SINIRLI İMKÂNLARDA SINIRSIZ

TALEPLER

Dr. Kübra ÇİÇEKLİ

DİB Başkanlık Vaizi

اَرَاَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ اِلٰهَهُ هَوٰيهُؕ اَفَاَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكٖيلاًۙ

“Kendi nefsinin arzusunu kendisine ilah edineni gördün mü? Ona sen mi vekil olacaksın?”

(Furkan,25/43)

Modern çağda ortaya çıkan tüketim kültürü, ihtiyaçlar ve istekler arasındaki ayırıcı çizgiyi belirsizleştirdi. İnsan yaşamının devamı için gerekli olanlar ile ilgili kafalar karışmış, zihinlerdeki ihtiyaç algısı değişmişti. Sanayi Devrimi ile ortaya çıkan seri üretimin eritilmesi, zamanla sistemin devamı ve yeni düzenin bekası için gerekli hâle geldi. Bu nedenle, insanların zihnindeki sınırlı ve kısıtlı olan tüketim algısının değişmesine yönelik bilinçli bir politika yürütüldü. Tüketim kültürünün yapı taşları; kapitalizm ile tüketimi kutsayıp alışverişi yücelterek sınırsız harcama alışkanlığını teşvik etti. Tüketimi önceleyen bu sistem, sembol ve markalar vasıtasıyla yaşam tarzı hâline getirilerek toplumda kimlik yapıları inşa edildi. Özellikle sosyal medyanın hayatımıza dâhil olmasıyla da toplumsal iletişim biçimi görünür şekilde değişti. Beraberinde küresel çapta tüketim kültürü, sanal mecralarda dolaşıma girdi. Markalar, sosyal medya ile çok geniş kitlelere ulaşacaklarını fark edince sürekli ve kesintisiz iletişim ağı ile tüketiciyi etkileme yoluna gitti. Sistem, gerek pazarlama planlamaları gerekse reklam yüzlerinin hayatlarını sahne ve yaşam vitrini olarak göstermesi üzerine kurgulandı. Bu duruma maruz kalan insanın zihninde ihtiyaçların yeniden anlamlandırılması gündeme geldi. Böylelikle imkânlar “sınırlı” olsa bile o nesneye ve yaşam tarzına yüklenilen anlamın farklılaşmasıyla istekler “sınırsız” oldu. Sahip olunması istenilen şeyler, birey için ihtiyaçtan öte sosyal hiyerarşideki yerini temsil etmeye başladı. Artık öyle bir hâle geldi ki gerçekten zengin olmayan orta sınıf, lüks ürünleri gösterişli bir şekilde tüketerek zenginliğin kanıtı olarak tüketimden faydalandı. İnsanlar, malum kahve dükkânının kahve bardağını her gün elinde tutarak işe gittiğinde ya da su içmek için o çok pahalı olan termos markasının ürününü kullandığında kendini üst sınıflara ait gördü. Neticede, lüks ürünleri sembol markaları beden, ev ve hayatına entegre eden kişi, kendine güç ve prestij devşirdiğini zannetti. Günümüz insanının içine düştüğü bu durum, Cahiliye döneminde kibirlilerin zenginlik ve azametini göstermek için eteklerini yerde sürümesiyle aynı kabildendir.

Sosyal medyadaki abartılı kutlamalar, törenler, mutluluklar ile zenginlik paylaşımı, bunları izleyenler için bu tarz eylemlerin özendirilmesine ve dahi normalleştirilmesine sebep oldu. Duyulara hitap eden çeşitli reklam araçları ile yönlendirilen insan psikolojisi, talep etme üzerine şekillendirildi ve sürekli yeni ihtiyaçlar oluşturulup dayatıldı. Bu şekilde üretilen malların eritilmesi kaygısıyla “satın alma” hevesi canlı tutuldu. Bu durum, ihtiyaç fazlasını tüketmeye yönlendirerek sınırlı imkânlara rağmen sınırsız tüketim talebini ortaya çıkardı. Hep daha fazlasını isteyen nefis ise kapital düzenin ortaya çıkardığı bu durumu daha da görünür hâle getirdi. Allah Teâlâ’nın, ayet-i kerimede “Nefsani arzulara (özellikle) kadınlara, oğullara, yığın yığın biriktirilmiş altın ve gümüşe, soylu atlara, sağmal hayvanlara ve ekinlere düşkünlük insanlara çekici kılınmıştır. İşte bunlar dünya hayatının geçici menfaatleridir. Hâlbuki varılacak güzel yer, Allah’ın katındadır.” (Âl-i İmran, 3/14) şeklinde tanımladığı nefis, insanın akıl ve mantık süzgecini saf dışı bırakarak arzularının peşinden gitmesine sebep olmaktadır. Nefsin azgınlaşmasını teşvik eden modern dünya, insanı kısır döngü içindeki çarklarıyla sıkıştırmaktadır. Dolayısıyla, insan var olduğundan beri nefsi onunla dalaşan ve kendisine karşı mücadele verilmesi gereken düşman iken yine aynı nefsi modern zamanda yaşayan insanın artık topyekûn savaş vermesi gereken bir şey hâline geldi. Artık ahir zaman insanının ahiret için yaptığı en gerçek hazırlık Allah Resulü’nün büyük cihat olarak nitelediği “nefis ile mücadele” oldu. Çünkü insanın kontrol edemediği istek ve arzuları, dünyaya ve onun getirdiği şehvete kapılmasıyla sonuçlandı. Bununla birlikte, elde ettikçe sahip olduklarının yeterli olduğunu düşünmeyen insanın hâlini Cenab-ı Hak; “Kendisine geniş bir servet ve göz önünde oğullar verdiğim; önüne nimetler serdikçe serdiğim, arkasından daha fazla vermemi bekleyen kişiyi bana bırak…” (Müddessir, 74/12-17) şeklinde anlatmıştır. İnsanın daha fazlasını isteyerek tatmin olmadığına, doyumsuzluğun pençesinde bir yaşam sürdüğüne Allah Resulü (s.a.s.) “İnsanoğlunun bir vadi dolusu altını olsa, bir vadi daha ister. Onun gözünü topraktan başka bir şey doyurmaz…” (Buhari, Rikak, 10) buyurarak dikkat çekmiştir. Bununla birlikte, dünya arzularına bağlı olan gönüllerin Yaratıcı ile ilişkileri perdelenir, kalpleri kilitlenir ve ruhları hakiki zevklere kör hâle gelir. Dolayısıyla bütün bunlara karşı durup kendini dizginleyen, görmediği geleceğe ait vaatler karşısında peşin zevklerinden vazgeçen insan kendi için gitgide zorlaşan görevini başarı ile tamamlamış olur.

Kapitalizm ile körüklenen nefsani duygular, insanı “tükettikçe kendini gerçekleştireceği” yanılgısına düşürdü. Aslında ihtiyaçlar ve ürünler, özneler ve nesneler arasındaki ilişkiler, bireyin kendisini gerçekleştirme diyalektiğinin bir parçası değildir. Tüketim, ihtiyaçların karşılanmasını aşıp kapitalizmin istikbalini sağlamanın aracı hâline dönüşerek sınırların belirsiz hâle geldiği bu düzende insanın var olma şekli oldu. Bu var olma sanrısı ve belli sınıflara ait olduğunu gösterme kaygısı; ihtiyaç fazlası, bilinçsiz ve sınırsız tüketimin ortaya çıkmasına neden oldu. İtidalli, kanaatkâr toplum yerini doyumsuz istek ve arzularının peşinde koşan tüketici kitlesine bıraktı. Oysa Allah’a götüren manevi yolculukta insan, ancak “masiva” olarak tanımlanan yani kendisini Allah dışındaki her şeye bağlayan istek ve ihtiyaçları aştığı takdirde O’nun katına yükselebilir.

En yüce mertebe olan “gına” yani gerçek zenginlik, insanın hiçbir şeye ihtiyaç duymayacak bir bilince ulaşmasıdır. Bu durum, arzuların kontrol altına alındığı, ihtiyaçların en aza indirildiği ve eksiklik hissinin ortadan kalktığı bir olgunluk seviyesidir. Dünyevi hiçbir şeyin eksikliğini hissetmeyen insan, yalnızca Allah’a muhtaç olduğunun bilincine vararak “fakr” makamına erişir. Asıl amacı bu olgunluğa ulaşmak olan bir insanın; sürekli yeni sanal ihtiyaçların icat edildiği ve yaşamın sadece tüketim üzerine kurulduğu modern bir dünyada gerçekten iyi bir kul olduğunu düşünmesi, günümüz Müslümanlarının düştüğü en büyük yanılgılardan biridir.