Evlere, bahçelere ve içindekilere sahip olma kibriyle tahakküm

Kuruyoruz. Bağa, bahçeye sınırlar çiziyoruz. “Toprağın emanetçisi, bekçisi” dediğimiz esenlik içindeki barışık zamanlardan, “toprağın sahibi, efendisi”olduğumuz nasipsizler çağına evrildik.

Söyleşi: Esma TÜRKSEVEN

Elimizin değdiği her şeyi tüketilecek bir hevese dönüştürdüğümüzden beri nesnelerin gizli dilini unuttuk. Eşyayı hürmetle yaşatmak varken kendi ömrümüzü eşyanın peşinde harcayıp eksiltiyoruz. Mülkiyetin yüküyle genişleyen duvarlar içimizdeki o sessiz eksilmeye merhem olamıyor. Diyanet Aile Dergisi olarak bu sayımızda; sahip olma hırsımızın ve hayatı bir çırpıda tüketme telaşımızın izini sürmek istedik. Tabiatın dilini, bitkilerin şifasını ve sadeleşmenin inceliğini en güzel anlatan isimlerden biri olan Nazım Tanrıkulu ile nesnelerin tahakkümünden sıyrılıp eksilerek çoğalmanın imkânlarını konuştuk.

Eskiden insan nesnelere ömür biçer, onlarla hemhâl olurdu; şimdilerde ise eşyayı geçici bir hevesin nesnesine dönüştürüyoruz. Doğadan aldığımızı toprağa geri veremediğimiz bu ölçüsüz alma ve tüketme çağında, mülkiyet tutkusu ruhumuzda nasıl bir tortu bırakıyor?

Mülkiyet kavramıyla tanışıklığımız kendi mahsurluğumuzdan başlar belki de. Ebeveynlerimizin “benim evladım, benim torunum” diye sahiplenmesiyle dünya hikâyemize başlıyoruz. Bir türlü “biz” olamayışımız bundandır diyebiliriz.

Büyüdükçe de sahip olunandan sahip olana evriliyoruz. Toplumun ve kurduğumuz düzenin bizi biçimlendirip bir çizgiye koymasıyla iyi figüranlar oluyoruz ve vadedilen ömrü yaşayıp toprağa karışıverecek fâniler olduğumuzu unutuyoruz. Evlere, bahçelere ve içindekilere sahip olma kibriyle tahakküm kuruyoruz. Bağa, bahçeye sınırlar çiziyoruz. Çizilen sınırlar içindeki alanın da “sahibi” sanıyoruz. Oradan yetişenlere de tahakküm ederek yatırım yaparcasına bakım veriyor, karşılığını bekliyoruz.

“Toprağın emanetçisi, bekçisi” dediğimiz esenlik içindeki barışık zamanlardan, “toprağın sahibi, efendisi” olduğumuz nasipsizler çağına evrildik. Herhangi bir şeye “benim” dediğimiz an, onunla aramızdaki koşulsuz bağı koparıyoruz. Vermeyi unutan, almayı hak gören bu efendilik illüzyonu her ilişkiyi kurutuyor. Zihnimizi de yoksunluk ve kaybetme korkusuyla baş başa bırakıyor. Hükmetmeye çalıştığımız her eşyanın ve sınırlarını çizdiğimiz her şeyin tutsağı hâline geliyoruz. Efendilik iddiasından vazgeçip yeniden emanetçi olmayı hatırlamalıyız. Aksi hâlde ruhumuzdaki mülkiyet tortusu derinleşecek ve bizi kendi kurduğumuz hapishanede daha da yalnızlaştıracaktır.

Duruma Aile Dergisi penceresinden baktığımızda ev, dışarıdaki doymak bilmez tüketim rüzgârından korunduğumuz bir sığınak mı yoksa küresel çarkların eşiğimize kadar uzanan bir uzantısı mı? Bir mekânı “yuva” kılan şey, içini sürekli yeni nesnelerle doldurmak mıdır yoksa azla yetinmenin zarafetini yakalayabilmek mi?

Ev neresidir, nereden başlarsak yuva olur? Evi yuva yapan nedir? Ev dört duvar mı yoksa anlaşıldığımız, huzur bulduğumuz yer mi? Sanırım evi yuva kılan şey; yalnız hissetmediğimiz, anlaşıldığımız ve kendimizi ait hissettiğimiz yer oluşudur. Bu, dört duvarı olan bir mesken de olabilir, anlaşıldığımız bir kalp de.

Bir mekânı gerçekten “yuva” kılan şey, içini eşyalarla doldurmak değil; o mekânın ruhunu paylaşılan huzur, samimiyet ve aidiyet duygusuyla inşa edebilmektir. Sürekli yenisini alma hırsı, evi bir sergi salonuna dönüştürürken azla yetinmenin ve sadeleşmenin zarafeti ise evi ruhun dinlendiği gerçek bir yuva yapar. Yuva; nesnelerin çokluğundan ziyade içinde büyütülen değerlerin ve kurulan bağların derinliğiyle var olur. Eşyaya bağımlı olmayan bir sadelik, aileyi dış dünyanın tüketim baskısından koruyan en güçlü kalkandır.

Yapımına emek vermediğimiz, hepsi birbirine benzeyen “lüks, ultra lüks” diyerek pazarlanan; soğuk, buz gibi görünen, muhabbet sofralarının kurulduğu anılarla dolmamış yapılara ev denebilir belki. Ev, s”ev”gi tuğlası ile emek emek ördüğümüzde yuva olur.

Yıllardır yürüttüğünüz tıbbi ve aromatik bitki yetiştiriciliği, toprağın ve floranın cömert ama ölçülü dengesini önümüze seriyor. Şifalı bitkiler, bize ihtiyacımız kadarını almayı öğretirken her şeyi hırsla alıp tüketen modern insanın bu manevi açlığı yeryüzünün dengesini nasıl bozuyor?

Aslında fabrika ayarlarımız, diğer canlıların yaptığı gibi ihtiyacımız olduğu kadarını almaya kurulu. Bitkilere ve diğer canlılara baktığımızda bunu hâlen görebiliriz. Biriktirmezler; olduğu kadarını kader bilirler. Azıcık olan bereketlenir, böylece gözleri de gönülleri de doyuverir. Fakat bereketi biriktirme ve dünyaya kazık çakma hırsı insanı alır götürür. Modern insan ne koysa, ne yapsa dolduramaz bu boşluğu. Doymayan şükretmeyi unutur, şükürsüzlük şuursuzluğu doğurur ve insan ‘kalpleri mühürlenmişler’ zümresine atılıverir.

İnsan aldıkça, aldığını yerine koymadıkça, kestiği ağacın yerine yenisini dikmedikçe dengeler altüst olur. Yeryüzünde işleyen sistem, dışarıdan bakıldığında bir kaos gibi görünür. Oysa ekosistemin tüm bileşenleri, yeryüzünde var olan elementler ve maden türleri, bizim ürettiğimiz değerden bağımsız olarak var olmalarıyla değerli, gerekli ve anlamlıdır.

Bize faydasız görünen şeylerin bağlamlarını ve nedenselliklerini sorgulamamız gerekir. Kendi ölçütlerimize göre değer biçtiğimiz az bulunan bir madenin dünyada neden belirli bölgelerde, belirli miktarlarda ve derinliklerde yer aldığını sormamız gerekir. Bu konumlar ve derinlikler tesadüf değildir. Madenler, milyarlarca yıllık jeolojik süreçlerin ve basınç dengelerinin sonucunda yeryüzünün belirli yerlerine yerleşir. Her mineral, bulunduğu katmanda gezegenin kabuk stabilitesini ve ekolojik dengesini koruyan bir omurga vazifesi görür. Bir maddeyi oradan, daha çok kazanma hırsıyla söküp aldığımızda yer altı su kaynaklarının yönü değişir, sular ağır metallerle zehirlenir. Toprağın pH dengesi ve mikrobiyomu bozulur; bu durum floranın beslenme yeteneğini etkiler. Açılan yüzey madenleri, bitki örtüsünü ve üst toprak katmanını tamamen yok eder. Bu alanda yaşayan canlıların habitatı zarar görür, biyoçeşitlilik için sonun başlangıcı olur diyebiliriz. Olan olduğu yerde güzeldir ve gereklidir vesselam.

Çocuklarımıza devrettiğimiz miras; tapular ve hatıralar ötesinde tüketim çılgınlığının yüküyle yorulmuş nehirler ve küskün topraklar olur hâle geldi. Bir evlada “tüketerek tükenmemeyi” ve tabiatın hakkını gözetmeyi anlatmak nasıl bir ebeveynlik sanatı gerektiriyor?

Sanırım ebeveynler olarak bunu öncelikle kendi yaşam biçimlerimizi, hayatlarımızı ve zamane çıktılarına göre şekillenen algımızı düzeltip rol model olarak başarabiliriz. Eskiden ne yaparlardı da her şeyin kadri kıymeti bilinirdi, buna bakmamız gerekiyor.

Çocukların tüketmeye dönük her talebini hemen yerine getirmeden önce eldekinin kıymetini bilmeyi ve ona iyi bakmayı öğretmeliyiz. Bunu da önce kendimiz uygulamalıyız. Gerçek huzurun tüketmekte değil; bağ kurmakta ve anlam yüklemekte olduğunu gösteren birer rol model olmalıyız.

Küçük yaşlardan itibaren doğanın bir parçası ve bileşeni olduğumuzu hissettirmeliyiz. Empati duygusuyla “Senin gibi o da üzülür, sevinç duyar, bazen kızar.” diyerek doğadaki varlıklara kişilik atfetmek, benim izlediğim yöntemlerden nacizane. İnsan olarak doğduk ancak bir papatya ya da karınca olarak da dünyaya gelebilirdik. Her canlı, canlılığının gereğini yaşama ve kendi seyrini sürdürme hakkına sahiptir. Bu hakkı gözetmenin temel sorumluluğumuz olduğunu aşılamalıyız.

Kintsugi sanatında olduğu gibi kırılanı onarmak ve bir nesneye emek vermek ona duyulan saygının ifadesidir. Günümüzdeki yaygın “kullan-at” anlayışı karşısında tamir etmenin, yeniden dönüştürmenin ve eskitmenin inceliğini aile içinde nasıl revaçta tutabiliriz?

Bu soru, bana çocukluğumdaki eskiyen kıyafetlerin kilime dokunma sürecini, kilim tezgâhlarından yayılan sesi ve dedemin yamalı çizmesini hatırlattı.

Şimdilerde “Sıfır Atık” diye bir kavram ürettik. Bu kavram köydeki çocukluğumu getirdi aklıma. O zamanlar “atık” kelimesi bile yoktu belki de. Plastik poşet bilmezdik. Bakkala gider, yumurta verip çikolata alırdık; takas kültürü yaygındı.

Köyümüz 500 rakımdı, fideler bizde önce yetişirdi; sonra dağ köylerine kuru fasulye karşılığı götürülürdü. Hayvancılık ki bana göre bu kavram son derece üstten ve hayvanı metalaştıran bir ifadedir, şimdiki gibi değildi. Hayvanlara bakım verilir, rehberlik edilirdi; onlar gerçekten “gezen öz-ü-gürler”di.

Bakraç adı verilen çok amaçlı bir taşıma malzemesi vardı. Plastik yerine bakırdan mamul bu araçlarla sağılan süt taşınır, yoğurt mayalanır, bahçedeki sebze onun içine toplanırdı. Şimdilerde “ileri dönüşüm” denilen ama “kadir kıymet ve bereket” anlayışıyla eşyaya yaklaşılan zamanlardaki gibi ruhu olan işlerdi bunlar.

Adımın kaynağı rahmetli Nazım dedemin bir çizmesi vardı. Yamadan giyilemeyecek duruma gelene kadar giymeye devam ederdi onu. En son artık üstünden de parçalar alıp yamamış, yine giymeyi sürdürmüştü. O zamanlar insanlar, birbirlerinin ayağına değil gözlerine bakar, yürekleriyle kıymet biçerlerdi. Yapılanlar sadece yoksulluktan değil; kadrini bilmek, bereketlendirmek ve olanla yetinmek gibi derin bir bilinçtendi.

Eskiden annelerimizin dokuduğu çaput kilimler vardı. Giyile giyile artık kullanılamayacak hâle gelen kıyafetler -ki köyde kıyafete “eski” derlerdi; eskilerin henüz eskimediği zamanlardı- kilime, tutacağa, durulama ve silme bezine dönüşürdü.

Ezcümle; 30-40 senede kapitalizmin “al, kullan, at” diyerek unutturduğu Anadolu’nun bereket bilincini yeniden hatırlamamız gerekir. Ne güzel özetler o zamanların halini Âşık Veysel: “Anadolu insanı toprağı ekerken dua eder, biçerken şükreder.”

Gerek botanik alanlardaki saha çalışmalarınızda gerekse düzenlediğiniz doğal bakım ve şifa atölyelerinde, hazır tüketilen sentetik kimyasalların alternatiflerini sunuyorsunuz. Ambalajlı ve yapay ürünleri tüketmeye yönlendirilen modern insana kıyasla toprağın sade şifasına dönmek ve evlerimizi ekolojik bir yuvaya dönüştürmek adına atacağımız ilk samimi adım ne olmalı?

İlk adım, kendimizi bilmek ve tanımakla başlar. Kendini bilen haddini bilir. Haddini bilen insan, yaşlanmayı dünya yolculuğunun doğal bir süreci olarak görür; yüzüyle ve yazgısıyla barışır. İçeriden dışarıya yansıyan o “nur yüzlü” hâl, yaşına başına bakılmaksızın bakana da şifa olur.

Kendimizle barışık olmak eşyayla da barışık olmayı getirir ve bu sükûnet eve yansır. Böylece yuva bir çiçek bahçesine dönüşür. Kişisel bakım ürünlerinden mutfağımızdaki yiyeceklere, hanemizin temizliğinde kullandığımız gereçlere kadar her alanda şu soruyu sormalıyız: Bunları üretirken, kullanırken ve atarken başkasına zarar veriyor muyuz? Bir şeyi yaparken başka bir dengeyi bozuyor muyuz? İşte ekolojik bir yuvaya dönüşmenin ilk samimi adımı bu farkındalıktır diyebiliriz.

Tüketim ağlarının ağırlık yaptığı gündelik koşturmacanın ortasında kendi balkonunda bir tohumu toprakla buluşturan veya mutfak atığını komposta dönüştüren insanın yaşadığı o sessiz dönüşüm, geleceğimizin iyileşmesine dair bize ne tür bir umut aşılıyor?

Balkonunda bir tohumu toprakla buluşturan insan, aslında büyük bir şey yapıyor: Sabrı ve sorumluluk almayı yeniden öğreniyor. Her gün bakım vermesi gereken bir canlıya bakmak sorumluluk duygusunu perçinliyor. Mutfağından çıkan atığını komposta dönüştürerek aslında “atık” diye bir şeyin olmadığını, her şeyin bir döngünün parçası olduğunu hatırlıyor. Yediklerini dönüştürüp yiyeceklerine gıda yaparak döngüye şahit oluyor. Gerçek dönüşüm, küçük görünen gürültüsüz alışkanlıkların tekrarıyla yani rutinlerle gerçekleşir. Bu kadar tüketim ve hızın hâkim olduğu bir çağda “yavaşla, elindekinin kıymetini bil ve dönüştür” diyen bu alışkanlıklar yeniden kendimizle ve doğayla bağ kurmamıza umut olur vesselam.