MİHRABIN ÖTESİNDE, HAYATIN ORTASINDA

MİHRABIN ÖTESİNDE, HAYATIN ORTASINDA

Dr. Abdulhakim AY

Hollanda Diyanet Vakfı

Laleli Camii Din Görevlisi

"الْإِمَامُ ضَامِنٌ وَالْمُؤَذِّنُ مُؤْتَمَنٌ، اللَّهُمَّ أَرْشِدِ الْأَئِمَّةَ وَاغْفِرْ لِلْمُؤَذِّنِينَ."

“İmam (kendisine uyanların namazlarına) kefil, müezzin ise (namaz vakitleri konusunda) kendisine güvenilen kimsedir. Allahım! İmamlara (kefil oldukları konuda) muvaffakiyet ver, müezzinleri de (olası taksirlerinden dolayı) bağışla!”

(Tirmizi, Salat, 39)

İslam medeniyetinde imamlık (imamet), yalnızca vakit namazlarında cemaatin önüne geçip ibadeti sevk ve idare etmekten ibaret değildir. Sözlük anlamı itibarıyla “kendisine uyulan, yol gösteren ve önderlik eden” anlamındaki imamlık (İbn Manzur, Lisanü'l-Arab, 1990, s. 1/212-214; Ragıp el-İsfahani, El-Müfredat, 2009, s. 84), kavramsal olarak iki temel düzlemde karşılık bulur: Cemaatle kılınan namazlara önderlik eden kişi ve devlet başkanı (İbn Abidin, Reddü'l-Muhtar, 1423, 11/276). Nitekim İslam toplumunun teşekkül ettiği ilk dönemlerde imamet; idari, askerî, hukuki ve dinî tüm sorumlulukları bünyesinde toplayan en üst yönetim makamı; imam ise bu ağır mesuliyeti üstlenen lideri ifade etmekteydi. İslam’ın erken dönemlerinde namaz kıldırmak esasen devlet idarecilerinin asli görevleri arasında yer aldığından “imam”, hem ibadete önderlik eden hem de siyasi liderliği kapsayan ortak bir ünvan olarak kullanılmıştır (Mustafa Sabri Küçükaşcı, DİA, 22/178-181). Şüphesiz, ibadet disiplini ile toplumsal düzen arasındaki bu kavramsal paralellik, İslam’ın din ve toplum tasavvurunun ayrılmaz bir bütün olduğunu açıkça gözler önüne serer. Çift yönlü bu liderlik anlayışı, kaynağını ve en mükemmel örneğini Hz. Peygamber’in (s.a.s.) bizzat şahsında tecelli eden imamet sıfatından almıştır.

Tarihsel süreçte yaşanan kurumsal dönüşümlere ve uzmanlaşmaya rağmen imamlık, özü itibarıyla nebevi hizmet olma niteliğini daima muhafaza etmiştir. Bu görevi mukaddes kılan önemli bir unsur, Hz. Peygamber’in (s.a.s.) manevi emanetini devralarak onu temsil etme sorumluluğudur. Dolayısıyla bütün din hizmetlerinde olduğu gibi imamlıkta da asıl gaye, herhangi bir beklentiye girmeden sırf Allah rızasını gözetmektir. Bununla birlikte, toplumsal iş bölümünün kaçınılmaz olduğu sosyolojik gerçeklikler, diğer dinî hizmetlerde olduğu gibi imamlığın da kurumsal bir hâle dönüşmesini zorunlu kılmıştır. İslam âlimleri de imamların, namaz kıldırma eyleminin kendisinden ziyade zamanlarını cami hizmetlerine ayırmaları ve toplumun dinî ihtiyaçlarını karşılamaları sebebiyle bir karşılık alabileceklerine hükmetmişlerdir. Esasen her Müslüman, dini en iyi şekilde temsil etmeye çalışmalı ve gerekli donanıma sahip olma gayreti taşımalıdır. Ancak vakıada durum öyle değildir. Bu nedenle imamlık; dini usulünce öğrenip öğretme ve topluma rehberlik etme sorumluluğunun kurumsallaşmış hâlidir. Hem dinî hem de sosyal boyutu bulunan bu makam; kişiye bir ayrıcalık kazandırmanın aksine yüksek bir sorumluluk ve rehberlik görevi yüklemektedir.

Klasik İslam hukukunda “imamet-i kübra” (büyük imamet), siyasi ve toplumsal liderliği temsil ederken “imamet-i suğra” (küçük imamet) ise namaz kıldırma görevi olarak adlandırılır. Namaz, dinin direği ve Müslüman toplumun bir araya geldiği temel ibadettir. Dolayısıyla ibadette cemaate rehberlik eden imam, o topluluğun dinî hayatının niteliğini doğrudan etkiler. Nitekim Hz. Peygamber (s.a.s.), “Cemaate, Allah’ın kitabını en iyi okuyan ve bileniniz imamlık etsin.” (Müslim, Mesacid, 290) buyurarak bu makamın sıradan olmadığını; ilmî ehliyet ve Kur’an birikimi gerektirdiğini açıkça belirtmiştir. İmam, mihrapta dururken cemaatin ibadet sorumluluğunu ve manevi yükünü omuzlarında taşır. Namaz imametinde rehberliğin ilk ölçütü ilmî birikim ve ahlaki liyakattir. İmamet makamına geçişte soy, kabile üstünlüğü veya toplumsal statüden ziyade Kur’an bilgisi, sünnet birikimi ve takva gibi nitelikler esas alınır.

Tarihsel ve sosyolojik süreç içerisinde cami, yalnızca bireysel ve kolektif ibadetlerin icra edildiği mekânsal bir alan değil; bilginin üretilip aktarıldığı, toplumsal bütünleşmenin sağlandığı ve sosyal kontrol mekanizmalarının işlediği çok işlevli bir kamusal merkez niteliği taşımıştır. Birer medeniyet merkezi olan camiler bilginin harmanlandığı, dertlerin paylaşıldığı, adaletin tesis edildiği ve toplumsal dayanışmanın inşa edildiği canlı mekânlardır. Bu işlevsel yapının kalbinde yer alan imamın konumu ise yalnızca mihraptaki liderliğiyle sınırlı değildir. İmam; minber ve kürsü gibi kurumsal araçlar vasıtasıyla toplumsal öğrenme süreçlerini yöneten, dinî ve ahlaki değerlerin kuşaklararası aktarımını sağlayan bir “toplumsal muallim” ve “sosyal aktör” konumundadır. Bir muallim şuuruyla kürsüden hikmeti, minberden adaleti ve merhameti dile getiren imam, dinî alanın ötesine geçerek sosyokültürel yapının sürdürülebilirliğinde anahtar rol oynar.

Hayatın tam ortasında yer alan bu makam; yerel ölçekte sosyal dayanışmayı organize eden, bireysel ve toplumsal krizlerde manevi danışmanlık üstlenen ve toplumun kırılan yerlerini tamir eden âdeta bir gönül tabibidir. Mahallesinin derdiyle dertlenen, gencin arayışına rehberlik eden ve yaşlının yalnızlığına ortak olan imam, toplumsal sermayenin pekiştirilmesine katkı sağlar. Bu yüzden onun sorumluluğu cami duvarlarının arasına sığmayacak kadar geniş; etkisi ise bir insanı, bir mahalleyi ve nihayetinde bütün bir toplumu dönüştürecek kadar derindir.

Bu itibarla bir toplumda imam:

• Güven ve adalet timsalidir: Mahallede veya cemaat arasında çıkan ihtilaflarda sözü dinlenen, tarafsızlığına ve ahlakına güvenilen kişidir.

• Manevi bir danışmandır: Doğumdan ölüme, sevinçten kedere kadar hayatın her anında olan, rehberlik eden ve moral veren kimsedir.

• Birlik ve beraberliğin harcıdır: Farklı sosyal, ekonomik ve kültürel kökenlerden gelen insanları aynı saf etrafında birleştiren bütünleştirici bir figürdür.

İmamet/imamlık, özü itibarıyla Hz. Peygamber’in (s.a.s.) makamını ve manevi mirasını temsil eden kutlu bir görevdir. Bu sebeple, mihraba geçen her imam vakit namazlarını idare eden görevli olmasının yanında Allah Resulü’nün izini takip eden bir vekildir. Söz konusu ulvi sorumluluk, imamın sadece namaz safında değil; sosyal hayatın her alanında topluma yön veren, erişebildiği herkes için iyilikte öncü ve huzur kaynağı olan bir lider olmasını gerektirir. İmamlık; sıradan bir meslek olmanın ötesinde temsil ettiği samimiyet, liyakat ve ahlaki duruşla toplumu manen diri tutan nebevi bir misyondur.