TÜKETME İŞTAHI VE

MUTSUZLUK ÇIĞLIĞI KISKACINDA

YENİ İNSAN

Prof. Dr. Asım YAPICI

Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi

İlahiyat Fakültesi

İnsan yaşamak için yemek, giyinmek, barınmak ve birtakım nesnelere sahip olmak zorundadır. Bu anlamda tüketmek, doğal bir parçasıdır hayatın. Bugün karşı karşıya olduğumuz mesele ise tüketmenin kendisi değil tüketme iştahının giderek büyümesi ve hayatın hemen her alanına yayılmasıdır. Öyle ki artık yalnızca parayı ve eşyaları tüketmiyoruz; zamanı, mekânı, doğayı, ilişkileri, dostlukları, hazları, deneyimleri, değerleri ve hatta kutsal olanı da tüketiyoruz.

Modernlik büyük ölçüde üretim üzerine kurulmuştu. Çalışmak, üretmek, biriktirmek, geleceği planlamak ve gerektiğinde bugünkü hazzı yarına ertelemek modern insanın temel davranışları arasındaydı. Kuşkusuz bu, modern insanın hazlarından vazgeçtiği anlamına gelmiyordu. O da güzel yaşamak, eğlenmek, gezmek ve hayatın nimetlerinden yararlanmak istiyordu. Fakat aynı zamanda ondan sosyal ve ekonomik bakımdan üretken olması bekleniyordu. Postmodern tüketim kültüründe ise ağırlık merkezi giderek değişti. Üretim elbette devam ediyor fakat bireye yöneltilen çağrı artık daha çok tüketmesi yönünde: Daha çok satın al, daha çok gez, daha çok gör, daha çok tat, daha çok eğlen, daha çok deneyimle...

Bu yeni düzende hız ve verimlilik giderek gündelik hayatın temel değerlerine dönüşür. Yemek hızlı gelmeli, alışveriş hızlı yapılmalı, iletişim hızlı kurulmalı, eğlenceye ve hazza hızla ulaşılmalıdır. Zira Bauman’ın ifadesiyle; vaktinde doyurulmayan yani geciktirilen hazlar yaşanmamış hazlardır. Modern insanın beklemeye tahammülü azalırken postmodern tüketicinin beklemeye âdeta hiç vakti yoktur.

Yeni insan alışveriş yapmak için mağazaya gitmeye, bir filmi izlemek için belirli bir saati beklemeye, sevdiği insanın sesini duymak için günlerce postacı yolu gözlemeye ihtiyaç duymuyor. Birkaç dokunuşla yemek kapısına geliyor, dünyanın öbür ucundaki insanla görüntülü konuşuyor, binlerce film ve şarkı saniyeler içinde önüne seriliyor. Teknolojinin sağladığı bu imkânların hayatımızı kolaylaştırdığı elbette tartışılmaz. Fakat kolaylığın başka bir sonucu var: Beklemeyi ve sabretmeyi giderek unutuyoruz.

Bekleyemeyen insan, hazzını da ertelemek istemiyor. Çünkü çağın güçlü söylemlerinden biri sürekli kulağımıza fısıldıyor: “Bir kere geldiğim bu hayatı doyasıya yaşamalıyım.” İlk bakışta son derece masum, hatta insanca görünen bir cümle bu. Fakat “doyasıya yaşamak” ne anlama geliyor? Daha fazla yer görmek mi? Daha çok eğlenmek mi? Daha fazla tat almak, daha fazla satın almak, daha çok deneyim biriktirmek mi? Üstelik burada ilginç bir çelişki var: Doyasıya yaşamaktan söz ediyoruz ama bir türlü doymuyoruz. Tam da burada çağımızın büyüyen “mutluluk endüstrisi” devreye giriyor. Bize yalnızca neyi satın almamız gerektiği söylenmiyor; nasıl mutlu olmamız gerektiği de dayatılıyor. Mutluluk artık kendiliğinden ortaya çıkan, ilişkilerimizin, anlam dünyamızın ve hayatla kurduğumuz bağın içinde filizlenen bir hâl olmaktan çıkıp ulaşılması gereken bir hedefe dönüşüyor. Daha fit ol, daha güzel görün, daha çok gez, yeni yerler keşfet, kendini ödüllendir, potansiyelini gerçekleştir, iyi hisset...

İşin garip tarafı, mutluluğu çoğaltmak için sunulan reçetelerin önemli bir kısmı tüketimi önceliyor. Mutluluk satın alınabilir bir deneyim, kişisel gelişim programı, tatil, etkinlik, ürün veya yaşam tarzı hâline geliyor. Mutluluğu ararken tüketiyor, tükettikçe yeniden mutluluk arıyoruz. Öyle bir noktaya geliyoruz ki mutsuzluk çığlıkları atmaya başlıyoruz. Huzur hâlini kaybedince mutluluğu yakalamak da imkânsızlaşıyor âdeta.

Tüketim kültürü bize sürekli arzularımızın sonsuz, imkânlarımızın ise sınırlı olduğunu dayatıyor ve hazır çözümler sunuyor: İmkânlarını genişlet! Daha çok çalış, daha çok kazan, daha çok satın al ve daha çok deneyimle. Çünkü henüz görmediğin şehirler, tatmadığın yemekler, kullanmadığın ürünler, yaşamadığın heyecanlar var. Peki, neden imkânlarımızı sürekli genişletmek zorundayız? Arzularımızı sınırlandırmak neden seçenekler arasında değil? Üstelik “İnsanın arzuları sonsuzdur.” söylemi de üzerinde düşünülmeden kabul edilmesi gereken bir hakikat değildir. Belki de arzularımızın sonsuz olduğuna inandırılıyoruz. Tüketimin devam edebilmesi için insanın kendisini sürekli eksik hissetmesi gerekir. Zira doyan, elindekini yeterli bulan ve sahip olduklarıyla yetinebilen insan tüketim kültürü açısından pek makbul değildir. Bu nedenle, neoliberal kapitalizmin yalnızca ihtiyaçlarımızı karşılamadığını, aynı zamanda yeni ihtiyaçlar ve arzular ürettiğini de fark etmek durumundayız. Bize önce neyin eksikliğini çekmemiz gerektiğini gösteriyor, ardından o eksikliği giderecek ürünü veya deneyimi sunuyor. Twenge’ın dediği gibi, “sanki salağın birinin çıkıp da normal insan olmanın çıtasını yükselttiği bir çağda” yaşıyoruz. Öyle ki normallik sıradanlıkla, sıradanlık da hayatı ıskalamakla ilişkilendiriliyor.

Çağımızın belki de en önemli meselelerinden biri tam burada çıkıyor karşımıza. İnsan, her istediğine ulaşabildiği ölçüde özgür olduğuna inanmaya başladı. Oysa insanın özgürlüğü, yalnızca arzularını gerçekleştirebilmesinde değil gerektiğinde bazı arzularından vazgeçebilmesinde saklıdır. Çünkü kendisine “hayır” diyemeyen insan, dışarıdan özgür görünse bile arzularının tutsağı hâline gelmiş demektir.

Tüketme alışkanlığı yalnızca nesnelerle sınırlı kalmıyor. Tüketim mantığı, hayatın diğer alanlarına taşındığında insan ilişkileri de payını alıyor bundan. Bir eşyanın yenisi çıktığında eskisini gözden çıkarmaya alışan insan, farkında olmadan benzer bir zihniyeti sosyal ve duygusal ilişkilerine de taşıyabiliyor. Dostluk, aşk, evlilik, hatta aile bağları giderek “Bana ne sağlıyor?”, “Bana iyi geliyor mu?”, “Beni mutlu ediyor mu?” soruları üzerinden değerlendirilebiliyor. Elbette insan kendisine sürekli zarar veren bir ilişkiyi sürdürmek zorunda değildir. Fakat bütün ilişkileri yalnızca kişisel tatmin üzerinden değerlendirmek de başka sorunları beraberinde getiriyor. Çünkü gerçek ilişkiler her zaman haz vermez. Dostluk, yeri gelir dostun yükünü taşımayı; evlilik zor zamanlarda birlikte kalmayı; sevgi fedakârlığı; vefa ise karşılık beklemediğimiz bir iyiliği sürdürmeyi gerektirir. Belki de bu yüzden sadakat, vefa ve uzun süreli dostluk, tüketim kültürünün en fazla yıprattığı değerler arasında yer alıyor. Tüketici zihniyeti açısından eskiyen her şey değerini kaybetse de insan ilişkilerinde bunun tam tersi geçerlidir. Zira bazı şeyler eskidikçe kıymetlenir. Kırk yıllık bir dostluğun değeri, tam da kırk yıldır tüketilmeden kalabilmesinde saklıdır.

Tüketme iştahının bedelini yalnızca insan ilişkileri ödemiyor; doğa da ödüyor. Hoyratça kullanıyoruz doğayı. Onun bize Allah’tan bir emanet olduğunu unutuyoruz. Neoliberal tüketim kültürünün güçlü kabullerinden biri hâline gelen “Arzuların sonsuz, imkânların sınırlı; öyleyse imkânlarını sürekli genişlet.” anlayışı, bencillik odaklı bir hayatı getiriyor beraberinde. Sınırlı bir dünyada sınırsız tüketme arzusu, eninde sonunda hem dünyayı hem de kendimizi tüketmemize yol açıyor.

Meselenin dikkat çekici yönlerinden biri de tüketim kültürünün din ve değerlerle kurduğumuz ilişkiyi köklü biçimde dönüştürmesidir. Dinlerin ve kadim ahlak geleneklerinin temel öğretilerinin başında bireyin arzularına sınır koyabilmesi yer alır. Sabır, kanaat, şükür, fedakârlık, infak, oruç, israftan kaçınma ve nefsin arzularını kontrol etme gibi kavramların ortak bir tarafı vardır: İnsan her istediğini yapmak ve her arzusunu hemen doyurmak zorunda değildir. Tam tersine, dürtülerini kontrol edebilmesi onun en büyük erdemlerindendir.

Din ve değerlerin gündelik hayat üzerindeki etkisinin zayıflaması, insanın arzularını kontrol etmesini güçleştirebilir. Psikanalizin “id” dediği dürtüsel taraf ile dinî gelenekteki “nefs-i emmâre” kavramı, insanın sürekli arzulayan ve doyum isteyen yönüne dikkat çeker. Bu arzuların hiçbir sınıra tabi tutulmaması ise insanı özgürleştirmekten çok onların esiri hâline getirebilir. Beled suresinin 11-13. ayetlerindeki “Fakat o, sarp yokuşu aşamadı. Sarp yokuşun ne olduğunu sen ne bileceksin? O, köle azat etmektir...” ifadeleri bu bakımdan üzerinde düşünmeye değer. Bu ayetler üzerinden günümüz insanına bir soru yöneltebiliriz: İnsanı köleleştiren yalnızca başka bir insan mıdır? Bizi kendisine bağımlı hâle getiren arzularımızın, tutkularımızın ve tüketme iştahımızın esaretinden kurtulmak da kendi sarp yokuşlarımızdan biri olarak düşünülemez mi? Bugün arzularının tutsağı olan insanın aşması gereken sarp yokuşu bu bağlamda düşünemez miyiz?

Mesele hazdan vazgeçmek, dünyadan el etek çekmek ya da modern hayatın sağladığı imkânları reddetmek değildir. İnsan güzel yemek yiyebilir, seyahat edebilir, eğlenebilir, satın alabilir ve hayatın kendisine sunduğu güzelliklerden pekâlâ yararlanabilir. Problem, haz değil hazzın sınırsızlaştırılmasıdır; tüketmek değil tüketmenin hayatın temel anlamına dönüşmesidir. İslam, insanın meşru hazlarını helal daire içinde yaşamasını reddetmez. Aliya İzzetbegoviç’in, İslam’ı maddi olanla manevi olanı uzlaştıran “üçüncü yol” olarak değerlendirmesi bu bakımdan anlamlıdır.

“Yeter, dur artık!” cümlesini bugün yeniden hatırlamak durumundayız. Tam da bu noktada, iç dünyamızın gerçekte ne istediğini duyabilmemiz ve ihtiyaçlarımızla bize ihtiyaçmış gibi sunulan şeyleri birbirinden ayırabilmemiz gerekir. İnsan olmanın anlamını yakalamak, ruhsal bakımdan büyümek ve olgunlaşmak için beklemeye, paylaşmaya, sabretmeye, sadakate ve gerektiğinde kendi arzularımıza sınır koyabilmeye ihtiyacımız var.

Çağımız bize, sürekli daha fazlasına nasıl ulaşacağımızı öğretiyor. Daha çok kazanmayı, daha çok tüketmeyi, daha fazla deneyim yaşamayı ve bütün bunların sonunda daha mutlu olmayı vadediyor. Fakat belki de mutluluğun önündeki engel her zaman sahip olamadıklarımız değildir. Bazen asıl yük, sahip olmak istediğimiz şeylerin hiç bitmemesidir. Bu yüzden bugün yeniden hatırlamamız gereken şey, daha fazlasına nasıl ulaşacağımızdan önce ne zaman “Tamam, yeter.” diyeceğimizdir. Çünkü nerede duracağını bilmeyen insanın tüketme iştahı yalnızca eşyayı, doğayı, ilişkileri ve değerleri tüketmez; en sonunda kendisini de tüketir.