SU TASARRUFU
Şule TÜZÜN
Su, sadece musluğu açıp kapattığımız rutin bir alışkanlık değil ülkemizin geleceğini belirleyecek stratejik bir kaynak. Karadeniz’den Güneydoğu’ya, Ege’den İç Anadolu’ya kadar farklı iklim desenleri yaşayan bu topraklarda, suyun ömrü her yerde aynı değil; bazı bölgeler kuraklığa bazıları ani yağışlara bazıları da sulak alanların yok olmasına karşı savunmasız durumda. Son dönemde Türkiye’nin kuraklıkla mücadele stratejileri, su güvenliği politikaları ve sulama teknolojileri üzerine akademik ve politika çalışmaları bolca yayınlandı Bu zorlu coğrafyada, su tasarrufu yalnızca bireysel bir ahlaki yük değil tarım, kentlerin su arzı, ekonomik büyüme ve iklim adaptasyonu arasında köprü kuran temel bir unsur.
Türkiye su zengini bir ülke değildir ama suyun değerini en iyi bilen topraklardan biridir. Çünkü bu topraklarda su, yalnızca içilen bir madde değil dua ederken ağza alınan bir kelimedir. Bugün Anadolu’nun birçok yerinde, özellikle İç Anadolu ve Güneydoğu’da toprağın nefesi kısılmış durumda. Yer altı suları her yıl biraz daha derine kaçıyor, göller çekiliyor, akarsuların sesi kısılıyor. Meteoroloji Genel Müdürlüğünün son raporlarına göre ülkemizin yarısından fazlası zaman zaman “şiddetli kuraklık riski” altında. Küresel iklim raporları da bu tabloyu doğruluyor: Dünya genelinde ortalama sıcaklıklar artarken Türkiye, Akdeniz Havzası’nda yer aldığı için iklim değişikliğinden en fazla etkilenecek bölgeler arasında gösteriliyor.
Dünyada bazı ülkeler, bu sorunu yalnız mühendislikle değil davranış bilimiyle çözmeye çalışıyor. İngiltere’de yapılan bir uygulamada, hanelere su tüketim raporu gönderilmiş ve “Komşularınıza göre daha fazla su kullanıyorsunuz.” gibi basit bir bilgi su kullanımını yüzde on oranında azaltmış. Benzer şekilde Almanya, yeni konutlarda yağmur suyunu depolama sistemlerini zorunlu hâle getirerek büyük bir fark yaratmış. Japonya’da ise şehirlerin gri suyu arıtıp yeniden kullanması artık sıradan bir alışkanlık. Bunların her biri, küçük adımların büyük sonuçlar doğurabileceğini kanıtlıyor. Bizde de bazı belediyeler benzer projelere yöneliyor ama hâlâ potansiyelin gerisindeyiz.
Tarım, ülkemizde suyun en çok kullanıldığı alan. Türkiye’de çekilen suyun yaklaşık yüzde yetmiş beşi tarlalara gidiyor. Bu kadar yüksek bir oranda israf, hem ekonomiyi hem toprağın geleceğini tehdit ediyor. Oysa dünyada artık “damla sulama”, “nem sensörleriyle ölçüm” gibi yöntemler sayesinde su kaybı en aza indirilirken birçok ülkeye göre bizim topraklarımız daha bereketli ama o bereketi koruyacak sistemleri yeterince kuramadığımızı görüyoruz.
Şehirlerde de tablo farklı değil. Kimi yerde su boruları on yıllardır yenilenmemiş kimi yerde milyonlarca litre su sızıntılarla toprağa karışıyor. Dünya genelinde ortalama su kaybı yüzde 25 civarındayken Türkiye’de bazı şehirlerde bu oran yüzde 40’ı geçiyor. Bu, yalnızca teknik bir kayıp değil geleceğimizden çalınan bir emanet aslında.
Ama her şey karanlık değil. Son yıllarda Türkiye’de genç kuşakların suya bakışı değişiyor. Üniversitelerde, sivil toplum kuruluşlarında, belediyelerde, “damla damla farkındalık” adını taşıyan projeler çoğalıyor. Sosyal medyada “su tasarrufu” kavramı daha çok konuşuluyor. Artık insanlar yalnız musluğu kapatmayı değil; sofradaki ekmeğin, üzerindeki gömleğin, içtiği kahvenin bile ne kadar su harcadığını sorguluyor.
Belki de dünyanın bize söylemek istediği şey basit: Suya sahip çıkmak, toprağa değil insana yatırım yapmaktır. Çünkü insan fark ederse alışkanlık değişir alışkanlık değişirse gelecek değişir.
Suyun akışı aslında bize hatırlatılan bir sırdır: Her şey akar, yenilenir, döner ama asla yok olmaz. Biz sadece o döngünün emanetçisiyiz. Nehirler bizim malımız değil, biz onların misafiriyiz. İnsanoğlu toprağa hükmettiğini sandıkça uzaklaştı özünden; çünkü unuttu ki hükmetmek değil korumaktır insana yakışan. Suya saygı duymak, yaradılışın dengesine saygı duymaktır. Bu, bir çevre meselesi olmaktan çok, varoluşun ahlakıdır.
Suyu israf etmek yalnızca bir damlayı boşa akıtmak değil insana bahşedilen emaneti hoyratça savurmaktır. Bugün şehirler büyürken toprağın nefesi daralıyor; tarlalar susuz kalıyor, kuşlar yuvasız. Oysa suyu korumak kendi iç huzurumuzu da korumaktır. Çünkü suyun azaldığı yerde merhamet de eksilir.
Belki suyu tutmayı değil suyla birlikte yavaşlamayı yeniden öğrenmeliyiz. Çünkü su acele etmez, sessizdir, sabırlıdır ama varlığıyla her şeyi diriltir. İnsan da öyle olmalı; tüketen değil yaşatan bir bilince varmalı. Bugün dünyada ülkeler, kurumlar, insanlar farklı yöntemlerle suyu korumaya çalışıyor ama asıl mesele yöntem değil; niyet. Yağmur suyu depoları, akıllı sayaçlar, teknolojik sistemler elbette önemlidir ama suyu koruyacak olan şey, insanın kalbinde taşıdığı farkındalıktır.
Bir bardak suyu içerken “Bu su kimin toprağından geçti?” diye sorabilen bir toplum, geleceğini de koruyabilir. Çünkü suyun kıymetini bilen insan, hiçbir şeyin sonsuz olmadığını da bilir. Belki de artık büyük cümlelere değil küçük davranışlara ihtiyacımız var. Musluğu kapatmak, bir damlayı boşa akıtmamak, çocuğa “Su kutsaldır” diyebilmek… Hepsi birlikte bir ülkenin geleceğini şekillendirebilir.