve eşsizliğinden dolayı bu ismi aldığı belirtilmiştir.^[245] Arapların bazı günlerde Kâbe’ye gelmelerinin de bu ismi almasında etkili olabileceği vurgulanmıştır.^[246] Kureyş, Kâbe’yi pazartesi ve perşembe günleri açmakta ve dilediği kimseyi içeri almaktadır.^[247] Bu sebeple Nâdir ismiyle nâdiren gidilen ve girilen yer anlatılmak istenmiş olabilir.

Fâsî (ö. 832/1429)^[248], Ezraḳî’nin Nâzir (æÇĞÑ) rivayetine binaen, Nâdir ismine dipnot düşerek, kendi kitabında eşsizliği ve tekliği nedeniyle Nâdir (æÇÏر) ismini nakletmiş ve bu ismin Mekke’nin ismi olduğunu da belirtmiştir. Bazı çalışmalarda ise Nâzir, Nâdir ve Bâdir isimlerinin birlikte ele alındığı görülmektedir.^[249]

2. 19. Setrullah (ÓÊÑÇääç)

Kâbe’ye verilen isimlerinden bir diğeri Setrullah’tır (ÓÊÑÇääç). Bu terkip, Allah’ın örtüsü anlamına gelmektedir. Terkipte yer alan örtü (ÓÊÑ), bir şeyin üstünün kapanması ve kaplanmasını ifade etmektedir.^[250] Setrullah ismi için Ebû Ḥayye en-Numeyrî’nin (ö. 183/799) bir şiiri kaynak gösterilmiş^[251] ancak bu ismin yaygın kullanılmadığı kaydedilmiştir.^[252]

2. 20. Sürratü’l-Arz (ÓÑÉ ÇäÃÑÖ)

Kâbe için kullanılan isimlerden bir başkası da yeryüzünün merkezi^[253], yeryüzünün göbeği^[254] anlamına gelen Sürratü’l-Arz’dır (ÓÑÉ ÇäÃÑÖ). Sürratü’l-Arz terkibi kaynaklarda Yemen ile Şam arasındaki bölgenin adı olarak da belirtilmiştir.^[255] Nakillerde bu ifade, Kur’ân-ı Kerîm’de yer alan Ümmü’l-Kura^[256] ile aynı anlamda değerlendirilip içinde Kâbe’nin bulunduğu Mekke şehri için de kullanılmıştır.^[257]

Sürratü’l-Arzla zikredilen merkeziyet kavramının sadece İslâmiyet’te değil diğer dinlerde de var olduğunu ifade etmeliyiz. Dinlerde kutsal kabul edilen yerlerin aslında mekân olarak diğer yerlerden farkı olmadığı ancak ulûhiyyetin bu yerde tecelli ettiği inancı ile söz konusu mekânın özel sayıldığı muhakkaktır. Kutsal yerler, bir toplumun dinî hayatının merkezi olan, insan hayatına yön veren ve anlam kazandıran yerlerdir. Kişinin dini ne olursa olsun insan tabiatı böyle yerlere ihtiyaç duymuştur.^[258] Küçükaşçı bu hususu: “Semavî dinlerde kutsal mekânların bulunduğu mahallerin dünyanın merkezi, bu merkezin üç kozmik alan yer, yer altı ve gökyüzü arasında bir irtibat yeri olduğu ve bu dünyanın yaratılışının bu merkezden başlayarak yayıldığı şeklinde bir anlayış bulunmaktadır.^[259] sözleriyle özetlemektedir. Dinler Tarihi araştırmacısı Taşpınar’ın ifadesiyle “Kozmogoni”^[260] dinlerin kutsal mekânlarına ait tüm inşalarda örnek alınan oluşumdur. İnşa edilen her yeni mabette, dünyanın yaratılışı bir anlamda bir kez daha tekrarlar. Aslında, kutsal mekânların her biri “evrenin merkezinde” bulunmaktadır.”^[261] Bu düşünce sistemine göre merkez anlayışını (axis mundi) ifade eden Sürratü’l-Arz, birçok dinin kutsal mâbetleri için kullanılmaktadır. Dünyanın Merkezine (axis mundi) ulaşan kimse, aslî yurduna yeniden dönmenin mutluluğunu yaşar.^[262] Kâbe de İslâm dünyasının dinî ve coğrafî merkezi kabul edilmiştir. Bu anlayışa göre dünya nasıl ki atmosferin ortasında ise Kâbe de Mescid-i Harâm’ın, Mescid-i Harâm, Harâm’ın, Harâm Hicaz’ın, Hicaz, İslâm ülkelerinin, İslâm ülkeleri dünyanın merkezindedir, bu sebeple haritalar Kâbe merkezli oluşturulmuştur.^[263] Bu merkez, dünyanın herhangi bir yerindeki Müslümanların günlük ibadetlerini yapmak için yöneldikleri kıblenin spesifik noktası olup Kurân-ı Kerîm’in emri nedeniyle ömürde en az bir kere hac yapma emrine uyan Müslümanların ulaşma hedefidir.^[264] Yukarıda anlatılan özellikler, Mekke’nin kıymetini artırmaktadır. Merkez kent Mekke, İslâm’dan önce, kıtalar arası bir merkez niteliğinde, metropolis konumundadır.

2. 21. Zâtü’l-Ved’a (ĞîÇÊ ÇäèîÏòÙ)

Kâbe’nin, kaynaklarda yer alan bir diğer ismi Zâtü’l-Ved’a’dır (ĞîÇÊ ÇäèîÏòÙ). Zât ( ĞîÇÊ) kelimesi, müennes sahiplik ifadesidir. Ved’a sahibini ifade etmektedir. Ved’a (èÏÙ) kelimesi, deniz hayvanlarından çıkarılan küçük sedef, istiridye kabuğu,^[265] ziynet,^[266] boncuk^[267] ve nazardan korunma maksatlı gibi boncuk türevi olarak tanımlanmaktadır.^[268] Kelimenin diğer anlamları put, Hz. Nûh’un gemisi, Kâbe ve Mekke olarak nakledilmektedir.^[269] Ezherî^[270] ve İbn Manzûr^[271] Zâtü’l-Ved’a tabirine Mekke; Zebîdî^[272] ve Fîrûzâbâdî^[273] ise Kâbe anlamı vermiştir. Zâtü’l-Ved’a” terkibiyle Kâbe’ye ait sedef, istiridye gibi boncukların olduğu anlaşılmaktadır.

Kaynaklarda Kâbe’ye değerli eşyaların hediye edildiği, hediye edilen eşyaların çeşit çeşit olduğu anlatılmaktadır. İslâm Sanatı ve Mimarîsi uzmanı Oleg Grabar (ö. 2011) Kâbe’ye bağışlanan eşyaların farklı türlerde olduğunu ve hediyelerin bir kısmının içerisinde değerli taşların bulunduğunu belirtmektedir:^[274] Grabar’ın dile getirdiği gibi yerin kutsallığı nedeniyle Kâbe’ye ved’a hibe edilmiş olabilir. Yukarıda zikredilen hibelerin mahiyetinden ved’anın da para, ziynet veya kıymetli bir eşya olabileceği akla gelmektedir. İbn Battûta Seyahatnamesine göre ved’a, para ve mübadele aracıdır.^[275] İbn Battûta (ö. 770/1368-69) Zi’betü’l-Mehel (Maldiv) adalarına yaptığı seyahat esnasında bu adaların meskûnlarının ved’a isimli para kullandıklarını, bunun altın gibi değerli olduğunu, her türlü alışverişin bu deniz kabuğuyla yapıldığını,^[276] Maldivli ve Sudanlıların da para biriminin bu deniz kabuğu olduğunu aktarmaktadır.^[277] Paranın tarihini incelediğimizde, deniz salyangozu kabuklarının para olarak kullanıldığını görüyoruz. Bu kabukların Afrika’nın çoğu ülkesi ile Hint Okyanusu’nun çevrelediği ülkelerde tasarruf aracı olarak popüler olduğu bildirilmiştir.^[278] Deniz salyangozu kabuklarının Hindistan ve Çin’deki gibi Güneydoğu Asya’nın iç kesimlerinde parasal değere sahip olduğu ayrıca istiridye ve benzeri deniz hayvanlarının içerisinde oluşan küçük, yuvarlak, sert ve sedef renkli incilerin kıymeti dikkat çekmektedir.^[279] Bu değerli taş ve kabukların 15. yy.’da Afrika ile doğrudan ilişki kurmuş Portekizli denizciler ve tacirler tarafından da kullanıldığı belirtilmektedir. Yine 16. yy.’da Angola’da deniz kabuğu parasının kullanıldığı kaydedilmektedir.^[280] Para mahiyetinde olan bu boncukların daha önceki yüzyıllarda da muteber olması muhtemeldir ve bir vesileyle Kâbe’ye getirilmiş veya bırakılmış olabilir.

Câhiliye’de insanların Allah’tan başkasından isteme alışkanlıkları, tutum ve davranışları Kâbe ile ilişkilendirilerek yapılmıştır. Bu nedenle, ellerindeki bazı eşyaları Kâbe’ye asmışlardır.^[281] Arapların, Zâtü’l-Ved’a adıyla Kâbe’ye yemin ettikleri de (êåêæÇ ĞÇÊ ÇäèÏÙ) zikredilmektedir.^[282] Rivayetler bir arada değerlendirildiğinde Arap inancında ved’aya yer verildiği, bu taşların Kâbe’nin perdesine asıldığı, Kâbe’ye tevdi edilen deniz kabuğu, boncuk ya da putlar nedeniyle Kâbe’nin Zâtü’l-Ved’a ismiyle anıldığı anlaşılmaktadır.^[283] Câhiliye Araplarının, Kâbe’ye ved’a adı verilen küçük boncuk ve put türevi eşyaları asmaya meraklı oldukları ve bunlara tazimde bulunarak bunlardan medet umdukları söylenebilir. Hz. Peygamber’in put ve benzeri objelere tapınmanın yanlış olduğunu vurgularken örnek verdiği bir obje ved’a isimli nazar boncuğudur.^[284] Burada bir hususa dikkat çekmemiz gerekmektedir. Ved’a adı verilen nazarlığın kullanımının yaygın olduğu için bu boncuğun Kâbe’ye iliştirilmesi mümkündür. Hz. Peygamber’in günlük hayatta ved’a adı verilen boncuğu asmayı uygun görmemesi, boncuktan medet umulmaması kuralını toplumda sağlamlaştırmak olmalıdır. Zira Ezraḳî’nin naklettiği bir rivayette Kâbe’nin içinde süsleme unsuru olarak yer alan ve muhtemelen hibe edilen bir başka süslü taş boncuktan bahsedilmektedir. Ezrâki, Kâbe kapısına nâzır duvarda (arka duvar) beyaz siyah renklerde göz boncuğu (nazar boncuğu) benzeri bir boncuğun (ÇäòÌîÒòÙîÉğ) yer aldığını ve bu boncuğun, Kâbe’nin tabanından 6.5 zirâ (3,25 metre) yükseklikte asılı olduğunu belirtmiştir. Bu boncuk rivayete göre, kendisi 12 parmak, etrafında 3 parmak genişliğinde altın bir taka sahiptir. Rivayete göre, siyah beyaz desenli bu boncuk (ÇäòÌîÒòÙîÉ) Kâbe kapısından girince tam karşısında asılı durmaktadır. Hz. Muhammed’in de boncuğun karşısında, boncuğu sağ tarafına alarak namaz kıldığı nakledilmektedir.^[285] Hz. Peygamberin günlük hayatta ved’a adlı boncuğun süsleme unsuru olarak değil, medet unsuru olarak kullanılışından rahatsız olduğu düşünülebilir. Bu durumda Kâbe’nin içerisinde bulunan siyah beyaz desenli boncuğun, Kâbe’ye asılan ved’a isimli boncuk veya takılan süs objelerinden farklı nitelikte olduğunu söyleyebiliriz. Ayrıca, Kâbe’nin örtüsünde boncuk benzeri süslemelerin varlığı mâbede Zâtü’l-Ved’a ismini kazandırmış olmalıdır.

Sonuç

Mekke’deki İslâm mabedinin Kâbe ve kaynaklarda adı geçen diğer isimleri yapının mimarî, fizikî, tarihî, coğrafî özellikleri ile kutsiyeti ve fazileti ile ilgilidir. Bu isimler yeryüzünün ilk mabedi hakkında detaylı bilgiler vermektedir. Bir yerin özellikleri, büyüklüğü, şerefi ve şöhreti o yerin isim adedini artırarak, orayı isim zengini kılabilmektedir. Kâbe de âidiyeti, kutsiyeti ve değeri nedeniyle çağlar boyu farklı isimlerle anılmıştır. İsimlerin bazıları Kâbe, Mekke ve Medine için ortak olarak kullanılmıştır. Mezkûr mekanların manevi havası, tarihi ve dokunulmazlığının isimlere yansıdığı görülmektedir. Örneğin, Beniyye ve Düvvâr / Devvâr isimleri mabedin fiziki durumu ile mimarisine; el-Beytü’l-Atîk, “el-Karyetü’l-Kadîme ve Nâzir/Nâdir/Bâdir isimleri kadîm tarihine ve antik değerine; Kâdis, el-Beytü’l-Harâm, el-Beytü’l-Muharrem, Beytü’l-Ma’mûr, Durâh, el-Mescidi’l-Harâm” isimleri dinî yönüne; İlâl/Elel/Âl, Kıble ve Sürratü’l-Arz coğrafi konumuna, Setrullah ve Zâtü’l-Ved’a ise sosyokültürel ve ticarî hususiyetine işaret etmektedir. Kâbe isminin somut ve soyut anlamları, mabedin sadece bir mekândan ibaret olmadığını aynı zamanda mekânın makâmla buluştuğu Beytullah (Allah’ın evi) olduğunu; diğer isimleri ise mabedin sahip olduğu çok yönlü fonksiyonunu göstermektedir.

Kâbe, Müslümanların namazlarında yöneldikleri kıblesi, hac ve umre ibadetlerinin merkezidir. Beytullah/Allah’ın evi ismiyle de tanımlanan Kâbe, etrafını kural ve yasakları belli kutsal alan anlamında Harem ve bulunduğu coğrafyayı kutsal topraklar diye adlandırır. Kur’an-ı Kerîm’in ifadesiyle ziraata elverişli olmayan bu arazi, Kâbe sayesinde yeryüzünün emniyetli şehri Beledi’l-Emîn ve şehirlerin anası Ümmü’l-kura konumuna erişmiş, medeniyete dönüşerek merkeziyetini izhâr etmiştir. Bu merkezin her bir Müslümanın inanç dünyası, ibadet hayatı ve ahlâk anlayışı için derin manâsı vardır. Yukarıda ifade ettiğimiz değerlere istinaden birçok isme sahip olduğu gibi Kâbe de tek bir kelime olarak kullanılmaktan ziyade, Kâbe-i Şerif, Kâbe-i Muazzama, Kâbe-i Mükerreme ve Kâbe-i Müşerrefe gibi hürmet ve tazim ifade eden terkipler ile kullanılmıştır.

Netice olarak ifade edersek Kâbe, Kur’ân-ı Kerîm’de mukaddes, muharrem ve mübarek tabirlerle tavsîf edilen topraklarda yer alan, İslam’ın temel mabedidir. Tavsîf edilen özellikler ile dinî, mimarî, tarihî, coğrafî ve kültürel mâlûmatı da isimlerinde barındırmaktadır.

Kaynakça

Abdurrezzâḳ, Ebû Bekr ʿAbdurrezzâḳ b. Hemmâm es-Ṡanʿânî. Tefsîru ʿAbdurrezzâḳ. nşr. Maḥmûd Muḥammed ʿAbduh. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1419/1999.

Abdülmuttalib b. Hâşim. Dîvânü Abdülmuttalib b. Hâşim. der. Hüseyin b. Haydar Mahbub el Hâşimî. 2009.

Aḥmed b. Ḥanbel, Ebû ʿAbdullâh Aḥmed b. Muḥammed b. Ḥanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. nşr. Heyet. 12 Cilt. Cemʿiyyetu’l-Meknez, 1431/2010.

Akkach, Samer. Cosmology and Architecture in Premodern Islam An Architectural Reading of Mystical Ideas. New York: State University of New York Press, 2005.

A‘şâ, Meymûn b. Kays. Divanü A‘şâ’l-Kebîr. thk: Muhammed Hüseyin. Kahire: Mektebetü’l-Êdêb, 2009.

Begavî, Ebü’l-Kâsım ʿAbdullâh b. Muḥammed. Muʿcemu’ṡ-ṡaḥâbe. nşr. Muḥammed ʿAvḍ el-Menḳûş - İbrâhîm İsmâʿîl el-Ḳâḍî. 4 Cilt. Kuveyt: Mibretu’l-Âl ve’l-Aṡḥâb, 1432/2011.

Belâẑürî, Aḥmed b. Yaḥyâ b. Câbir. Ensâbü’l-eşrâf. nşr. Süheyl Zekkâr - Riyâḍ ez-Ziriklî. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1417/1996.

Belâẑürî, Aḥmed b. Yaḥyâ b. Câbir. Fütûḥu’l-büldân. Beyrut: Dâru ve Mektebetu’l-Hilâl, 1988.

Beyḍâvî, Ebû Saʿîd ʿAbdullâh b. ʿOmer el-Şîrâzî. Envâru’t-tenzîl ve esrâru’t-teʾvîl. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.

Bozkurt, Nebi - Küçükaşçı, Mustafa Sabri. “Mescid-i Haram”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/273-277. Ankara: TDV Yayınları, 2004.

Buḫârî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. İsmâʿîl. el-Câmiʿu’l-musnedu’ṡ-ṡaḥîḥu’l-Muḫtaṡar. nşr. Muḥammed Zuheyr en-Nâṡır. 9 Cilt. Beyrut: Dâru Ṭavḳi’n-Necât, 1422.

Câḥiẓ, Ebû ʿOŝmân ʿAmr b. Baḥr b. Maḥbûb el-Leyŝî. er-Resâil. nşr. ʿAlî Bû Melḥam. Beyrut: Dâru ve Mektebetu’l-Hilâl, 2002.

Cevâd ʿAlî. el-Mufaṡṡal fî târîḫi’l-ʿArab ḳable’l-İslâm. 20 Cilt. eş-Şâmile ez-Zehebiyye, 1422/2001.

Cevherî, Ebû Naṡr İsmâil b. Ḥammâd. Tâcu’l-luğa ve ṡıḥâḥu’l-ʿArabiyye. nşr. Aḥmed ʿAbdulğafûr ʿAṭṭâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1407/1987.

Çubukcu, Asri. “Ebû Kays”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/175. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.

Devserî, Mahmud b. Ahmed. el-Ka’betü’l-müşerrefe: ta’rifuha, esmauha, binauha, fezailuha, hasaisuha, ahkamuha. Demmam: Dar-u İbnü’l-Cevzi, 1434/2013.

Eagleton, Catherine - Jonathan Williams. Paranın Tarihi. çev. Fadime Kahya. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2011.

Ebû Ḥayye en-Numeyrî, Ebû Ḥayye el-Heyŝem b. er-Rebîʿ. Şiʿru ebî ḥayye en-Nümeyrî. nşr. Yaḥyâ el-Cebûrî. Dimeşḳ: Vizâretu’ŝ-Ŝeḳâfe, 1975.

Ebû Saʿîd ʿAbdulmelik b. Ḳarîb b. ʿAlî b. Aṡmaʿ. el-Eṡmaʿiyyât. nşr. Aḥmed Muḥammed Şâkir - ʿAbdusselâm Muḥammed Hârûn. Mısır: Dâru’l-Maʿârif, 1414/1993.

Ensârî, Abdülkuddüs. Târîhu’l-mufassal kâbetü’l-müşerrefe kable’l-İslâm. Mekke: Mektebetü’s-Sahafî el Edebî, 1419.

Erbaş, Ali. “İslâm Dışı Dinlerde Hac”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 (2002), 98.

Esedî, Ahmed b. Muhammed el-Mekki. İhbâru’l-kirâm bi-ahbâri’l-mescidi’l-harâm. İzmir: İzmir Milli Kütüphanesi, 357/8, 1a-30b.

Eyüp Sabri Paşa. Mir’ât-ı Mekke: Kâbe ve Mekke Tarihi. sad. Osman Erdem. İstanbul: Osmanlı Yayınevi, 2008.

Ezherî, Ebû Manṡûr Muḥammed b. Aḥmed b. el-Herevî. Tehẑîbu’l-luga. nşr. Muḥammed ʿAvḍ Mirʿab. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İḥyâi’t-Turâŝi’l-ʿArabî, 2001.

Ezraḳî, Ebü’l-Velîd Muḥammed. Aḫbâru Mekke ve mâ câe fîhâ mine’l-Âŝâr. nşr. Ruşdî es-Ṡâliḥ Mulaḥḥas. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Endelüs, 1403/1983.

Ezraḳî, Ebü’l-Velîd Muḥammed. Aḫbâru Mekke ve mâ câe fîhâ mine’l-âŝâr. thk: İbn Dehîş. Mektebetü’l-Esedî, 2003.

Ezraḳî, Ebü’l-Velîd Muḥammed. Mekke Tarihi. çev. Yunus Vehbi Yavuz. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.

Fâkihî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. İsḥâḳ el-Mekkî. Aḫbâru Mekke fî ḳadîmi’d-dehri ve ḥadîŝihi. nşr. ʿAbdulmelik ʿAbdullâh Dehîş. 6 Cilt. Beyrut: Dâru Ḫaḍar, 1414.

Fayda, Mustafa. “Ebû Bekir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/101-108. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.

Fâsî, Ebü’ṭ-Ṭîb Muḥammed b. Aḥmed b. ʿAlî el-Fâsî. Şifâu’l-ğarâm bi aḫbâri’l-beledi’l-ḥarâm. 2 Cilt. Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1421/2000.

Fehhâm, İbrâhim Muhammed. el-Ved’u fî akâidi’l-Arab. el-Faysal Mecelletü Sekafiyyetü Şehriyye, 1978.

Ferrâʾ, Ebû Zekeriyyâ Yaḥyâ b. Ziyâd ed-Deylemî. Meʿânî’l-Kurʾân. nşr. Aḥmed Yûsuf en-Necâtî v.dğr. Mısır: Dâru’l-Mıṡriyye, ts.

Fîrûzâbâdî, Ebü’ṭ-Ṭâhir Muḥammed b. Yaʿḳûb. Beṡâʾiru ẑevî’t-temyîz fî letâʾifi’l-kitâbi’l-ʿazîz. nşr. Muḥammed ʿAlî en-Neccâr. 6 Cilt. Ḳâhire: el-Meclisu’l-Aʿlâ, ts.

Fîrûzâbâdî, Ebü’ṭ-Ṭâhir Muḥammed b. Yaʿḳûb. Ḳāmûsü’l-muḥîṭ ve’l-ḳabesü’l-vasîṭu el-câmiʿ limâ ẕehebe min luġati’l-ʿArab şemâṭîṭ. Lübnan: Müesseseti’Risale, 2005.

Grabar, Oleg. İslâm Sanatının Oluşumu. çev. Nuran Yavuz. İstanbul: Alfa Basım Yayın, 2018.

Ḫalîl b. Aḥmed, Ebû ʿAbdurraḥmân el-Ḫalîl b. Aḥmed el-Ferâhîdî. Kitâbu’l-ʿAyn. nşr. Mehdî el-Maḫzûmî - İbrâhim es-Sâmerrâʾî. 8 Cilt. Beyrut: Mektebetu’l-Hilâl, 1988.

Hamidullah, Muhammed. İslâm Peygamberi: Hayatı ve Faaliyeti. çev. Salih Tuğ. İstanbul: İrfan Yayınları, 1991.

Hamidullah, Muhammed. “İslâm’da Hac”. çev. M. Akif Aydın. İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi 123-162. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1984.

Harman, Ömer Faruk. “Zülhalesa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/561. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.

Ḥasen el-Baṡrî, Ebû Saʿîd el-Ḥasen b. Yesâr el-Baṡrî. Feḍâʾilu Mekke ve’s-sekenu fîhâ. nşr. Sâmî Mekkî el-ʿÂnî. Kuveyt: Mektebetu’l-Felâḥ, ts.

Ḫavârizmî, Muḥammed b. İsḥâḳ. Îŝâretu’t-terğîb ve’t-teşvîḳ ilâ’l-mesâcidi’ŝ-ŝelâse ve’l-Beyti’l-ʿAtîḳ. nşr. Muṡṭafâ Muḥammed eẑ-Ẑehebî. Mektebetu Nizâr Muṡṭafâ el-Bâz,1418.

Havvâm, Riyad b. Hasan. Esmâü’l-kâbeti’l-müşerrefe. Mekke: Mekketü’l- Mekkiyye, 2008.

Hawting, Gerald R. “Ka’ba”. Encyclopedia of The Qur’an. ed. Jane Dammen McAuliffe. Leiden: 2003.

İbn ʿAsâkir, Ebü’l-Ḳâsım ʿAlî b. el-Ḥasen. Târîḫu Dimeşḳ. nşr. ʿOmer b. Garâme el-ʿAmravî. 80 Cilt. Dâru’l-Fikr, 1415/1995.

İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. et-Taḥrîr ve’t-tenvîr. Tunus: ed-Dâru’t-Tûnisiyye, 1984.

İbn Batṭûṭa, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. ʿAbdullâh b. Muḥammed b. İbrahîm el-Livâtî et-Ṭancî. Rıḥletu İbn Batṭûṭa. 5 Cilt. Ribât: ʾAkademiyyetu’l-Memleketu’l-Mağribiyye Ribâṭ, ts.

İbn Dureyd, Ebû Bekr Muḥammed b. el-Ḥasen b. Dureyd el-Ezdî. Cemheretü’l-lüga. nşr. Remzî Munîr Baʿlebekkî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1408/1987.

İbn Fâris, Ebü’l-Ḥuseyn Aḥmed b. Fâris el-Ḳazvînî. Muʿcemu meḳâyîsi’l-luga. nşr. ʿAbdusselâm Muḥammed Hârûn. 6 Cilt. İttiḥâdu’l-Kuttâbi’l-ʿArab, 1423/2002.

İbn Fehd, Necmüddîn, Ebü’l-Kāsım (Ebû Hafs) Ömer (Muhammed) b. Muhammed b. Muhammed el-Hâşimî el-Mekkî. İtḥâfü’l-verâ bi-aḫbâri ümmi’l-ḳurâ. nşr. Fehîm M. Şeltût. Kahire: 1983.

İbn Ḥabîb, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Ḥabîb el-Bağdâdî. el-Muḥabber. nşr. Ilse Lichtenstadter. Beyrut: Dâru’l- Âfâḳi’l-Cedîde, ts.

İbn Haldun. Mukaddime. haz. Arslan Tekin. 2. Cilt. İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yayıncılık, 2013.

İbn Ḥazm, Ebû Muḥammed ʿAlî b. Aḥmed el-Endelusî. Cemheretu ensâbi’l-ʿArab. nşr. Lecnet mine’l-Ulemâ. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1403/1983.

İbn Hişâm, Ebû Muḥammed ʿAbdulmelik b. Hişâm el-Ḥimyerî. es-Sîretu’n-nebeviyye nşr. Muṡṭafâ es-Saḳḳâ v.dğr. 2 Cilt. Mısır: Mektebetu Muṡṭafâ el-Bâbî’l-Ḥalebî, 1375/1955.

İbn Ḫurdâẑbih, Ebü’l-Ḳâsım ʿUbeydullâh b. ʿAbdullâh. el-Mesâlik ve’l-memâlik. Beyrut: Dâru Ṡâdır, 1307/1889.

İbn İsḥâḳ, Ebû ‘Abdullâh Muḥammed b. İsḥâḳ b. Yesâr el-Muṭṭalibî. es-Sîre (Kitâbü’s-Siyer ve’l-meğâzî). nşr. Süheyl Zekkâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1398/1978.

İbn Keŝîr, Ebû’l-Fidâʾ İsmâîl b. ʿOmer b. Keŝîr ed-Dimeşḳî. el-Bidâye ve’n-nihâye. nşr. ʿAbdullâh b. ʿAbdi’l-Muḥsin et-Turkî. 21 Cilt. Dâru Hicr, 1418/1997.

İbn Ḳuteybe, Ebû Muḥammed ʿAbdullâh b. Muslim b. Ḳuteybe ed-Dîneverî. el-Maʿârif. nşr. Ŝervet ʿUkkâşe. el-Heyʾetu’l-Mıṣriyyetu’l-ʿÂmme, 1413/1992.

İbn Ḳuteybe, Ebû Muḥammed ʿAbdullâh b. Muslim b. Ḳuteybe ed-Dîneverî. el-Meʿânî’l-kebîr fî ebyâti’l-meʿânî. nşr. Sâlim el-Kerenkevî v.dğr. 3 Cilt. Ḥaydarâbâd: Dâiratu’l-Maʿârifi’l-ʿOŝmâniyye, 1368/1949.

İbn Manẓûr, Ebü’l-Faḍl Muḥammed b. Mukerrem b. ʿAlî Cemâluddîn b. Manẓûr er-Ruveyfiʿî. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâru Ṡâdir, 1414/1993.

İbnu’l-Munẑir, Ebû Bekr Muḥammed b. İbrâhîm en-Nîsâbûrî. Kitâbu Tefsîri’l-Kur’ân. nşr. Saʿd b. Muḥammed Saʿd. 2 Cilt. Medine: Dâru’l-Meʾâŝir, 1423/2002.

İbn Saʿd, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. Saʿd b. Menîʿ. eṭ-Ṭabaḳât. nşr. ʿAlî Muḥammed ʿOmer. 11 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Ḫancî, 1421/2001.

İbn Sa’d, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. Saʿd b. Menîʿ. Kitâbü’t-Tabaḳâti’l-kerîm. çev. Musa Kazım Yılmaz. İstanbul: Siyer Yayınları, 2015.

İbnü’l-Eŝîr, Ebü’l-Ḥasen ʿAlî b. Muḥammed el-Cezerî. Usdu’l-gâbe fî maʾrifeti’ṡ-ṡahâbe. nşr. ʿÂdil Aḥmed er-Rufâʿî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İḥyâʾi’t-Turâŝi’l-ʿArabî, 1996.

İbnü’l-Eŝîr, Ebü’l-Ḥasen ʿAlî b. Ebî’l-Kerem Muḥammed el-Cezerî. el-Kâmil fî’t-târîḫ. nşr. ʿUmar ʿAbdusselâm Tedmurî. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1417/1997.

İbnü’l-Kelbî, Ebü’l-Munẑir Hişâm b. Muḥammed el-Kelbî. Cemheretu ensâbi’l-ʿArab. el-Mektebetü’ş-Şâmile, ts.

İbn Zahîra, Muhammed Cârullah b. Muhammed b. Ebû Bekir b. Ali b. Zahîre. el-Câmiʿu’l-laṭîf fî fażli Mekke ve ehlihâ ve binâʾi’l-beyti’ş-şerîf. thk. Ali Umer. Kâhire: Mektebetü’s-s̱ekafeti’d-Dîniyye, 1423/2003.

İbnu’z-Ziya, Ebü’l-Beka Bahaeddin Muhammed b. Ahmed el-Mekki. Târîhu Mekkete’l-müşerrefe ve’l-mescidi’l-haram ve’l-medîneti’ş-şerîfe ve’l-kabri’ş-Şerîf. thk. Ala İbrâhim Ezherî - Emin Nasr Ezherî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418/1997.

İmruʾu’l-Ḳays, İmruʾu’l-Ḳays b. Ḥucr b. el-Ḥâriŝ el-Kindî. Dîvânu İmriʾi’l-Ḳays. nşr. ʿAbdurraḥmân el-Muṡṭâvî. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1425/2004.

Kalkaşendî, Ebü’l-ʿAbbâs Aḥmed b. ʿAlî. Ṡubḥu’l-aʿşâ fî ṡınâʿati’l-inşâ. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye.

Kays b. el-Ḫaṭîm, Ebû Yezîd Ḳays b. el-Ḫaṭîm. ed-Dîvân. el-Mektebetü’ş-Şâmile, ts.

Kırca, Celal. “Aksâmü’l-Kur’ân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/290-291. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.

Ḳureşî, Ebû Zeyd Muḥammed b. Ebî’l-Ḫaṭṭâb. Cemheretu eşʿâri’l-ʿArab. nşr. ʿAli Muḥammed el-Bicâdî. Mısır: ts.

Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. Tefsir-i Kurtubî (Câmiu’l-Ahkâmu’l-Kur’ân). Kahire: Dâru’l-Kütübü Mısriyye, 1964.

Kuşeyrî, Ebü’l-Kāsım Zeynülislâm Abdülkerîm b. Hevâzin b. Abdilmelik. Leṭâʾifü’l-işârât. nşr. İbrâhim Besyûnî. Mısır: ts.

Kutsal Kitap: Eski ve Yeni Antlaşma Tevrat, Zebur, İncil. İstanbul: Kitabı Mukaddes Şirketi - Yeni Yaşam Yayınları, 2016.

Küçük, Abdurrahman. “Beytü’l-Ma’mûr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/94-95. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.

Küçükaşçı, Mustafa Sabri. Câhiliye’den Emevilerin Sonuna kadar Haremeyn. İstanbul: Yıldız Yayıncılık, 2003.

Küçükaşçı, Mustafa Sabri. Sanat ve İnanç. haz. Banu Mahir - Halenur Katipoğlu. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Türk Sanat Tarihi Uygulama ve Araştırma Merkezi, 2004.

Lings, Martin. Başlangıçtan Günümüze Mekke. İstanbul: İnsan Yayınları, 2013.

Mâlik b. Enes, Ebû ʿAbdullâh Mâlik b. Enes b. Mâlik el-Medenî. el-Muvaṭṭaʾ (Rivâyetu’l-Ḳaʿnabîl). nşr. ʿAbdulmecîd et-Turk. Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1419/1999.

Mâverdî, Ebü’l-Ḥasen ʿAlî b. Muḥammed el-Baṡrî. en-Nuket ve’l-ʿuyûn. nşr. es-Seyyid b. ʿAbdilmaḳṡûd b. ʿAbdirraḥîm. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, ts.

Mesʿûdî, Ebü’l-Ḥasen ʿAlî b. el-Ḥuseyn b. ʿAlî. et-Tenbîh ve’l-işrâf. nşr. ʿAbdullah İbrâhîm eṡ-Ṡâvî. Ḳahire: Dâru’ṡ-Ṡâvî, ts.

Mesʿûdî, Ebü’l-Ḥasen ʿAlî b. el-Ḥuseyn b. ʿAlî. Murûcu’ẑ-ẑeheb ve meʿâdinu’l-cevher. nşr. Esʿad Dâğır. 4 Cilt. Ḳum: Dâru’l-Hicre, 1409.

Muḳâtil b. Suleymân, Ebü’l-Ḥasen Muḳâtil b. Suleymân el-Belḫî. Tefsîru Muḳâtil b. Suleymân. nşr. ʿAbdullâh Maḥmûd Şeḥâte. 5 Cilt. Beyrut: 1423/2002.

Mütercim Âsım Efendi. el-Okyânûsu’l-basît fî tercemeti’l-kâmûsi’l-muhît. İstanbul: T.C. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013.

Nesâʾî, Ebû ʿAbdurraḥmân Aḥmed b. Şuʿayb b. Alî en-Nesâî. 10 Cilt. Kahire: Dâru’t-Ṭeṡîl, 1433/2012.

Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muḥyiddîn Yaḥyâ b. Şeref. Tehẑîbu’l-esmâʾ ve’l-luğât. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996.

Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muḥyiddîn Yaḥyâ b. Şeref. Mecmuʿ şerḥu’l-muheẑẑeb. Dâru ʿÂlemi’l-Kitâb, 1423/2003.

Nüveyrî, Ahmed b. Abdülvehhâb. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. Kâhire: Dâru’l-Kütüb ve’l-Vesaigıl-Kavmiyye, 1423.

Partin, Harry B. “Ka’bah”. The Encyclopedia of Religion. New York: The Macmillan Co., 1987.

Râzî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. ʿOmer et-Teymî. Mefâtîḥu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1421/2000.

Ṡâḥib, Ebü’l-Ḳâsım İsmâil b. ʿAbbâd eṭ-Ṭâliḳânî. el-Muḥîṭ fi’l-luga. nşr. Muḥammed Ḥasen Âlu Yâsîn. 10 Cilt. Beyrut: ʿÂlemü’l-Kütüb, 1414/1994.

Sâmirânî, Mehdî Salih. Ahkâmu’l-haremeyn el-mekkî ve’l-medenî fi’l-fıkhi’l-İslâmî. Medine: Mektebetü Dâri’z-Zemân, 2000.

Sarıçam, İbrâhim. “Hz. Muhammed’in Peygamber Olarak Gönderildiği Ortam”. Diyanet İlmî Dergi Peygamberimiz Hz. Muhammed (SAV) Özel Sayısı. Ankara: 2003, 1-32.

Serjeant, Robert Bertram. “Ḥaram and Ḥawṭah”. The Encyclopedia of Religion. ed. Mircae Eliade. New York: MacMillan, 1987.

Skyes, John Bradbury. The Concise Oxford Dictionary of Current English. Oxford: Oxford Üniversitesi Yayınları, 7. Basım, 1981.

Süyûṭî, Celâlu’d-Dîn ʿAbdurraḥmân b. Ebî Bekr. ed-Dürru’l-menŝûr. 8 Cilt. Beyrut: ts.

Süheylî, Ebü’l-Ḳâsım ʿAbdurrahman b. ʿAbdullâh b. Aḥmed. er-Ravḍu’l-unf fî şerḥi’s-sîreti’n-nebevîyye. nşr. ʿUmar ʿAbdusselâm Selâmî. 7 Cilt. Beyrut: Dâru İḥyâʾi’t-Turâŝi’l-ʿArabî, 1421/2000.

Şâfiî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. İdrîs. Tefsîru’l-İmâm eş-Şâfiʿî. nşr Ahmed b. Mustafa el-Ferrân. 3 Cilt. Suudi Arabistan: Dâru’t-Tedmûriyye, 1427/2006.

Şerefî, Ali “Esmaü’l-Kâbe”. Mevsuatu mekkete’l-mükerreme ve’l-medineti’l-münevvere (encyclopedia of makkah al mukarramah and al-madinah al-munawwarah) Londra: Müessesetü’l-Furkan li’t-Türasi’l-İslâmî (al-Furqan Islamic Heritage Foundation), 1428/2007.

Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed. Fetḥu’l-ḳadîr el-câmiʿ beyne fenneyi’r-rivâye ve’d-dirâye min ʿilmi’t-tefsîr. Dımeşk: Dâr-u İbn Kesîr, 1414.

Ṭaberî, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî. Târîḫu’r-rusul ve’l-mulûk ve ṡılatu târîḫ. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’t-Turâŝ, 1387/1967.

Ṭaberî, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli ʾâyi’l-Ḳurʾân. nşr. ʿAbdullâh b. ʿAbdilmuḥsin et-Turkî. 24 Cilt. Dâru Hicr, 1422/2001.

Tanyu, Hikmet. Dinler Tarihi Araştırmaları. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1973.

Taşpınar, İsmâil. Doğu Dinlerinde Hac İbadeti Hinduizm ve Budizm. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2014.

Tirmiẑî, Ebû ʿÎsâ Muḥammed b. ʿÎsâ. es-Sunen. 5 Cilt. Kahire: Dâru’t-Teʾṡîl, 1435/2015.

Touati, Houari. Orta Çağ’da İslâm ve Seyahat. çev. Ali Berktay. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004.

Tülücü, Süleyman. “Züheyr b. Ebû Sülmâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/540-542. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.

Ünal, Sadettin. “Kâbe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/23-26. İstanbul: TDV Yayınları. 2001.

Vâḥidî, Ebü’l-Ḥasen ʿAlî b. Aḥmed b. Muḥammed b. ʿAlî en-Nîsâbûrî. el-Vasîṭ fî tefsîri’l-Kur’âni’l-Mecîd. nşr. Heyet. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1415/1994.

Vâḥidî, Ebü’l-Ḥasen ʿAlî b. Aḥmed b. Muḥammed b. ʿAlî en-Nîsâbûrî. et-Tefsîru’l-basîṭ. 1430.

Vâḳıdî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. ʿOmer b. Vâḳıd el-Eslemî. el-Megâzî. nşr. Marsden Jones. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Alemî, 1409/1989.

Weatherford, Jack. Para: Deniz Kabuğundan Sanal Paraya. çev. İnönü Korkmaz. İstanbul: Maya Kitap, 2019.

Wensinc A. J. - J. Jomier. “Ka’ba”. The Encyclopaedia of Islam. ed. E.bVan Donzel - B. Lewis - Ch. Pellat . Leiden, 1978.

Wensinck A. J.“Mescid-i Harâm”. The Encyclopaedia of Islam. ed. E. Van Donzel - B. Lewis - Ch. Pellat. Leiden: 1978.

Yâḳût el-Ḥamevî, Ebû ʿAbdullâh Yâḳût b. ʿAbdullâh el-Hamevî er-Rûmî. Muʿcemu’l-büldân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Ṡâdır, 1995.

Yazır, Elmalılı Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. Sad. Nusrettin Bolelli - Emin Işık - İsmâil Karaçam - Abdullah Yücel. İstanbul: Azim Dağıtım, 2020.

Yedi Askı, Muallakât-ı seb’a. çev. Şerafettin Yaltkaya. İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları, 2018.

Yeni Redhouse Lûgati (İngilizce-Türkçe). İstanbul: Amerikan Bord Neşriyat Dâiresi, 1962.

Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed b. Muhammed b. Abdirrezzâk el-Bilgrâmî el-Hüseynî. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-ḳāmûs. nşr. ʿAlî Şîrî. 20 Cilt. Dâru’l-Fikr, 1424.

Zeccâc, Ebû İsḥâḳ İbrâhîm b. es-Serî. Meʿâni’l-Ḳur’ân ve iʿrâbuhu. nşr. ʿAbdulcelîl ʿAbduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: ʿÂlemu’l-Kütüb, 1408/1988.

Zehranî. Abdullah el-Ebah. Mu’cemu esmâi Mekke. Dübey: 1434.

Zemaḫşerî, Ebü’l-Ḳâsım Maḥmûd b. ʿAmr. el-Mufaṡṡal fî ṡınaʿati’l-iʿrâb. nşr. ʿAlî bû-Mulaḥḥam. Beyrût: Mektebetu’l-Hilâl, 1993.

Zemaḫşerî, Ebü’l-Ḳâsım Maḥmûd b. ʿAmr. Esâsü’l-belâğa. nşr. Muḥammed Bâsil ʿUyûnu’s-Sevd. 2 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1419/1998.

Zerkeşî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. ʿAbdullâh b. Bahâdır eş-Şâfiî. İʿlâmu’s-sâcid bi aḥkâmi’l-mesâcid. nşr. Ebü’l-Vefâ Muṡṭafâ el-Merâġî. 1416/1996.

Zeytûnî, Abdülğanî. “El Kâbetü’l-müşerrefe fi şi’ri’l- câhiliye”. Mecelletü mecmai’l- lugati’l-Arabiyyeti’l-Ürdünî 23. Amman: 1999.

Zübeyr b. Bekkâr. Cemheretü nesebi ḳureyş ve aḫbâruhâ. nşr. Mahmûd Muhammed Şâkir. Kahire: Maṭbaʿatu ‘l-Medenî, 1381.

İnternet Kaynakları:

(Bekke) Beke vadisi, Anonim. Erişim 14.11.2022. https://www.bible.com/ar/bible/compare/PSA.84.6.

Casa, İspanyolca -Türkçe Sözlük. Anonim. Erişim 09.10.2022.

https://www.dict.com/ispanyolca-turkce/casa.

Casa, İtalyanca -Türkçe Sözlük. Anonim. Erişim 09.10.2022.

https://www.dict.com/italyanca-turkce/casa.

Mekkî, Muhammed b. el-Hüseyin. Esmaü’l-kâbeti’l-müşerrefe. Erişim 18.01.2024

https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-1267-pdf.

Zeytûnî, Abdülğanî, El Kâbetü’l-Müşerrefe fi Şi’ri’l- Câhiliye.; The Holy Ka‘ba in Pre-Islamic Poetry. The Journal of The Jordan Academy for Arabic, Erişim 14 Mart. 2021. https://arabic.jo/ojs/index.php/JJaa/article/view/384.