MEDİNE VE İSLAM MEDENİYETİ
Alparslan AKÇA
Hz. Peygamber’in (s.a.s.) Medine’ye hicretiyle (622) başlayan süreç, İslam medeniyetinin şehirleşme ilkelerini belirleyen somut ve önemli bir noktasını oluşturuyordu. Yesrib (Medine), sadece bir isim değişikliği yaşamakla kalmıyor, aynı zamanda bir medeniyetin doğuşuna da şahitlik ediyordu.
Mekkeli müşriklerin Müslümanlara reva gördüğü zulme daha fazla dayanamayan Kutlu Elçi, bu şehri teşrif edince ilk iş olarak Mescid-i Nebevi’yi inşa ettirdi. Sevgili Peygamberimizin inşaatında bizzat emek verdiği bu mescit, şehrin sosyal ve fiziksel kalbi olmuştu.
İbadet ve eğitim hayatı bu mescidin varlığıyla şekilleniyor, adli ve idari işlerin yapılanması buradan başlıyordu. Kardeşlik hukuku, çarşı pazar hukuku, İslam ordusunun nizamı, ekonomik dengeler, şehir içinde konumlanan mezarlıklar, meşveret kültürünün tesisi…
Cami merkezli bir hayatın inşası ve şehrin mimarisi…
Mescid-i Nebevi’de başlayan sosyal dinî hayat nizamı, cami merkezli İslam medeniyetine öncülük edecekti. Böylece Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde Kur’an ve din eğitimi, sosyal, kültürel hasılı bütün toplumsal ihtiyaçların bir arada karşılandığı külliye yapısına dönüşecek; ashab-ı suffe modeli de medrese kültürünün ilk nüvesini oluşturacaktı.
Medine modeli, İslam mimarisine sadece bir üslup değil bir ruh da kazandırmıştı. Ondaki insan dostu ve huzur odaklı mekân kavramı, inancın şehir yapısına sirayet edişi, yüzyıllar boyunca inşa edilen İslam şehirlerinin mimari ve sosyal omurgasını meydana getirmiştir.
Müslümanların Medine’ye hicretiyle birlikte İslam tarihinin önemli kırılma noktalarından biri yaşanmakla kalmıyordu. Aynı zamanda Hz. Peygamber’in öncülüğünde inşa edilen Medine şehir yapılanmasıyla da eğitim, ibadet hayatı, sosyal dayanışma, kamusal alan, cami merkezli mahalle yerleşimi, yapıların manevi ruha bürünmesi, estetik ile işlevsel bütünlük; hastane, medrese, kütüphane, aşevi ve camiden oluşan çok fonksiyonlu mekân anlayışı gibi kültür ve medeniyeti oluşturan pek çok olgunun temeli atılmıştı. Böylece Medine modeli, medeniyetin, mimarinin, estetiğin ve İslam şehirleşmesinin de dönüm noktası sayılmaktadır.