Uzm. Dr. Reyhan KÖROĞLU
KaKaraciğer yağlanması (hepatosteatoz), hepatosit denen karaciğer hücrelerinde yağ (lipid, en çok trigliserit) birikimidir ve karaciğer hasarının en sık görülen şeklidir. Başlıca üç durumda oluşur:
- Basit karaciğer yağlanması
- Gebeliğe bağlı akut karaciğer yağlanması
- Alkole bağlı karaciğer yağlanması
BASİT KARACİĞER YAĞLANMASI
Evre 1: Basit Karaciğer Yağlanması (Steatoz)
Hiç alkol almayan ya da az alkol alan insanların karaciğer dokusunda %5-10’dan daha fazla yağ bulunmasıdır. Genellikle orta yaşlı, fazla kilolu insanlarda görülür; beraberinde kolesterol yüksekliği ve diyabet de bulunur. Genellikle zararsızdır ve hiçbir belirti vermez. Karaciğer enzimleri (AST, ALT) ılımlı olarak yükselmiştir ancak üst sınırın iki katını pek geçmez.
Evre 2: Non-Alkolik Steatohepatit
Basit karaciğer yağlanmalarının %2-5’i ilerleyerek steatohepatite dönüşür. Karaciğer hücrelerinin içindeki yağ birikintilerine iltihabi reaksiyon eklenmiştir. Karın sağ üst kadranda hafif bir ağrı, yorgunluk, hâlsizlik olabildiği gibi hiçbir belirti de olmayabilir. Hastaların %75’inde karaciğer büyümesi, %20’sinde karaciğer sirozu gelişir.
Evre 3: Fibrozis (Karaciğer Fibrozu)
Hastaların bir kısmında inflamasyonun devam etmesi sonucu sağlam karaciğer dokusunda fibrozis (bağ dokusuna dönüşüm) gelişir. Ama hâlâ karaciğer fonksiyonlarını yeterince görebilecek kadar sağlıklı doku vardır.
Evre 4: Siroz
En kötü evredir. Normal karaciğer dokusu gerekli fonksiyonu gösteremeyecek kadar azalmıştır. Karaciğer küçülür ve nodüller ortaya çıkar. Nedeni bilinmeyen karaciğer sirozlarının yaklaşık %60’ının karaciğer yağlanmasından kaynaklandığı tahmin edilmektedir.
GEBELİĞE BAĞLI AKUT KARACİĞER YAĞLANMASI
Hamilelerde görülen, karaciğer hücrelerinde mikroveziküler yağ birikimi ile karakterize bir hastalıktır. Gebeliğe bağlı akut karaciğer yağlanması olan kadınlarda karaciğer fonksiyon testleri bozulur. Serum aminotransferaz yükselmesi, genellikle ılımlı değerlerden 500 IU’ye (10 kat) kadar artabilir. Beyaz küre sayısı, normal gebelikte görülen yükselmeden daha fazladır.
ALKOLE BAĞLI KARACİĞER YAĞLANMASI
Alkole bağlı karaciğer yağlanması, aşırı alkol tüketiminin erken ve geri dönüşümlü bir sonucudur. Erkeklerde günde 60 g’dan fazla, kadınlarda 20-40 g alkol alanların tümünde gelişir. Obezite ve yağlı diyet bunu kolaylaştırır. Alkollü içeceklerdeki etanol, değişime uğramadan, bağırsaklardan ve mideden emildikten sonra direkt karaciğere gelir. Karaciğerde parçalanması sırasında yağ metabolizması da etkilenir. Sonuçta yağ asitlerinin işlenmesi bozulur; yağ karaciğerden atılamaz ve karaciğer hücrelerinde birikir. Alkolik kişide karaciğer enzimleri (aminotransferazlar) 4-5 kat (250-300 IU) civarında yükselir. Alkol bırakılırsa altı hafta içinde iyileşir. Yağlanmanın bir sonraki evresi olan alkolik hepatit de geri dönebilir. Ancak karaciğerde fibrozis ve siroz geri dönüşümsüzdür.
Karaciğer Yağlanması Neden Olur?
Basit karaciğer yağlanması sıklıkla obezite, tip II diyabet, kolesterol yüksekliği ve hipertansiyonu olanlarda gelişir. Sigara kullananlarda ve 50 yaş üzeri bireylerde risk artar. Obezlerin %75’i basit karaciğer yağlanması, %25 kadarı da karaciğer yağlanmasına bağlı gelişen hepatit adayıdır. Hızlı kilo kaybı, bağırsağı bypass eden obezite ameliyatları da karaciğer yağlanmasına neden olabilir. Bel çevresi santral obezite (armut tipi şişmanlık, bel ve göbek çevresi daha yağlı), elma tipi şişmanlığa göre daha fazla risk oluşturur. Erkeklerde bel çevresinin 102, kadınlarda ise 88 cm’den fazla olması hastalık riskini artırır.
Karaciğer Yağlanması Tanısı
Obezite, tip 2 diyabeti veya hiperlipidemisi (kan yağlarında yükseklik) olanların karaciğer enzimlerindeki yükseklik, ön tanıyı koymayı kolaylaştırır. Hasta alkol kullanmıyor ya da az kullanıyorsa basit karaciğer yağlanması düşünülür. Kan testlerinde hepatit B ve C’ye rastlanmaz. Karaciğer ultrasonu, tomografi ve karaciğer MR tanı aşamasında kullanılan yöntemlerdir. Ön tanı konduktan sonra hastanın zayıflaması için diyet ve egzersiz verilir, tip 2 diyabet varsa oral antidiyabetik (metformin), lipit yüksekliği varsa lipit düşürücü ilaçlar verilir. 6 aylık bu tedaviye rağmen karaciğer fonksiyon testlerindeki yükseklik sürüyorsa karaciğer biyopsisi gerekebilir.
Karaciğer Yağlanması Tedavisi
Öncelikle hipertansiyon, kolesterol yüksekliği veya tip 2 diyabet gibi hastalıkların medikal tedavisi yapılır.
Eğer şişmansanız aldığınız kalori miktarını düşürmeniz, fiziksel aktivitenizi artırmanız gerekir. Meyve, sebze ve tam tahıl gibi sağlıklı besinler yemeli, yağı ve şekeri azaltmalısınız. Haftanın en az 3-4 günü, en az 30 dk. yürüyüş ya da spor yapmalı, şeker hastalığınızı kontrol altına almalısınız. Doktorunuzun verdiği diyete uyun, ilaçlarınızı düzenli kullanın, kan şekerinizi yakından takip edin, kolesterolünüzü düşürün. Karaciğerinizi yormayın, alkol kullanmayın.
Basit karaciğer yağlanması (evre 1) genellikle ilerlemez; altta yatan sebep çözülürse iyileşebilir. Örneğin kilo vermek ve diyabetin tedavisi. Karaciğerde fibrosis ve sirozun gelişmesi yıllar belki on yıllar alabilir. Bu, yaşam tarzı değişiklikleri yapmak için yeterli zaman olması açısından önemlidir. Basit karaciğer yağlanmasında en önemli şey, yavaş yavaş kilo vermek ve düzenli spor yapmaktır. Bunlar, karaciğer hücrelerindeki yağın azalmasını, bu da iltihabi reaksiyonun düzelmesini sağlar. Sigarayı bırakmak, karaciğer yağlanması, kalp krizi ve felç riskleri ile beraber kanser riskini azaltır.