ZEYNEP BİNT KEMAL
Memlükler Dönemi’nin Meşhur Hadis Âlimi

Meryem DALĞIÇ
DİB Türk İslam Sanatları Daire Başkanı

Yüce Allah’ın mümin kadın ve erkeğe ilk emridir “oku” hitabı. Kuşkusuz bu emir gereği asr-ı saadetten itibaren Müslümanlar, dinin iki temel kaynağı olan Kur’an-ı Kerim ve sünnetin yanı sıra diğer ilimleri de öğrenmek üzere üstün bir gayret sarf etmişlerdir. Sevgili Peygamberimiz’in örnek yaşantısını gelecek nesillere aktarmak adına hadis ilmine ayrı bir önem verilmiştir. Öyle ki bir hadis-i şerifi öğrenmek, ravisi hakkında bilgi edinmek için “rihle” adı verilen başka diyarlara uzun yolculuklar yapılmıştır. Elbette bu gayretin neticesinde ilim meclisleri daima canlı kalmış, kadın erkek nice hadis âlimi yetişmiştir. Asr-ı saadet döneminde en çok hadis rivayet eden (muksirun) Hz. Aişe annemizin tedrisinden yeğeni Aişe bint Talha, kendisinden “ilim denizi” olarak bahsedilen Amre bint Abdurrahman başta olmak üzere birçok kadın âlim geçmiştir. Yine Ümmü’d-Derda, hadis ve fıkıhta önemli bir kadın sahabi olup derslerine iştirak edenler arasında Emevi halifesi Abdülmelik b. Mervan da bulunmaktadır. İslam coğrafyasında neşet eden ilim meclislerinin en önemli zincir halkalarından biri de Memlükler Dönemi’nde yaşayan hadis âlimi Zeynep bint Kemal’dir. (Ayşe Esra Şahyar, vd. İlimde Müslüman Kadın, Ensar Yayınları, 2021, 16-18)
14. yüzyılda Şam’ın tamamen Memlük hâkimiyetine geçmesi, Moğol tehdidinin ortadan kalkması ve Haçlılara karşı zaferler elde edilmesi bu bölgenin idari merkez olarak güçlenmesini sağlamıştır. Nihayetinde güvenlik ve ekonomik istikrarla beraber medrese, daru’l hadis ve diğer eğitim kurumları da faaliyete geçmiştir. Haçlıların zulmünden kaçan Nablus’taki âlimlerin buraya yerleşmesiyle Şam’ın Selahiye bölgesi ilim merkezine dönüşmüştür. Zeynep bint Kemal de bu medreselerde yetişmiş kadın-erkek birçok öğrenciye hocalık yapmıştır.
Selahiye’de yaşayan, “Makdisiyye” (Kudüs’te doğan) künyesi ile anılan Zeynep bint Kemal’in soyu 12. yüzyılda Şam ve civarına göç eden Filistin göçmenlerine dayanır. Hayatı hakkında kaynaklarda detaylı bilginin olmadığı Zeynep’in eğitimi çok erken yaşlarda başlar. Babası bir hadis âlimi olmasa da kızı Zeynep’i konuşmaya başladığı andan itibaren muhaddislerle tanıştırır, hadis meclislerine dâhil eder. Ziyaiye Medresesinde ders veren amcası Ahmed el-Makdisî ilk hocalarından biridir. O henüz küçük bir çocukken Şafii mezhebine mensup meşhur fakih ve muhaddis âlimi Abdu’l-Halik en-Niştibrî’den hadis rivayet etme icazeti alır. Müthiş bir zekâya sahip, hafızası oldukça güçlü olan Zeynep üç yaşından on iki yaşına kadar ilim meclislerine katılır, farklı hocalardan dersler alır. Bu dersler usulüne uygun şekilde kaydedilir ve hocaları, Zeynep’e öğrendiği hadisleri nakletme izni (icazeti) verirler. Bağdat’ta yaşayan meşhur iki hadis âlimi Aciba el-Bağariyye ve İbn Seyyidî de Zeynep’e icazet veren muhaddislerdir.
Hadis meclislerinde ünü hızla yayılan Zeynep’e, altı yaşına geldiğinde Halep, Harran, Kahire ve Şam bölgelerinde yaşayan âlimler hadis nakledebileceğine dair izin verdiklerini gösteren sertifikalar gönderirler. Öğrencisi Zehebî, onun Hanbeli âlimi İbrahim b. Hayr’dan on hadis kitabını rivayet etme icazeti aldığını belirtir. İbn Hacer el Askalânî de Zeynep’in bir deve yükü icazete sahip olduğunu ifade eder. Kuşkusuz Zeynep bint Kemal’e icazet veren hocaların hepsi de hadis rivayetinde uzman, ilmî başarılarıyla toplum nezdinde temayüz etmiş kimselerdir.
Zeynep bint Kemal, aldığı sağlam eğitimin yanı sıra takvalı, güzel ahlak sahibi, hadis ilminde güvenilir bir ravi olarak öncelikle kendi evinde, camilerde ve medreselerde dersler vermeye başlar. Şöhreti, çok miktarda hadis rivayet ettiği için gün geçtikçe artar. İslam coğrafyasında birçok öğrenci onun derslerine katılmak için şehre akın eder. Derslerine kalabalık gruplar hâlinde kadın-erkek dört yüz kişi katılır. Ünlü âlimlerden Taceddin es-Subki, Ahmed ez- Zehebî, Halil b. Aybek es-Safedî onun öğrencilerindendir. Meşhur seyyah İbn Batuta da Zeynep’i, ilimde “bir dünya seyyahı” olarak isimlendirir ve Şam’a gittiğinde derslerine iştirak eder, ondan icazet alır. Öğrencilerinin isim listesi Zeynep’in saygın bir muhaddis olduğunun göstergesidir. Biyografi yazarları da ondan övgüyle bahsederek güvenilir bir âlim olduğunu belirtirler.
Zeynep bint Kemal, ilmî bir otorite olarak hadis meclislerinde oturumlara başkanlık görevi yapar. Muzafferiye Camii’nde yüzü aşkın öğrencinin katıldığı bir mecliste on erkek muhaddis ile birlikte yapılan toplantının başkanlık görevi kendisine verilir. Hiç evlenmeyen ve ömrünü ilme adayan, nice öğrenciler yetiştiren Zeynep bint Kemal’e ilmî başarısından dolayı “Müsnidâtu’ş-Şam” (güvenilir sened ile hadis rivayet eden kimse) unvanı verilir.
Güvenilir bir ravi olarak 94 yaşında vefat eden Zeynep bint Kemal’in uzun ve bereketli bir ömür sürmesi ve nice öğrenciler yetiştirmesi, gelecek nesillere dinî bilginin aktarılmasını sağlamıştır. Aynı zamanda onun son nefesine kadar ilim yolundaki gayreti, kadın-erkek tüm Müslümanlara güzel bir örneklik teşkil etmiştir. (Asma Sayaed, çev: Orhan Yılmaz, “Kadın ve Hadis Rivayeti Memlükler Dönemi Şam Bölgesinden İki Örnek”, Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (2015/7), 159-170)