SOSYAL ÇEVRE VE
SES İLİŞKİSİ
Dr. Kâmil YAŞAROĞLU
İslam dini açısından temizlik sadece maddi anlamdaki çevre temizliği ile sınırlı değildir. Huzurlu bir toplum hayatı için akustik temizliğin de ayrı bir önemi vardır ve bu konu özenle korunması gereken bir çevre hakkıdır. İslam hukukunda, başkalarına zarar vermemek temel esastır. Bu bakımdan ses ve gürültü kirliliğine yol açan her türlü davranış, özellikle sosyal çevremize zarar verme anlamına gelmektedir.
Toplumsal hayatta ses, insanlar arasındaki iletişimi sağlayan ve sosyal bağları tesis eden temel bir işlev görür. Doğal çevrede işittiğimiz belli aralıktaki sesler genellikle bize rahatsızlık vermez hatta bir ahengi, melodisi, ritmi bulunan kuş cıvıltısı, su şırıltısı, yaprak hışıltısı gibi doğal sesler yerine göre huzur ve sükûnet, yerine göre neşe ve heyecan verebilir.
Teknolojinin gelişmesi ve şehirleşme ile birlikte çevreyi meydana getiren ortamlarda seslerin kontrolsüz bir şekilde yayıldığına şahit olmaktayız. Ses ve gürültü kirliliği olarak da isimlendirilen bu durum, günümüzde modern bir şehirleşme problemi olup önemli çevre sorunları arasında yer alıyor. Gürültü kirliliğinin hem insan sağlığı (işitme kaybı, stres artışı, uyku düzensizliği vb.) hem de yaban hayatı (iletişimin engellenmesi, yön duygusunun bozularak göç yollarının değişmesi vb.) üzerindeki pek çok olumsuz etkisinden söz ediliyor.
Toplu alanlarda ses seviyelerinin kontrolsüzce artması, toplumsal huzuru ve komşuluk ilişkilerini de tehdit ediyor. Apartman hayatında yüksek sesle müzik dinlemek, geç saatlerde yapılan ev işleri veya tadilatlar komşuluk ilişkilerini zedeleyebiliyor ve kimi zaman hukuki problemlere yol açabiliyor.
Her gün, milyonlarca farklı insanın çok dar bir alanı paylaştığı toplu taşıma araçlarındaki ses ve gürültü kirliliği, sadece bir nezaket meselesi değil aynı zamanda yolculuk haklarını düzenleyen hukuki bir kuraldır. Toplu taşımada sıklıkla karşılaşılan gürültü ihlalleri arasında özellikle şu hususlar dikkat çekmektedir: Kulaklıksız telefon kullanımı, sosyal medyada video izlemek, oyun oynamak veya müzik dinlemek, araçtaki herkesin duymak zorunda kaldığı uzun, hararetli veya özel hayat içerikli telefon konuşmaları, arkadaş gruplarının diğer yolcuları dikkate almayarak kahkahalarla veya yüksek sesle konuşması, kulaklık takılmasına rağmen sesin dışarıya sızacak kadar son seste açılması. Bu durumların insanlar arasında gerginliğe yol açtığına sıklıkla şahit oluyoruz. Öte yandan gereksiz çalınan kornalar, rahatsız edici egzoz sesleri ve yoğun trafik de toplum hayatındaki gürültünün kaynakları arasında yer alıyor.
Yüce Kitabımız Kur’an-ı Kerim’e baktığımızda sesin, bütün canlıların birbirleri ile iletişim kurabilmeleri ve birbirlerini anlayabilmeleri için temel bir unsur ve önemli bir ihtiyaç olduğunu görmekteyiz. Vahiy yoluyla peygamberlere iletilen ilahi mesajların insanlara ulaştırılmasında ve insanların kendi aralarında kurdukları iletişimde sesin önemli bir rolünün olduğunu unutmamak gerekir.
Ses ve gürültü kirliliğine sebep olmak, dinimizin temel ilkeleri açısından hem toplumsal huzuru bozan bir kul hakkı ihlali hem de bireysel ahlakla uyuşmayan olumsuz bir durumdur. Konuşma adabı açısından ses kirliliğine sebep olacak şekilde bağırmak ve sesi yükseltmek ayetlerde hoş karşılanmamıştır. Kur’an-ı Kerim, müminlerin konuşurken ve yürürken ölçülü olmalarını emreder: “Yürüyüşünde ölçülü ol, sesini yükseltme çünkü seslerin en çirkini eşeğin anırmasıdır.” (Lokman, 31/19) Bu ayet, gereksiz yüksek sesin estetik ve ahlaki açıdan çirkinliğini doğrudan ortaya koymaktadır. Hucurat suresinde de müminlerin topluluk içinde ve Hz. Peygamber’in huzurunda seslerini kontrol etmeleri istenmiştir. Bu da genel bir toplumsal nezaket ve gürültüden kaçınma ilkesidir.
Toplu hâlde yaşamanın zorunlu sonucu olan komşuluk ilişkileri bu açıdan ayrı bir önem arz etmektedir. Peygamber Efendimiz, “Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimse komşusuna eziyet etmesin.” (Buhari, Edeb, 31) buyurmuştur. Yüksek sesle müzik dinlemek, konutlarda gürültü yapmak, gece vakti onarım veya temizlik gibi nedenlerle gürültü kirliliğine sebep olmak kul hakkına girer. Özellikle hastalar, yaşlılar ve bebekler gibi hassas bireylerin beden ve ruh sağlığı açısından bu konu daha da önemlidir. Aynı şekilde vardiyalı işçiler, ders çalışan öğrenciler vb. kişilerin de bu durumdan olumsuz etkileneceklerini unutmamak gerekir.
Dinimiz, ibadet hayatında da nezaket, saygı ve kul hakkına önem vermiş, çevremize zarar verecek derecede sesi yükseltmenin uygun olmadığına dair prensipler ortaya koymuştur. Kur’an-ı Kerim’i okumak mümin için en huzurlu anlardan biri olsa da bu ibadeti gerçekleştirirken içinde bulunduğumuz sosyal çevreyi gözetmek İslam’ın sunduğu nezaket anlayışının bir gereğidir. Özellikle toplu alanlarda, camilerde veya ev ortamında Kur’an okurken başkalarını rahatsız etmemek, tilavetin manevi derinliğini korumak adına oldukça önemlidir. Peygamber Efendimiz bir defasında mescitte itikafa girdiğinde bazı kişilerin yüksek sesle Kur’an okuduğunu işitince şöyle buyurdu: “Dikkatli olun, her biriniz Rabb’ine yakarışta bulunuyor. Birbirinizi kesinlikle rahatsız etmeyin! (Kur’an) okurken veya namazda, biriniz sesini diğerinin sesi üzerine yükseltmesin!” (Ebu Davud, Tatavvu, 25) Özellikle cami ve cemaat adabına dair çok önemli mesajlar içeren bu hadis, ibadette huşu açısından kimsenin diğerine önceliğinin veya üstünlüğünün olmadığına, iyilik ve ibadet yaparken bile çevreye karşı duyarlı olunması ve sevap kazanmaya çalışırken bir başkasının ibadetine engel olarak günaha girilmemesi gerektiğine dikkat çekmektedir.