MODERN YALNIZLIK KRİZİNE KARŞI ÜNSİYET VE ÜLFET NEFESİ OLARAK CAMİLERİMİZ

Prof. Dr. Müfit Selim SARUHAN

Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

Kalabalıklarda kayboluştan şuurlu varoluşa

Modern insan, dünyayı küçültüp kıtaları birbirine bağlarken kalpler arasına görünmez duvarlar örmekten de geri durmadı. Şehirlerin sınırları genişlerken gönüllerin iklimi daraldı. Komşuların, birbirlerinin ölümünden dahi günler sonra haberdar olduğu bu çağda yalnızlık, artık sessiz odaların sakini değil gürültülü kalabalıkların hastalığına dönüştü.

Yalnızlık, farklı hayatlarda farklı yüzler kazanır: Tek başına yaşayan yaşlı, üniversite okumak için ailesinden ayrılmış öğrenci, yeni bir şehre taşınmış ve çevresini henüz kuramamış genç, vatanından ayrı düşen göçmen, boşanma sonrasında evinde tek kalan insan, gece vardiyasında çalışan kişi, ekran başında kaybolmuş genç, aynı apartmanda komşusunun adını bile bilmeyen insan ve ekonomik sıkıntısını kimseye söyleyemeyen kişi…

İnsan yalnızca etten, kemikten ve biyolojik ihtiyaçlardan meydana gelmiş bir canlı değildir. O, korkularının gölgesinde güven arayan, umutlarıyla yarına uzanan, alışkanlıklarıyla kendisine bir dünya kuran, tercihleriyle kim olacağına karar veren ahlaki bir varlıktır. Açlık, susuzluk, barınma ve korunma ihtiyacı bedenini harekete geçirirken anlaşılmak, sevilmek, inanmak, güvenmek ve anlamlı bir bütünün parçası olma arzusu, onun ruhunu ayakta tutar. Öyle ya, insan, bazen bir ekmeğin yokluğundan bazen de ekmeğini paylaşabileceği bir dostun bulunmayışından sarsılır. Paylaşılmamış bir hayatın kimsesizliği, insanı içten içe çökertir.

Biyolojik ihtiyaçların giderilmesi insana geçici bir emniyet verebilir. Ruhun asıl gıdası ise anlam, güven, sevgi ve aşkın bir hakikate bağlılıktır. Bu nedenle çağımızın insanı konfor içinde huzursuz, imkânlar arasında yoksul ve kalabalıkların ortasında kimsesiz kalabilmektedir. Dolayısıyla modern insanın bedeni doymuş fakat ruhu kendisine sunulan hayatın anlamına ikna olmamıştır.

Medeni varlığın

görünmeyen borcu

Filozofların ifadesiyle insan, doğası gereği medenidir. Yani varlığını ve kemalini ancak başkalarıyla kurduğu yardımlaşma içinde gerçekleştirebilir. İnsan, dünyaya donanımsız gelir. Konuşmayı, düşünmeyi, üretmeyi ve hatta kendisini tanımayı, başkalarının aynasında öğrenir. Din kelimesinin taşıdığı “borç, hüküm, itaat ve karşılık” anlamları da insanın bu varoluşsal durumunu hatırlatır. İnsan, her şeyden önce kendisine verilmiş bir hayatın borçlusudur: Bedeni, mülkü değil emaneti; ruhu ise keyfince örseleyebileceği bir nesne değil korunması gereken ilahi bir varlıktır. İnsan, Allah’a, çevresine, canlılara ve tabiata karşı sorumludur.

İbn Miskeveyh’in dikkat çektiği üzere, “insan” kelimesinin kökünde unutmayı ifade eden “nisyan”dan önce yakınlık ve dostluk anlamındaki “üns” görülmelidir. (İbn Miskeveyh, Tehzibu’l-Ahlâk ve Tathiru’l-Arak, Neşr. Hasan Temim, Beyrut:1398) Yeryüzüne adım attığında yalnızca bozgunculuk çıkaracağı, kan dökeceği zannedilen insan (Bakara, 2/30), hakikatte ilahi bilginin sırrını taşır. İnsan, yabani ve ürkek bir varlık olarak değil ünsiyet kurmaya yatkın bir tabiatla yaratılmıştır. Ünsiyetini kaybeden insan, yalnız çevresinden değil kendi özünden de uzaklaşır. Ünsiyet, yabancılığın ilk perdesini aralayan tanışma ve yakınlaşma; ülfet ise bu yakınlığın güven, muhabbet ve sadakatle gönül birliğine dönüşmesidir.

Camiler, ezanla birbirine yaklaşan insanların saf, selam, sohbet ve hizmet içinde ülfet kazandığı bir mektep; birbirine yabancı düşmüş ruhların aynı kıble etrafında yeniden nefes aldığı bir varoluş iklimidir. Böylece cami, bireyin yalnızlık cenderesinde daralan ruhuna, cemaatin diriltici soluğuyla bir inşirah sunar; ünsiyeti, karşılaşmadan kardeşliğe, ülfeti ise geçici beraberlikten ahlaki sorumluluğa yükseltir.

Modern bireycilik, özgürlüğü çoğu zaman kimseye muhtaç olmamak şeklinde tanımladı. Hâliyle insan, eşyaya sahip oldukça bağımsızlaşacağını sandı. Sonunda ise sahip olduğu eşya, onun sahibi oldu. Daha görünür, daha güçlü ve daha fazla tüketebilir hâle gelirken korkularının, arzularının ve başkalarının onayının esiri oldu. Çünkü insan mutlak anlamda bağımsız yaşayamaz: Ya geçici değerlerin, gücün ve nefsin kulluğuna girer ya da bütün sahte merkezleri aşarak hakikate bağlanır. İslam’ın tevhid çağrısı, bu nedenle yalnız metafizik bir davet değil insan ruhunu, benliğin çoğalmış efendilerinden kurtaran varoluşsal bir özgürlük hareketidir. “La ilahe illallah” ilkesi, sadece Allah’ın varlığını ikrar etmek değil korkuların, servetin, makamın, kalabalıkların ve benliğin mutlaklaştırılmasını reddetmektir.

Kur’an’da “ben”den “biz”e: Fatiha’nın cemaat dili

Kur’an, pek çok sure ve ayette müminleri birlik olmaya davet eder. İnsana sorumluluklar yükler ve ayrıca insanı yalnız bir birey olarak değil Allah’a karşı kul, ailesine karşı sorumlu, mümine karşı kardeş, komşusuna karşı emin ve bütün varlığa karşı ahlaki bir özne olarak da tanımlar. “…İyilik ve takva üzere yardımlaşın…” (Maide, 5/2) buyruğu, imanı başkasının yüküne uzanan bir ele dönüştürür. “…Birbirinizi tanımanız için sizi boylara ve kabilelere ayırdık…” (Hucurat, 49/13) ayeti ise farklılıkları, yalnızlığın duvarı değil ünsiyetin kapısı yapar.

Asr suresi, zamanın akışı içinde yanlış güvenlere bağlanan insanın hüsranını haber verir. Kurtuluş; iman etmek, bilgiyi ve inancı salih amele dönüştürmek, hakkı ve sabrı birbirine tavsiye etmektir. Buradaki sabır, edilgen bir bekleyiş değil kötülüğün, anlamsızlığın ve yalnızlaştırıcı hayat biçimlerinin karşısında gösterilen etkin bir dirençtir.

Fatiha suresinin dili ise insanı teklik dilinden şahsiyete ve cemaate taşır. Kul, namazı cemaatle kılmadığında, namazda Rabbiyle baş başa kaldığında bile “Yalnız sana ibadet ederim ve yalnız senden yardım dilerim.” yerine, “Yalnız sana ibadet ederiz ve yalnız senden yardım dileriz.” der. Dua eden dil tek olsa da duanın öznesi “biz”dir. Mümin, kendi kurtuluşunu toplumun kurtuluşundan ayıramaz. Hidayeti de yalnız kendisi için değil hepimiz için ister: “Bizi doğru yola, kendilerine nimet verdiklerinin yoluna ilet!”

Taşın manaya, mekânın dermana dönüşmesi

Caminin şeklî sebebi, mimarisinin insanı kıbleye yönelten, dağınıklığını düzene kavuşturan ve fâniliğini sonsuzluk duygusuyla buluşturan biçimidir. Kubbe, göğe açılan ruhu; mihrap, istikameti; minare ise yatay dünyanın meşguliyetlerine gömülmüş insana yöneltilen dikey çağrıyı temsil eder. Gayesi insanı parçalanmışlığından kurtararak Rabbiyle, kendisiyle ve toplumla yeniden buluşturmaktır. Taş, dışarıda yükselirken asıl cami insanın içinde inşa edilir. Minare şehirde yükselirken asıl çağrı ruhun derinliğinde duyulur.

Saf düzeni bu mimarinin yaşayan parçasıdır. Zenginle fakir, yöneticiyle işçi, gençle yaşlı aynı çizgide durur. Makamlar kapıda bırakılır, kibir secdede çözülür. İnsan orada yalnızca Allah’a yönelmez, omuz verdiği kişinin de kendi kaderinden bir parça olduğunu hisseder. Cami böylece eşitliği anlatan değil eşitliği bedene ve ruha taşıyarak yaşatan bir varoluş mekânına dönüşür.

Mahalleden insanlığa genişleyen saflar

Vakit namazları bireyi mahalleye bağlar. Birkaç gün camide vakit namazlarında görünmeyenin mahalledeki yokluğu fark edilir. Hastanın hâli, yoksulun ihtiyacı ve yaşlının sessizliği duyulur. Cuma namazında mahalleler şehir ölçeğinde birleşir. Bayram namazları bireysel sevinci müşterek huzura, affetmeye ve toplumsal kaynaşmaya dönüştürür. Hac ise renkleri, dilleri ve coğrafyaları aynı merkezin etrafında cem ederek bireyden bütün insanlığa kadar dua ile uzanan geniş bir ünsiyet halkası kurar.

Hz. Peygamber’in Medine’ye vardığında inşa ettiği Mescid-i Nebevi, ibadet mekânı olduğu kadar ilim halkası, istişare meclisi ve dayanışma merkezi de olmuştur. Sonraki yüzyıllarda caminin çevresinde medrese, kütüphane, aşevi, darüşşifa, sebil, misafirhane ve vakıfların doğması, secdenin toplumsal merhamete dönüşmesinin mimari ifadesidir. Caminin kapısından çıkınca ibadet sona ermez, yalnızca biçim değiştirir. Secdeler merhamete, dualar infaka, zikirler sorumluluğa, selamlar güvene dönüşür.

İnsan ancak başka bir insanın yalnızlığına derman olduğunda kendi yalnızlığının duvarlarını aşabilir. Çünkü insanın gerçek sığınağı, içine kapanıp dünyayı unuttuğu yer değildir. Onun gerçek yurdu; caminin, mahalleden bütün dünyaya yayılan bir rahmet iklimi kurduğu yerdir. Bu sebeple caminin yalnızlığa cevabı, insanı kalabalığa zorla dâhil etmek değil onu, tanınma, selamlaşma, güven, sohbet, dayanışma ve sorumluluk üzerinden ilişkiye yeniden kazandırmaktır.

Rabbimiz her anımızda, insan yanı başımızda, cami yolumuzun üzerindedir

Rabbimiz her anımızdadır. İnsan ise yanı başımızda… Fakat modern hayatın hızında ne ilahi yakınlığın huzurunu yeterince hissedebiliyor ne de yanı başımızdaki insanın sessiz çağrısını duyabiliyoruz. Sesini işittiğimiz hâlde kederine, yüzünü gördüğümüz hâlde iç dünyasına, aynı sokakta yürüdüğümüz hâlde varoluşuna ne ölçüde dokunabiliyoruz? Modern hayat, insanları mekân bakımından birbirine yaklaştırırken anlam bakımından uzaklaştırmış, bedenleri aynı şehirde toplarken ruhları birbirinden habersiz bırakmıştır. Bu sebeple camiye çağrı, yalnız bir binaya girme daveti değil daha ziyade Rabbimizin daima yakın olduğunu idrak etme ve yanı başımızdaki insanı yeniden görme çağrısıdır. Burada caminin çağrısı önce fark etmeye, sonra karşılaşmaya, ardından sorumluluk almaya yönelen bir çağrıdır.

Cami, “Neredeyim?” diye soran insana mekânını gösterir: Sen, başıboş bırakılmış bir boşluğun değil anlamla örülmüş bir âlemin içindesin. “Hangi zamandayım?” diye sorana vakitleriyle cevap verir: Sabah, doğuşun; öğle, hayatın yoğunluğunda hatırlayışın; ikindi, fâniliğe yaklaşmanın; akşam, vedanın; yatsı ise teslimiyetin vaktidir.

“Nasılsın?” sorusu, camide yalnız bedene değil ruhun niteliğine yönelir: Kalbin ne kadar diri, vicdanın ne kadar açık, sözün ne kadar doğru, elin ne kadar merhametlidir? “Kiminlesin?” sorusu ise insanın görelik ve ilişki dünyasını yeniden kurar. Çünkü insan, ancak ilişkileri içinde görünür hâle gelir: Allah’a nispetle kul, anne babasına nispetle evlat, ailesine nispetle emanetçi, komşusuna nispetle emin, yoksula nispetle müşfik ve bütün canlılara nispetle sorumludur. Cami, bu bağların unutulduğu yerde insana tek başına var olmadığını bildirir. Şu soru, özellikle caminin eşiğinde görünmeyen insanı görünür kılma sorusudur: Kim bugün selamlanmadı, kimin yokluğu fark edilmedi, kim kalabalık içinde kendisini dışarıda hissediyor?

Rabbimizin her anımızda olduğunu bilmek, yalnız gözetlendiğimizi değil sahipsiz bırakılmadığımızı da idrak etmektir. İnsan sevinirken şükredeceği, korkarken sığınacağı, yanıldığında bağışlanma dileyeceği, düştüğünde yeniden doğrulmak için güç bulacağı ilahi bir yakınlığın içindedir. Cami ise bu yakınlığı mekânın diliyle görünür kılar; ezanla hatırlatır, kıbleyle yönlendirir, secdeyle derinleştirir ve cemaatle insani sorumluluğa dönüştürür.

Camiye gelmek, ölümden korkarak hayattan çekilmek değil hayatın kısa oluşunu bilerek ona değer katmaktır. Zamanın mahkûmu olmaktan çıkıp vaktin şahidi olmaktır. Eşyaya sahip olduğunu sanırken eşyanın esiri olan benliği özgürleştirmek; korkuları tevekküle, umutları salih amele, alışkanlıkları şuura ve tercihleri ahlaki sorumluluğa dönüştürmektir.

Camiye gel! Fakat yalnızca huzur bulmak için değil huzur vermek için de gel. Yalnızlığından kaçmak için değil başka insanları yalnız bırakmamak için de gel. Kendi duanı ederken Fatiha’nın “biz”ine aileni, komşunu, mahalleni ve bütün insanlığı katmak için gel. Bir safta omuz omuza durmanın, bir yokluğu fark etmenin, bir kederi paylaşmanın ve başka bir insanın hayatında güvene dönüşmenin değerini yeniden keşfetmek için gel. Bu çağrı, özellikle ilk kez gelenin, yaşlı ve yalnız olanın, başka bir şehirden gelenin, ekranların esaretinde kalan gencin veya ekonomik sıkıntısını gizleyen kişinin camide yalnızca bir yüz değil tanınması gereken bir insan olarak görülmesini de gerektirir. Çünkü Rabbimiz her anımızda, insan yanı başımızda, cami ise yolumuzun üzerindedir. İnsan ancak ilahi yakınlığı güvene, insani yakınlığı sorumluluğa dönüştürdüğünde yalnızlığını aşabilir.