İHTİYAÇTAN ARZUYA: TÜKETEN

KİM

TÜKENEN KİM?

Emi̇n GÜRDAMUR

Rivayete göre, bir dostunun hediyesi olan gösterişli kırmızı sabahlığı sırtına geçiren aydınlanma dönemi düşünürlerinden Denis Diderot, bir anda odasındaki eski eşyaların gözüne batmaya başladığını fark eder. Eskimiş masa, yıpranmış koltuk, halı, raflar; hiçbiri artık yeni sabahlığının dünyasıyla muvafık görünmez. Bir sabahlık peşine yeni bir masa, masa yeni bir koltuk, koltuk ise başka eşyalar ister. Diderot, sonradan bu tecrübeyi “Eski Sabahlığımdan Pişmanlık” adlı denemesinde anlatır. Bugün, “Diderot Etkisi” adı verilen bu durum, tek bir satın almanın insanı zincirleme yeni tüketimlere sürüklemesini ifade eder. Aslında mesele, yalnızca bir filozofun sabahlığı değildir. Modern insanın sonu gelmez tüketim arzusu bu hikâyeye çok benzer. Bir eşyayı alırken farkında olmadan yeni bir hayat, yeni bir harcama ve yeni bir huzursuzluk sipariş edilir.

Açık konuşmak gerekirse tüketim, ihtiyaçların karşılanmasına dayalı bir ekonomik faaliyet olmaktan çoktan beridir çıktı. Artık tüketim dediğimizde; öznenin dünyayla, insanlarla ve kendisiyle kurduğu ilişkinin görünür hâle geldiği toplumsal ve kültürel bir zemini de kastetmiş oluyoruz. Günümüze egemen olan tüketim merkezli düzen, artık insanın ne ürettiğinden çok neyi, nasıl ve ne kadar tükettiğiyle ilgileniyor. Kapitalist sistem, ürünlerle birlikte arzuları da üretmekte; ihtiyaçları karşılamakla yetinmeyip sürekli yeni eksiklikler icat ederek tüketimi hayatın tatminsiz doğal ritmine dönüştürmektedir. Bu dönüşümü doğru anlayabilmek için bugünün manzarasıyla yetinmemek gerekir. Meseleye biraz geriden bakmakta yarar var.

İbn Haldun, toplumu açıklarken insanı, insanı açıklarken de toplumu esas alan bütüncül bir bakış geliştirir. Bu çerçevede toplumsal hayatı iki temel aşamada değerlendirir: Bedevi ve Hadari toplum. Bedevi toplum, geçimini büyük ölçüde hayvancılık ve tarımdan sağlayan, üretim imkânları sınırlı, ihtiyaçlarını daha çok zaruri ölçüde karşılayan hayat tarzını ifade eder. Hadari toplum ise şehirleşmenin, iş bölümünün, ticaretin ve sanatın geliştiği; üretimin çeşitlendiği, refahın arttığı ve kültürel birikimin derinleştiği medeniyet safhasıdır. Şehirlerde bilgi çoğalır, düşünce gelişir, ilim ve sanat yeni ufuklar açar; böylece şehir ile medeniyet birbirini besleyen iki unsur hâline gelir. Ne var ki İbn Haldun, medeniyetin yükselişini sağlayan şartların aynı zamanda çözülmenin de başlangıcı olabileceğine dikkat çeker. Ona göre, “İnsanları açlık değil, alışmış oldukları tokluk öldürür.” Refahın ve bolluğun artması, kişiyi daha yüksek kültürel ve estetik hedeflere yöneltebildiği gibi ölçüsüzlüğe sürüklediğinde çalışma ahlakını, dayanışmayı ve şehir hayatını ayakta tutan değerleri de aşındırabilir. Bu sebeple hadari toplumların asıl sorumluluğu, ulaştıkları imkânları ilim, sanat ve ortak iyilik için değerlendirmektir. Şehirli, medeniyetin sunduğu imkânları koruyacak ahlaki zemini kaybettiğinde çöküş dışarıdan gelen bir yıkımdan önce içeriden başlayan bir çözülme olarak kendini gösterir (İbn Haldun, Mukaddime I, Çev. Süleyman Uludağ, Dergâh Yayınları, İstanbul: 2005, s. 272).

İbn Haldun’un asırlar önce dikkat çektiği tehlike, modern çağda bambaşka araçlarla yeniden görünür hâle gelmiştir. Modern ekonomik düzen; bolluğu sürekli genişleten, arzuları durmadan çoğaltan ve tüketimi toplumsal hayatın merkezine yerleştiren yeni bir mantık üretmiştir. Kapitalizmin erken döneminde ekonomik düzenin merkezinde üretim yer alırken zamanla sistemin sürekliliği üretimden çok tüketimin devamlılığına bağlanmıştır. Bu dönüşüm, yalnızca daha fazla malın satılması anlamına gelmez; aynı zamanda arzuların, beğenilerin ve hayat tarzlarının da ekonomik sistem tarafından biçimlendirilmesi anlamına gelir. Artık piyasa, insanların mevcut ihtiyaçlarını karşılayan bir alan olmaktan çıkarak yeni ihtiyaçlar üreten, tüketimi gündelik hayatın vazgeçilmez ritmine dönüştüren bir yapıya dönüşmüştür. Böylece birey, satın aldığı nesneler aracılığıyla kimliğini kurmaya, toplumsal konumunu görünür kılmaya ve kendisini yeniden tanımlamaya yönlendirilmektedir. Kapitalizmin postmodern dünyada en dikkat çekici başarısı, bireye yeni ürünler satmasından çok ona sürekli “eksik” olduğu duygusunu aşılayabilmesidir. Böylece ihtiyaç, nesnel bir zorunluluk olmaktan çıkarak kimlik, statü ve aidiyet üretmenin aracı hâline gelir. Tüketim, artık nesneleri aşarak zamanı, dikkati, ilişkileri, estetik beğeniyi hatta inanç biçimlerini de etkileyen geniş bir alana yayılır.

İstek ve arzularının esareti altına giren bireyin arzuları sürekli genişletilir, mevcut olan yetersiz gösterilir ve yenisi daima daha değerli kabul edilir. Sürekli çalışma, sürekli tüketme ve sürekli uyarılma döngüsü içinde yaşayan kişi, kendi hayatını sorgulayacak zihinsel mesafeyi giderek kaybeder. Oysa insanı diğer canlılardan ayıran temel özellik, yalnızca üretmesi değil; ürettiği, yaşadığı ve yöneldiği hedefler üzerine düşünebilmesidir. Düşüncenin yerini alışkanlık, sorgulamanın yerini hız, muhakemenin yerini ise anlık haz aldığında insan, kendi tercihlerini özgürce yapan bir özne olmaktan uzaklaşarak yönlendirilmeye açık bir tüketiciye dönüşmektedir. Bu nedenle, günümüzde sistemin özgürlük ve bireysellik adı altında sürekli ürettiği “anlam kaybı”, bireysel zayıflığın ötesinde toplumsal ve kültürel erozyonu da beraberinde getirmektedir.

İslam düşüncesinde tüketim, yalnızca ekonomik bir faaliyet olarak görülmeyip tüketimin her türlüsü ahlaki sorumluluk alanı içinde değerlendirilir. Kur’an-ı Kerim, insanın nimetlerden faydalanmasını meşru görmekle birlikte bu faydalanmanın ölçülü olmasını emreder: “Ey Âdemoğulları! Her namaz esnasında güzel elbiselerinizi giyin; yiyin, için, fakat israf etmeyin; çünkü Allah israf edenleri sevmez.” (Araf, 7/31) Ayette yeme, içme ve giyinme doğal ihtiyaçlar olarak kabul edilirken ölçüyü aşan tüketim ise ahlaki bir sapma olarak gözden düşürülür. Öte yandan Kur’an’da israf, yalnızca malın gereksiz harcanması anlamına gelmez. Kavram, insanın her türlü davranışında sınırı aşmasını ifade eden geniş bir içeriğe sahiptir. Bu nedenle zamanın boşa geçirilmesi, sağlığın ihmal edilmesi, doğal kaynakların bilinçsizce tüketilmesi ve çevrenin tahrip edilmesi de israf kapsamındadır. İslam; harcamalarda israf ile cimrilik arasında dengeyi esas almayı; savurganlıktan kaçınmayı; akrabanın, yoksulun ve yolcunun hakkını gözetmeyi telkin ederken ölçüsüz tüketimi ise toplumsal sorumluluğu zedeleyen, ahlaki bakımdan kınanan bir davranış olarak değerlendirir (Furkan, 25/67; İsra, 17/26-27,29). Hz. Peygamber’in uygulamaları da bu ölçülülük ilkesini pekiştirir. İbadetlerde bile aşırılığı doğru bulmayan Hz. Peygamber, ölçüyü kaybedenlerin sonunda kendilerine zarar vereceklerini ifade etmiş; aynı anlayış doğrultusunda malın tamamının sadaka verilmesini de uygun görmemiştir. İsraf konusunda dikkat çekici örneklerden biri ise Sa’d b. Ebi Vakkas’ın abdest alırken suyu fazla kullanması üzerine yaptığı uyarıdır. Sa’d’ın, “Abdestte de israf olur mu?” sorusuna Hz. Peygamber, “Tabii ki olur. Bir akarsu kenarında olsan bile.” cevabını vermiştir (İbn Mace, Taharet, 48). Bu hadis, kaynak bolluğunun sınırsız tüketim hakkı vermediğini, nimetin çok olduğu durumlarda dahi ölçülülüğün korunması gerektiğini ortaya koyar.

Tüketim toplumunun sakıncalı kodlarını deşifre etmesiyle bilinen Fransız filozof Jean Baudrillard’a göre postmodern tüketim düzeni, tek tek nesnelerin kullanımından çok birbirleriyle anlam ilişkisi kuran nesneler sistemiyle inşa edilir. Ürünler; markalar ve reklamlar aracılığıyla birbirini tamamlayan bir bütün olarak sunulurken böylece bir ürün, diğer ürünlerin de satın alınmasını teşvik eden sembolik bir zincirin parçasına dönüşüverir. Bu nedenle tüketici, yalnızca belirli bir ihtiyacını karşılamaktan ziyade nesnelerin temsil ettiği anlam dünyasına dâhil olmak için tüketir. Sonuçta tüketim, bireyi sürekli yeni tercihlere ve zincirleme satın alma davranışına yönlendiren planlı bir mekanizma hâline gelir (Jean Baudrillard, Tüketim Toplumu, Çev. Hazal Deliceçaylı, Ferda Keskin, Ayrıntı Yayınları, İstanbul: 2024, s. 17, 18).

“Artık tıpkı evrensel bir açlık sorunu olduğu gibi evrensel bir yorgunluk sorunu var.” diyen Baudrillard, söz konusu yorgunluğun zengin toplumlara özgü olduğunun altını çizer. Ona göre ileri tüketim toplumunun temel çelişkilerinden biri, maddi kıtlığın büyük ölçüde aşılmasına rağmen bireysel ve toplumsal tatminsizliğin ortadan kalkmamasıdır. Açlığın yerini bu kez yaygın ve sürekli bir yorgunluk almıştır. Ancak bu yorgunluk, fiziksel bir tükenmişliğe benzemez. Tam tersine, teknik kolaylıkların, otomasyonun ve refahın arttığı bir dünyada ortaya çıkan psikolojik ve toplumsal bir sendromdur. Refahın insanı rahatlatması beklenirken stres, gerilim ve tükenmişlik gündelik hayatın kalıcı unsurlarına dönüşmüş; böylece tüketim toplumu kendi başarılarının içinde yeni bir tatminsizlik üretmiştir. Tam burada, insanın aklına ister istemez sehli mümteni ustası Yunus Emre’nin “Kemdürür yoksulluktan nicelerin darlığı / Bunca varlık var iken geçmez gönül darlığı” mısraları geliyor. Çağlar öncesinden yükselen bu tespit, modern tüketim toplumunun temel açmazını âdeta önceden haber veriyor bize. Bolluk arttıkça gönlün de genişleyeceği düşüncesi gerçekleşmemiş; aksine, nesnelerin çoğalması iç dünyadaki boşluğu artırmıştır.

Modern düşünce, insanı çoğu zaman yalnızca akıl sahibi, siyasal özne ya da bilgi üreten bir varlık olarak tarif eder; onu tek boyutlu bir zemine yerleştirir. Oysa insan, yalnızca görünen dünyaya ait bir varlık konumuna indirgenemez. Ahlaki ve manevi yönüyle iki âlem arasında yaşayan, anlam arayan, anlam üreten bir varlıktır insan. İnsanın bu aşkın yönü ihmal edildiğinde üretim, siyaset, bilim ve tüketim kendi başlarına amaç hâline gelir; insan ise kendi yaptığı düzeneklerin içinde kaybolur. Bu yüzden çağımızın temel meselesi ekonomik yoksunluk değildir, insanın kendi hakikatinden uzaklaşmasıdır.

İslam dünyasının yaşayan seçkin filozoflarından Taha Abdurrahman, insanın bu dünyanın faniliğine aldırmadan büyük projelere girişmesini, uzun soluklu uğraşlara yönelmesini “bu dünyadan daha iyi bir dünya kurma” arayışıyla açıklar. Ne var ki insan, daha iyi bir dünya kurduğunda da onunla yetinmez; ona değer vermek yerine daha iyisini aramayı sürdürür. Böylece Taha Abdurrahman, insanın tatminsizliğine metafizik bir açılım getirerek yaygın kanaatlerin ötesine geçer. “Fiziki dünyanın, varlığın tamamına tekabül etmediği, dolayısıyla onun bu hâliyle tüm varlığı kuşatamayacağı bilgisi, ilk yaratıldığı andan itibaren insanın doğasına yerleştirilmiş olmasaydı, insan, bu dünyadan daha iyi bir âleme ulaşma arayışına girmezdi.” diyen Faslı mütefekkire göre insan, bitmeyen yolculuğu boyunca gözünü bu fiziki âlemde tam karşılığı bulunmayan bir ufka çevirir. Fıtratının derinliklerinde hissettiği, bu dünyanın cinsinden olmayan başka âlemlerin hakikatine ulaşma arzusu taşır (Taha Abdurrahman, Dinin Ruhu, Çev. Soner Gündüzöz, Pınar Yayınları, İstanbul: 2021, s. 57).

Aslında insan fıtratında bulunan bu aşma ve yetinmeme güdüsü, kapitalist düzen tarafından kendi amaçları doğrultusunda araçsallaştırılmaktadır. İnsanı hakikate, anlam arayışına ve kendini gerçekleştirmeye yöneltebilecek bu derin istidat, sürekli yeni ürünlere, yeni deneyimlere ve yeni tüketim kalıplarına bağlanarak yön değiştirir. Böylece aşkın olana yönelmesi beklenen arayış, nesneler arasında dolaşan ve bitmek bilmeyen bir satın alma arzusuna dönüşür. Sonuçta insan, varlığını aşmaya çalışırken tüketimi artıran ekonomik döngünün en güçlü itici gücü hâline gelir; doyumsuzluğu da piyasanın sürekliliğinin hizmetine sunulur. Bu acımasız döngüyü kıracak olan yegâne anlayış, insanı yeniden iki âlemle irtibatlı ahlaki bir özne olarak konumlandırmaktan geçer. İnsan, yalnızca tüketen veya performans üreten bir varlık olarak görüldüğü sürece hiçbir ekonomik model, psikolojik terapi ya da teknolojik yenilik onun yorgunluk duygusunu ortadan kaldıramaz. Asıl ihtiyaç, insanın varoluşunu yeniden anlam, sorumluluk ve aşkınlık ekseninde kurabilmektir.

Bu noktada, Taha Abdurrahman’ın geliştirdiği insanın “çift boyutlu varlık olduğu” vurgusu, modern tüketim kültürüne yöneltilmiş ciddi bir panzehir niteliği taşır. Ona göre insan, yalnızca fiziki dünyada yaşayan biyolojik bir varlık değildir; aynı zamanda metafizik bir istidada, aşkınlığa ve sürekli daha yüksek bir âleme yönelen bir ruha sahiptir. Tüketim toplumu ise insanın bu ikinci boyutunu görmezden gelerek onu yalnızca bedensel ihtiyaçları, arzuları ve hazlarıyla tanımlar, hatta kuşatır. Böylece birey, aslında metafizik olan sonsuzluk arzusunu sonlu nesnelerle doyurmaya çalışır. Her yeni tüketim nesnesi, ruhun aradığı hakikatin yerine geçmeye çalışır fakat hiçbir zaman onun yerini dolduramaz. Sonuçta, tüketim arttıkça tatminsizlik de büyür. Bu yaklaşım, çağdaş düşünürlerin “yorgunluk toplumu” ve “tüketim toplumu” teşhislerine İslam düşüncesi içinden özgün bir ufuk açar. Asıl mesele, kapitalizmin tüketimi sürekli körüklemesi kadar insanın metafizik yönünü ihmal etmesidir. Taha Abdurrahman’a göre insanın hakikati, görünen âlemle sınırlı kalmaz; görünmeyen âleme doğru uzanır. Hayat, bu hakikate göre kurulduğunda tüketim amaca dönüşmez; insanın ihtiyaçlarını karşılayan sınırlı bir vasıta olarak yerini alır. Böylece sahip olma hırsının yerini, varoluşu olgunlaştırma ve hakikate yaklaşma gayreti alır. İnsanın içindeki sonsuzluk özlemi sonlu nesnelerle tatmin edilemeyeceği için gerçek huzur da daha fazla harcamak, biriktirmek yerine daha yüksek bir anlam ufkuna yönelmekte aranır.

Belki de Diderot’un asıl hayal kırıklığı, yeni sabahlığın vadettiği hayatın hiçbir zaman ufukta görünmemesiydi. Nitekim kendi kişisel tecrübesinin sonunda bugün bize çok şey anlatan “Eski sabahlığımın efendisi iken yenisinin kölesi oldum.” hükmüne varacaktır. Hakikati aramaya yazgılı özneyi nesnelerin peşinde dolaştıran düzende sabahlıklar değişir, evler değişir, şehirler değişir ama insanın aradığı anlam hiçbir alışveriş sepetine sığmaz.