YAŞAYAN GAZİ MÜZE ÇANAKKALE
KİLİTBAHİR
KALE MÜZESİ
Sümeyra YAMAN
Kilitbahir Kalesi Çanakkale Boğazı’nın Avrupa kıyısında bulunur. Anadolu kısmında bulunan Sultaniye Kalesi ile karşılıklı boğazın bekçiliğini yaparlar. Fatih Sultan Mehmet İstanbul’u fethetmeden hemen önce Sultaniye’yi, fethin ardından da Kilitbahir Kalesi’ni inşa ettirmiştir. Bu kale, tarihte pek çok kültüre ev sahipliği yapmış olan Çanakkale ilinin Eceabat ilçesinin Kilitbahir köyünde yer almaktadır. Uzaktan bakıldığında kalp, yürek ve yonca yaprağı biçimindeki mimarisiyle hoş bir görüntü oluşturan kalenin yapılış amacı boğazın güvenliğini ve gemilerin denetimini sağlamak aynı zamanda gelebilecek saldırılara engel olmaktır.
Bu kalede uzun yıllar yaşamış olan Piri Reis, Marmara’dan çıkan gemilerin boğazdan geçiş iznini Rumeli tarafındaki kaleden aldıkları için buradaki kaleye Bahr-i Kilîd dendiğini, fakat çok akıntılı ve derin olduğundan kalenin önünde büyük gemilerin demir atmasının mümkün olmadığını belirtmiştir.
Evliya Çelebi, Kilitbahir Kalesi’nin içinde kiremit örülü evlerin ve bir de caminin bulunduğu bir mahallenin mevcudiyetinden bahseder. Bu mahallenin han, hamam ve çarşısının olmadığını da ekler. Ayrıca burada buğday ambarları ve cephaneliklerin olduğunu kaydeder. Kıyıya Mora yarımadasından getirilmiş topların yerleştirildiğini, Kanuni devrine ait daha başka topların da mevzilendiğini bildirir.
Kale, Kanuni Sultan Süleyman tarafından ilave edilen bir kule (Sarı Kule) ve yeni sur duvarları ile güçlendirildi. Venedik’le yapılan Girit Savaşı sırasında Kilitbahir Kalesi yenilendi. III. Selim tarafından Napolyon Savaşları sırasında tekrar elden geçirildi. II. Abdulhamid döneminde de bakım ve onarımları yapıldı. Kültür ve Turizm Bakanlığınca 2011’de başlanan kalenin restorasyonu 2015’te tamamlanarak ülkede aktif olarak kullanılan tek kale müzesi olarak ziyarete açıldı.
Deniz kenarında genişçe bir alana yayılmış olarak kurulan, askerî mimaride eşine benzerine rastlanmayan bir üslupla yapılan bu kalenin iç kısmı üç yapraklı yonca biçimindedir. Yonca yapraklarının her birinin içleri yuvarlak birer avlu hâlindedir. Üçlü yoncanın birleştiği yerde bir kule yükselir. Ortadaki kule yoncanın üç yaprağının ortasında üçgen bir plana sahiptir. Orta kuledeki mazgallardan (kale duvarlarında gözetleme yeri olarak kullanılan delikler) bu avlulara kolayca atış yapmayı mümkün kılar. Kilitbahir Hisarı’nın iç kalesinin dizaynındaki incelik, mimarının orijinal bir geometri bilgisine sahip olduğunu ve bunu fevkalade bir ustalıkla uyguladığını belli eder.
Kale, bizi görkemli kapısı ile karşılar. Kapının etrafında iki büyük burç sanki kapının ayakta durmasına yardım eden sırtlar gibidir. İçeri adım attığımızda iç içe geçmiş yonca biçiminde bahçeleri ve onların merkezindeki Ana (İç) Kule, sonradan eklenmiş Geç Dönem Avlusu (Hisar Peçe), Sarı Kule ve Piri Reis’in kaldığı mekânları görürüz.
Kilitbahir Kale Müzesi uzun restorasyon ve müze olarak tanzim etme çalışmaları sonucu “yaşayan müze” hâline getirilmesiyle son şeklini almıştır. Kale içindeki yedi katlı Ana Kule, zamanında depolama ve barınma yeri olarak kullanılmıştır. Mevcut durumda ise kaledeki ibadet, ticaret, savunmaya yönelik eserler, yeme içme kapları, mutfak gereç ve geleneklerinin canlandırıldığı ve eserlerinin sergilendiği kısımlar vardır. Etraftaki kazılardan çıkarılan eserler de burada ziyarete açılmıştır.
Bir dönem Kilitbahir Kalesi’nde görev yapmış ünlü Türk denizcisi Piri Reis’in anısına düzenlenen bölümde ise ziyaretçiler dönemin denizcilik araç gereçlerinin yanı sıra Piri Reis’in meşhur dünya haritasını günümüz haritası ile karşılaştırmalı olarak görebilmektedir.
Kilitbahir Kalesi’ndeki sinevizyon bölümünde, Kilitbahir Kale Müzesi ve Kilitbahir Kalesi hakkında bilgiler içeren belgeselleri izleyebilirsiniz. Kaleye Kanuni Sultan Süleyman döneminde eklenen Sarı Kule “Engelsiz Müze” bölümü olarak dizayn edilmiştir. Burada Osmanlı kaleleri genel olarak anlatılırken Osmanlı kale mimarisi, kalelerin yapısal donanımları, Osmanlı teşkilat yapısı, Avrupa’daki Osmanlı kalelerinin gravürleri, savunma silahları, ticareti ve günlük yaşamı bugünün teknolojisi kullanılarak anlatılmaktadır.
Geç Dönem Avlusu (Hisar Peçe), Kanuni Sultan Süleyman döneminde yapılan tamirat esnasında kalenin savunmasını güçlendirmek amacıyla eklenen ön savunma mekanıdır. Bu avlu içerisinde geç dönem karargâh binasının kalıntıları ile topçu canlandırması yer almaktadır.
Çanakkale Deniz Savaşı sırasında düşman güllesi isabet etmiş gazi bir kale olan bu müze, restorasyonun ardından tarih uzmanlarının gözetiminde aslına uygun olarak “yaşayan kale müze” şeklinde tasarlanmıştır. Ziyaretçilere, kale hayatının o döneme dair yaşanmışlıkları görsel teknolojilerden faydalanılarak anlatılmaktadır. Birçok eserin sergilenmesiyle bizlere tarih merkezli bir görsel şölen sunulmaktadır. Bu kale müzesi, son dönemdeki en güzel ve en özel kale restorasyonlarından biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Kilitbahir Kalesi’nin surlarına ses sistemiyle birlikte yerleştirilen heykel muhafızlar, kaleye gelen misafirleri o döneme ait muhafızlar arasında bir parola olan “Yektir Allah” nidalarıyla karşılıyor. Değerli okuyucularımızı Çanakkale’ye davet ediyor, Kilitbahir Kalesi’ni ziyaret etmelerini hararetle tavsiye ediyorum.