DİYANET İLMÎ DERGİ
ISSN: 1300-8498
e-ISSN: 2822-2261
Web: https://dergipark.org.tr/tr/pub/did
Ebû Hanîfe’nin Hz. Peygamber Medhiyyesi: Kasîde-i Nu‘mâniyye ve Manzûm Tercümesi
Araştırma Makalesi
Tarih
Geliş Tarihi: 17 Şubat 2026Kabul Tarihi: 22 Haziran 2026
Yazar: İbrahim Akyol
Doç. Dr.
Çankırı Karatekin Üniversitesi
İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi
Çankırı-Türkiye
Yazar Katkı Oranı: %100
https://ror.org/ 011y7xt38
https://orcid.org/0000-0002-8363-592X
Atıf: Akyol, İbrahim. “Ebû Hanîfe’nin Hz. Peygamber Medhiyyesi: Kasîde-i Nu‘mâniyye ve Manzûm Tercümesi”. Diyanet İlmî Dergi 62/2 (2026), 735-762.
https://doi.org/10.61304/did.1891292
Makale Bilgileri
Değerlendirme: Çift Taraflı Kör Hakemlik
İntihal: Benzerlik Taraması Yapıldı - intihal.net
Etik Beyan: Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu, yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.
Yapay Zekâ Kullanım Beyanı: Makalenin hazırlanmasında yapay zekâ araçları kullanılmamıştır.
Etik Kurul Onayı: Bu makale için etik kurul onayı gerekmemektedir.
Etik Bildirim: ilmidergi@diyanet.gov.tr
Yazar Çıkar Çatışması Beyanı: Herhangi bir yazarla çıkar çatışması bulunmamaktadır.
Bu makale CC BY-NC 4.0 lisansı altında yayımlanmaktadır.
DIYANET SCIENTIFIC JOURNAL
ISSN: 1300-8498
e-ISSN: 2822-2261
Web: https://dergipark.org.tr/en/pub/did
Abu Hanifa’s Eulogy for the Prophet: Qasida-i Nu‘maniyya and its Verse Translation
Research Article
History
Received: 17 February 2026Accepted: 22 June 2026
Author: Ibrahim Akyol
Associate Professor
Cankırı Karatekin Unıversıty
Faculty of Humanıtıes and Socıal Scıences
Cankırı-Türkiye
Author Contribution Rate: %100
https://ror.org/ 011y7xt38
https://orcid.org/0000-0002-8363-592X
Citation: Akyol, İbrahim. “Ebû Hanîfe’nin Hz. Peygamber Medhiyyesi: Kasîde-i Nu‘mâniyye ve Manzûm Tercümesi”. Diyanet İlmî Dergi 62/2 (2026), 735-762.
https://doi.org/10.61304/did.1891292
Article Information
Review: Double-blind
Plagiarism: Plagiarism check was performed - intihal.net
Ethical Statement: It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.
AI Use Statement: No artificial intelligence tools were used in the preparation
of this article.
Ethics Committee Approval: This article does not require ethics committee approval.
Complaints: ilmidergi@diyanet.gov.tr
Authors Conflict of Interest Statement: There is no conflict of interest with any author.
This article is published under the CC BY-NC 4.0 licence.
Ebû Hanîfe’nin Hz. Peygamber Medhiyyesi: Kasîde-i Nu‘mâniyye ve Manzûm Tercümesi
Öz
Hanefî mezhebinin imamı, İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe’ye nispet edilen Kasîde-i Nu‘mâniyye, bir Hz. Peygamber medhiyesi olup İslâmî edebiyatta Hz. Peygamber’i konu edinen na‘t, mevlid, istişfâ, istimdâd gibi edebî türlere zemin hazırlayan ilk örneklerdendir. İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe bu kaside ile âlim ve müctehid vasıfları yanında âşık ve ârif vasfını da ortaya koymuştur. Medine-i Münevvere’de Hz. Peygamber’in kabrinde okuduğu bu kaside, içeriği bakımından Dürr-i Meknûn (Saklı Hazine) olarak da adlandırılmıştır. Kasîde-i Nu‘mâniyye olarak bilinen bu şiir, manzûm olarak Türkçeye Yalvaçlı İbrâhim Efendi tarafından tercüme edilmiştir. Bu tercüme, Yalvaçlı İbrâhim’in Arapçadan tercüme ve şerh ettiği manzûmelerin içinde bulunduğu Mecmû‘atü’l-kübrâ mine’l-kasâ’idi’l-fuhrâ isimli mecmuada yer almaktadır. Yalvaçlı İbrâhim’in Osmanlı Türkçesine tercümesinden başka şimdiye kadar herhangi bir tercümeye rastlanılmamıştır. Bu tercüme ile ilgili olarak da akademik ve bilimsel bir çalışma yapılmamış, ancak hatalı, ilmî olmayan neşirler yapılmıştır. Kasîde-i Nu‘mâniyye’nin manzûm tercümesi, kaynak metin gibi 53 beyitten müteşekkil olup revî harfleri aynı, aruz kalıpları ise farklıdır. Yalvaçlı İbrâhim kasideyi tercüme ederken kaynak metne sadık kalmış ancak edebî sanatları kullanarak imgeleri bazen açıklamış bazen de üstü kapalı anlatmıştır. Genel olarak Yalvaçlı İbrâhim bu manzûm tercümesinde de başarılıdır. Bu makalede, kaside genel olarak incelenmiş, daha sonra Arapça aslı ile Yalvaçlı İbrâhim Efendi’nin manzûm Türkçe tercümesi birlikte verilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Türk-İslam Edebiyatı, Ebû Hanîfe, Kasîde-i Nu‘mâniyye, Yalvaçlı İbrâhim, Medhiye, Manzûm Tercüme.
Abu Hanifa’s Eulogy for the Prophet: Qasida-i Nu‘maniyya and its Verse Translation
Abstract
The Qasida-i Nuʿmaniyya, attributed to Imam-i Azam Abu Ḥanifa, stands as one of the earliest literary manifestations that shaped the devotional genres centered on the Prophet Muhammad, such as na‘t, mevlid, istişfa, and istimdad. Recited by Abu Hanifa at the Prophet’s tomb in Medina, the poem reveals not only his scholarly and juridical authority but also his profound spiritual devotion. Owing to its thematic richness, the poem has also been referred to as Dürr-i Meknun (Hidden Treasure). The work, known widely as the Qasida-i Nuʿmaniyya, was rendered into Turkish in verse by Ibrahim Yalvaci, whose translation appears in the anthology Mecmuʿatü’l-kübra mine’l-qasaʾidi’l-fuhra, a collection of Arabic poems translated and annotated by him. No other Ottoman or modern translation of the poem is known, nor has a rigorous academic study been devoted to this particular translation; only flawed and non-scholarly editions have circulated. Yalvaci’s poetic translation mirrors the original’s fifty-three couplets, preserving its final rhyme letter while employing a different ʿaruz pattern. His approach remains faithful to the source text, yet he alternates between explicating and subtly veiling its imagery through refined literary devices. Overall, his translation demonstrates considerable poetic competence. This article offers a general examination of the Qasida-i Nuʿmaniyya and presents the Arabic original alongside Yalvaci’s Turkish verse translation, thereby contributing to the textual, literary, and historical understanding of this significant devotional composition.
Keywords: Turkish-Islamic Literature, Abu Hanifa, Qasida-i Nu‘maniyya, Ibrahim Yalvaji, Eulogy, Verse Translation.
Summary
The Qasida-i Nu‘maniyya, attributed to Imam-i Azam Abu Hanifa, the founder of the Hanafi school of jurisprudence, is an ode in praise of the Prophet Muhammad and is one of the earliest examples in Islamic literature that laid the groundwork for literary genres such as na‘t, mevlid, istişfâ, and istimdâd, which focus on the Prophet Muhammad.
Although there is debate as to whether the Qaṣida-i Nu‘maniyya belongs to Abu Hanifa, the poet of the qasida clearly states this in the 48th verse. “I place my hope in Your munificence / for Abu Ḥanifa, among mankind, there existed none other than You.” Research and studies base the attribution of this qasida to Abu Hanifa on dreams and miracles. There is no unbroken chain of transmission of this qasida from Abu Hanifa to the present day. However, it should not be overlooked that this is a literary text, not a hadith text. Ultimately, although the possibility of the Qaṣida-i Nu‘maniyya belonging to Abu Hanifa, a historical and scholarly figure, is weak, it is accepted within Islamic culture and literature that it belongs to Abu Hanifa in the Hanafi memory.
With this qasida, Abu Hanifa revealed his qualities as a scholar and mujtahid, as well as his qualities as a lover. He recited this qasida at the tomb of the Prophet in Medina. The poem has also been called Dürr-i Meknun (Hidden Treasure) due to its content. The Qasida-i Nu‘maniyya was translated into Turkish in verse form by Ibrahim Yalvaji. This translation is included in the collection Mecmu‘atü’l-kübra mine’l-kasa’idi’l-fuhra which contains the poems translated and annotated by Ibrahim Yalvaji from Arabic. No other translation besides Ibrahim Yalvaji’s translation into Ottoman Turkish has been found. No academic or scientific study has been conducted on this translation either.
The rhymed translation of the Qasida-i Nu‘maniyya consists of 53 couplets, like the source text. Before the translation of the text, there is a 5-couplet eulogy to Imam-i Azam, and after the translation, there is a 14-couplet poem about the virtues of the Qasida-i Nu‘maniyya. In this poem, the qasida has been given names such as Qasida-i Meymune and al-Dürr-i Meknun (Hidden Treasure). However, the poem has become famous as the Qasida-i Nu‘maniyya.
The translator, Ibrahim Yalvaji, did not use long Arabic and Persian compounds in the translation. The language of the translation is understandable according to the conditions of the period. In the original text, the final letter (â) of each verse is an alif, and in the translation, the final letter of each verse is also an alif (â). However, the aruz patterns are different. Ibrahim Yalvaji remained faithful to the source text when translating the qasida, but sometimes explained the imagery and sometimes conveyed it in a veiled manner using literary devices. Overall, Ibrahim Yalvaji is successful in this poetic translation.
Medhiyye is an Arabic word meaning praise, commendation, or speaking well of someone, and as a literary term, it is the general name for poems written to praise someone. Qasidas are generally poems written for the purpose of praise, and they usually praise the Prophet, the four caliphs, and religious and state leaders. The Qasida-i Nu‘maniyya written by Abu Hanifa, is entirely a medhiyye praising the Prophet Muhammad and is one of the first examples in Arabic literature of the transition from medhiyye to na‘t and mevlid. For a medhiyye to be called a na‘t, two fundamental characteristics must be prominent: 1) Love for the Prophet Muhammad. Since the Holy Qur'an praises his morals and superior character in many verses, this love for the Messenger of Allah, who is also the beloved of Allah, also expresses compliance with Allah's will. 2) The desire to attain the intercession of the Prophet. Almost all poets who wrote in praise of the Prophet hoped for the intercession of the Messenger of Allah, which will manifest itself on the Day of Judgement. This motif, found in all na‘t, demonstrates that the na‘t genre also has the characteristic of istişfa and istimdad (request for intercession and help). Sadık Armutlu draws attention to these two characteristics and argues that Abu Hanifa's qasida is the first example of the na‘t genre. Furthermore, he argues that Abu Hanifa's eulogy differs from the eulogies of the Prophet written before it, as the earlier eulogies were written in response to polytheistic poets with the aim of protecting the Prophet and Muslims, whereas the Qasida-i Nu‘maniyya is, from beginning to end, about the Prophet.
In this article, the Qasida-i Nu‘maniyya is examined in general terms, followed by its Arabic original and Ibrahim Yalvaji's rhyming Turkish translation. The conclusions reached at the end of the article are listed in bullet points.
Giriş
İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe’ye nispet edilen, asıl adı el-kasîdetü’n-nu‘mâniyye li İmâmı Ebî Hanîfeti’n-Nu‘mânî olan, ilim dünyasında Kasîde-i Nu‘mâniyye olarak bilinen Ebû Hanîfe’nin kasidesinin Osmanlı Türkçesine manzûm tercümesi, Yalvaçlı İbrâhim Efendi tarafından yapılmıştır. Bu tercüme, Yalvaçlı İbrâhim’in Arapçadan tercüme ve şerh ettiği manzûmelerin içinde bulunduğu Mecmû‘atü’l-kübrâ mine’l-kasâ’idi’l-fuhrâ isimli mecmuada yer almaktadır. Bu mecmuayı 1275/1859’da Yalvaçlı İbrâhim hayatta iken kendi kontrolünde bastırmıştır. Dolayısıyla bu taş baskı müellif nüshası sayılır. Müellif aynı mecmuayı farklı zamanlarda da tekrar bastırmıştır. Diğer yandan aynı manzumeye farklı yazma mecmualarda da rastlanılmaktadır. Ancak bu nüshalar karşılaştırıldığı zaman metnin tercümesinde ciddi farkların olmadığı görülmüştür. Bu çalışmada tenkitli/tahkikli metin oluşturmak yerine müellif nüshası olarak kabul ettiğimiz 1275/1859 tarihli taş baskı esas alınmıştır.
Makalede önce Kasîde-i Nu‘mâniyye’nin Ebû Hanîfe’ye aidiyeti tartışılmıştır. Kasidenin medhü’n-nebî olması sebebiyle manzumenin muhtevasından yola çıkılarak Hz. Peygamber konulu edebî türlerin oluşumundaki yerine dikkat çekilmiştir. Kasidenin önce Arapça metni, yanına da Osmanlı Türkçesi ile tercümesi verilmiştir. Ayrıca bazı manevî hususiyetleri de (havass) yazılmıştır. Bu kasidenin Osmanlı döneminde yapılan başka tercümesi tespit edilememiş, Yalvaçlı İbrâhim’in yaptığı manzûm tercüme hakkında da şimdiye kadar herhangi bir ilmî/akademik inceleme yapılmamıştır. Ancak bazı ilmî/akademik olmayan neşirler yapılmış[1] ve bazı internet sayfalarında tercümesi yayımlanmıştır. Bunların bir kısmında metin noksan, bazılarında da yanlış okumalar mevcuttur.
1. İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe
1.1. Hayatı
İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe’nin asıl adı Nu‘mân b. Sâbit olup, 80/699 senesinde Kûfe’de doğmuştur. Aslen Arap olmayıp dedelerinin Fars kökenli, annesinin ise Hint kökenli olduğu yahut Türk asıllı olduğu rivayet edilir.Ticaretle uğraşan zengin bir ailenin çocuğu olan Nu‘mân b. Sâbit, ilim hayatına atılınca ticaret işini ortakları aracılığıyla sürdürmüştür. Ebû Hanîfe’nin yaşadığı belde, fakih, dilci, edip, şair ve filozofların da bulunduğu bir ilim merkeziydi.
Döneminin ileri gelen âlimlerinden dersler alan Nu‘mân b. Sâbit’in asıl hocası, Hammâd b. Ebî Süleyman’dır. Hocasının ölümüne kadar yaklaşık yirmi yıla yakın onun derslerine devam eden Nu‘mân b. Sâbit, hocasının bulunmadığı zamanlarda onun yerine ders vermiştir. Hammâd’ın 120/738’de vefatı üzerine, kırk yaşlarında iken arkadaşları ve talebelerinin ısrarları üzerine hocasının yerine geçmiş ve bu hocalığı genel olarak vefatına kadar sürmüştür. Son derece anlayışlı, alçak gönüllü ve vakarlı olan Ebû Hanîfe’nin ilim halkasına o günkü İslâm dünyasının her tarafından talebeler iştirak etmiş ve etrafında geniş bir ilim çevresi teşekkül etmiştir. Ders verdiği talebelerin sayısının birkaç bini bulduğu, bunlardan kırkının müctehid derecesinde olduğu bilinmektedir. İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe, Ehl-i sünnetin amelî mezheplerinden Hanefî mezhebinin imamıdır ve büyük müctehiddir.
Hayatının 52 senesini Emevîler devrinde, 18 senesini ise Abbâsîler devrinde geçiren Ebû Hanîfe, Şaban 150/Eylül 767’de Bağdat’ta vefat etmiştir.[2] Ebû Hanîfe’nin mutasavvıf olup olmadığı ile ilgili olarak sûfîler iki ayrı görüştedirler: 1) İmâm-ı Azam âlimdir, âriftir, zühd sahibidir. Dinin ana hikmetlerini kavramıştır. 2) Zâhirde kalmıştır, özü yakalayamamış, aşk ehlinden değildir. Ebû Hanîfe bilinen tarzda bir sûfî değildir. Zaten onun yaşadığı yıllarda da tasavvuf müstakil bir ilim dalı değildi. Dolayısıyla mutasavvıfların bir kısmı onun üslûp ve takvasını öne çıkartarak kendilerine örnek kabul etmişlerdir.[3]
1.2. Eserleri
1. Fıkh-ı Ekber 2. Âlim ve’l-müteallim 3. Osman el-Bettî’ye Risalesi 4. Fıkhu’l-ebsat 5. Tevhid Vasiyeti 6. Yûsuf b. Hâlid es-Semtî’ye Vasiyeti 7. Ebû Yûsuf’a Vasiyeti 8. Oğlu Hammad’a Vasiyeti 9. Kasîde-i Nu‘mâniyye.[4]
Kasîde-i Nu‘mâniyye adlı 53 beyitlik manzûmenin Ebû Hanîfe’ye ait olup olmadığı tartışmalıdır. Onun hayatını yazan İmâm Muhammed eş-Şeybânî, İmâm Ebû Yûsuf gibi öğrencileri ve daha sonraki tabakat yazarları bu kasideden hiç bahsetmezler. Ayrıca manzûmede atıf yapılan “levlâke” sözünün hadîs-i kudsî mi veya kelâm-ı kibâr mı olduğu tartışmalıdır. Bu söz İslamî kaynaklarda en erken M. 10. asırda yaşamış olan Ebû Bekir Ahmed b. Muhammed b. Hârûn el-Hallâl’ın (ö. 311/923) es-Sünne adlı eserinde[5] tespit edilmiştir. Ebû Hanîfe ise Ebû Bekir Ahmed b. Muhammed el-Hallâl’dan yaklaşık 150 yıl önce yaşamıştır. Dolayısıyla Kasîde-i Nu‘mâniyye’de böyle bir sözün olması ilginçtir. Hadis literatüründeki “levlâke” rivayeti için Aliyyü’l-Kârî (ö. 1014/1605) el-Masnû‘ fî ma‘rifeti’l-hadîsi’l-mevzû adlı eserinde bu rivayetin keşfen sahih[6] olduğunu belirtir.[7] Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Muhammed b. Abdilhâdî el-Cerrâhî el-Aclûnî (ö. 1162/1749), Keşfü’l-hafâʾ ve müzîlü’l-ilbâs adlı eserinde “levlâke” rivayetinin hadis olmadığını ama manasının sahih olduğunu özellikle yazar.[8] Ayrıca Ebû Hanîfe’nin başarılı bir şair olması, başka şiirlerinin de olması gerektiği varsayımını ortaya koymaktadır ki şimdiye kadar Ebû Hanîfe’nin başka şiirlerine rastlanmamıştır.
Kasîde-i Nu‘mâniyye’nin Ebû Hanîfe’ye ait olduğunu söyleyenler ise kasidenin 48. beytinde şairinin açıkça Ebû Hanîfe olarak belirtildiğine işaret ederler. Kasîde-i Nu‘mâniyye’nin Ebû Hanîfe’ye ait olduğu görüşü rüya ve kerametlere dayanmaktadır. Yalvaçlı İbrâhim’in de bildirdiğine göre, Ebû Hanîfe bir gün Ravza-ı Mutahhara’yı ziyaret ederken bu kaside kalbine ilham olunmuş ve akabinde onu kaleme almıştır. Kasidenin her sözü Hz. Peygamber’i anlatan gizli bir hazine olup her bir sırrın manasında da nice sırlar bulunmaktadır. Kasidenin sonunda Yalvaçlı İbrâhim, bu şiirin havassını ve faziletlerini açıklarken Şemsü’l-Eimme Halvânî’nin[9] (ö. 452/1060?) rüyasında İbn Abbas’ı görüp Halvânî’ye bu kasideyi övdüğünü bildirmektedir.[10] Bu kasidenin Ebû Hanîfe’den günümüze kadar kesintisiz bir rivayet zinciri olmadığından hadis ilmi kıstaslarına göre, senedi olmayan bir metnin, üzerinden asırlar geçtikten sonra bir şahsa nispet edilmesi uydurma (mevzû) olarak kabul edilebilir. Ancak bu kasidenin bir hadis metni olmadığı, edebî bir metin olduğu ve hadis ilmi kıstaslarına göre değerlendirilemeyeceği göz ardı edilmemelidir. Çünkü şiirlerde ve edebî metinlerde kesintisiz rivayet zinciri aranmaz. Diğer yandan Kasîde-i Nu‘mâniyye’nin zamanımıza kadar hiçbir araştırmacı ve edebiyat eleştirmeni tarafından Ebû Hanîfe’den başkasına nispet edil(e)memesi dikkat çekici bir durumdur. Netice olarak Kasîde-i Nu‘mâniyye’nin tarihî ve ilmî bir şahsiyet olan Ebû Hanîfe’ye ait olma ihtimali zayıf olsa da, İslâmî kültür ve edebiyatı içerisinde Hanefî hafızasındaki Ebû Hanîfe olarak bilinen Nu‘mân b. Sâbit’e ait olduğu kabul edilmektedir.
2. Yalvaçlı İbrâhim Efendi
2.1. Hayatı
Kasîde-i Nu‘mâniyye’yi manzûm olarak tercüme eden Yalvaçlı İbrâhim Efendi 1225/1810 yılında bugün Isparta sınırları içerisinde bulunan Yalvaç ilçesinin Hisarardı köyünde doğmuştur. Babasının ismi Mehmed/Muhammed’dir.[11] Doğum yerine nisbetle Yalvacî, “Risâle fî bâbi’l-ihbâr bi’llezî” adlı eserine istinaden “İhbâr bi’llezî” lakabıyla tanınmıştır.
Yalvaçlı İbrâhim eğitimine Yalvaç’ta başlamıştır. Uşak Necatiye medresesi, İstanbul-Fatih Şehzadebaşı medresesi, Eyüp’te bulunan Yazılı medreselerinde eğitimine devam etmiştir. Ahmed b. Rüşdî b. Mehmed el-Karaağacî (ö. 1231/1835), Hasan Hüseyin Efendi, Ayıntabî Ahmed Efendi, Şehid Ahmed Efendi (ö. 1248/1832) gibi hocalardan ders almıştır. Müderrislik ve kadılık görevlerinde bulunan İbrâhim Efendi, 1261/1845’te İbtida-i Hariç Müderrislik, 1268/1851’de İbtida-i Dahil Müderrislik, 1270/1853’te Hareket-i Dahil Müderrislik, 1274/1857’de Mûsıle-i Sahn Müderrisliği, 1281/1864’te Sahn Müderrisliği, 1281/1864’te İbtida-i Altmışlı Müderrislik, 1282/1865’te Hareket-i Altmışlı Müderrislik, 1283/1866’da Mûsıle-i Süleymaniye Müderrisliği, 1285/1868’de Hamise-i Süleymaniye Müderrisliği ve Yalvaç’ta Görgü Camii’nin yerinde olan Hisarardı medresesinde müderrislik, 1291/1874’te Sofya Mevleviyeti, 1264/1847-1273/1857 yılları arasında Sultan Abdülmecid zamanında Huzur Dersleri Hocalığı yapmıştır. Sultan Abdülaziz döneminde düzendeki bozukluklara karşı çıktığı için Harem-i Şerif’in bazı bakım ve tamir ihtiyaçlarının karşılanması gerekçesiyle Haremeyn bölgesine vazifeli gönderilerek İstanbul’dan uzaklaştırılmıştır. Mezartaşı kitabesindeki “Husûsen hâdimi oldı şerefle Ravza-i Pâkin / Ne büşrâ eyledi me’mûr anın tezyînine devlet” beytinden Medine-i Münevvere’de de hizmet ettiği, tamirat ve tezyinat işleriyle uğraştığı anlaşılmaktadır. Vazifesini îfâ ettikten sonra İstanbul’a dönmüş, daha sonra Yalvaç’a gitmiş ve burada zorunlu ikâmete tabi tutulmuştur.[12] Hisarardı köyünde 1294/1878 senesinde vefat etmiş olup kendi yaptırdığı ve ders verdiği medresenin haziresine defnedilmiştir. Mezartaşı kitabesinde ise şu tarih manzûmesi bulunmaktadır:
(.--- / .--- / .--- / .---)
Okundu irci‘î emri göründü ‘âkıbet firkat
Bitip enfâs-ı ma‘dûde tükendi dâne-i kısmet
Zihî hasr-ı hayât etmiş idi tedrîs ü te’lîfe
Fedâ kıldı vücûh-ı berre cism ü cânını elbet
Husûsen hâdimi oldı şerefle Ravza-i Pâkin
Ne büşrâ eyledi me’mûr anın tezyînine devlet
Sezâ olsun şefâ‘at Hazret-i Fahr-i Risâletden
Cenâb-ı Kibriyâ kılsın garîk-i garka-i rahmet
Dirîgâ Hâce İbrâhîm Efendi eyledi rıhlet
Sene fî 1294/1878[13]
2.2. Eserleri
Hayatını tedris ve te’lîfe hasr eden Yalvaçlı İbrâhim’in muhtelif konularda kaleme almış olduğu eserleri olup bunlardan tespit edilenler şunlardır:
2.2.1. Risâle fî ihbâr bi’llezî
Bu eser, yedi bölüm olup cümlede vurgulanmak istenen bir ögenin ism-i mevsûl ve harf-i tarif yardımı ile haber yapılmasını inceler. Bu eser, 1254/1838 senesinde müellifin Necatiye medresesinde vazifeli iken yazılmıştır.[14]
2.2.2. Garâibü’l-i‘lâl ve’l-iştikâk ‘ale’l-binâ
Arapça sarf/kelime yapısıyla ilgili bir eser olup iki bölümden oluşmaktadır. 1. bölümde i‘lâl ve iştikâk, 2. bölümde emsile-i muhtelife konuları işlenmektedir. 1262/1846 senesinde İstanbul’da Şehzade medresesinde yazılmıştır.[15]
2.2.3. Hâşiyetü ‘ale’d-dürri’l-nâci
Ömer b. Salih Tokadî’nin aynı adlı mantık eserine yazılmış bir hâşiyedir.
2.2.4. Mecmû‘atü’l-kübrâ mine’l-kasâ’idi’l-fuhrâ
Arapça medhiye, münâcât ve nasihatlardan oluşmaktadır. Bu mecmuada, Yalvaçlı İbrâhim Efendi’nin Arapça kaleme aldığı Kasîde-i Bürde’nin husûsiyetleri/faziletleri, Hulvî Abdullah Efendi’nin[16] (ö. 1159/1746-1747) Kasîde-i Bürde tercümesi (İbrâhim Efendi bu tercümeye haşiye yazmıştır) Kasîde-i Mudariyye tercümesi, Kasîde-i Tantarâniye tercümesi, İmâm Bûsîrî’ye ait na‘t, Ebû Suud Efendi’nin bir kıt‘a münâcâtı, Zeynelabîdîn’in bir münâcâtı, Hz. Ali’nin beş beyitlik manzûmesi, Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer’in münâcâtları, nâzımı meçhul bir hilye-i şerîfe, Hz. Ali’nin nasihatı, İbnü’l-Arabî’ye ait bir kasîde-i istiğfâriyye, İmâm-ı Şafîî’nin İmâm-ı Azam hakkındaki manzûmesi, İmâm-ı Azam medhiyesi, Kasîde-i Nu‘mâniyye tercümesi, Kasîde-i Meymûne’nin fazileti, Cemal Karamanî’nin münâcâtı, İbrâhim b. Edhem’in münâcâtı, Hassan b. Sâbit’in kasidesinin manzûm tercümesi, yine Hassan b. Sâbit’in Arapça Hz. Peygamber hakkında iki adet şiiri, biri Hz. Muaviye’ye gönderilen Hz. Hüseyin b. Ali’ye nisbet edilen iki adet Arapça şiir vardır. Bu mecmuanın yazma[17] ve matbu[18] nüshaları bulunmaktadır. Yalvaçlı İbrâhim Efendi’ye atfedilen başka eserlerin varlığından da bahsedilmektedir.[19]
3. Kasîde-i Nu‘mâniyye ve Manzûm Tercümesi
Kaside nazım şekli, “belli bir amaçla söylenmiş, üzerinde düşünülmüş, gözden geçirilmiş şiir” demektir.[20] Arap edebiyatında sanat değeri olan her şiir kaside olarak da adlandırıldığı için kasidenin anlam çerçevesi geniştir. Çeşitli yeniliklere rağmen klasik kaside geleneği İmrü’l-Kays’ın (ö. 540) muallakasıyla şekillenmiştir.[21] Klasik bir Arap kasidesi, nesib, tasvir ve medih bölümlerinden oluşur.[22] Bu bölümlere zamanla başka bölümlerin de eklendiği görülmüştür.
Tercüme; kaynak bir dilde yazılan metni mana ve üslup bakımından eşdeğerliğini muhafaza ederek başka bir dile aktarma işlemidir. Bir kelamın manasını diğer bir dilde dengi bir tabirle ifade edebilme kudretidir. Yani bir dilde oluşturulan metnin o dili konuşanlar için ifade ettiği manayı, başka bir dili konuşan insanlara aynı mananın anlaşılabilmesi için metnin yeniden inşâ edilmesidir. Bu manada tercüme hakiki bir sanat eseridir. Tercüme edilecek metin edebî eser ise edebî metindeki mazmunları, imgeleri, sanatları, manaları tercüme edilen dilde ifade edebilmek mütercimin dili kullanmadaki ustalığına ve dile hâkimiyetine bağlıdır. Bu edebî metnin vezinle yazılmış bir şiir olması ve hedef dile manzûm olarak tercüme edilmesi tercümenin zorluğunu daha da arttırmaktadır. Yalvaçlı İbrâhim Efendi, eserin sadece dilini değil ruhunu da Türkçeye aktarmıştır. O, birebir çeviri yerine manzûm tercüme tekniğini kullanmıştır. Yani Arapça beyitlerin veznine ve kafiyesine sadık kalmaya çalışarak Türkçeye uygun aruz kalıplarıyla muhtevayı yeniden şiirleştirmiştir.
Bu makalede incelediğimiz Kasîde-i Nu‘mâniyye ve manzûm tercemesi, İbrâhim Yalvacî’nin İstanbul Yazılı medresesinde telif ettiği Mecmu‘atü’l-kübrâ mine’l-kasâidi’l-fuhrâ isimli 1275/1859 tarihli taş baskılı mecmuada 42-48 sayfaları arasında kayıtlıdır. Eser, benzer içerikli şiirlerin ve havaslarının toplandığı bir tercüme ve şerhler mecmuasıdır. Mecmuanın tamamı 56 sayfadır. Kasidenin yer aldığı sayfalarda dokuzu Arapça, dokuzu Türkçe olmak üzere 18 beyit bulunmaktadır. Yalvaçlı, önce Ebû Hanîfe’nin kasidesindeki Arapça beyti yazmış, altına manzûm Türkçe tercümesini yazmıştır. Yani mısra altı/satır altı tercüme yapmıştır. Sayfa kenarlarına bazen tek kelimelik bazen de bir veya birkaç cümlelik Arapça veya Türkçe notlar düşmüştür. Kaynak Arapça metin 53 beyit olup tercümesi de 53 beyittir. Ancak mütercim manzûmenin başına 5 beyitlik İmâm-ı Azam medhiyesi, sonuna da 14 beyitlik Kasîde-i Meymûne’nin fazileti hakkında bir manzûme yazmıştır. Bu manzûmede Kasîde-i Nu‘mâniyye diye bilinen esere adını Kasîde-i Meymûne, Dürr-i Meknûn (Saklı Hazine) gibi isimler verdiğini belirtmektedir. Kasidenin şairinin Ebû Hanîfe olduğu açıkça belirtilmiştir:
Ben tama‘ ediciyim senin keremin zerresin
Yok Ebû Hanîfe için ‘âlem içre mâsivâ (b.48)
Yalvaçlı İbrâhim, Kasîde-i Nu‘mâniyye’yi manzûm olarak tercüme ederken büyük oranda asıl metne bağlı kalmıştır. Asıl metindeki kavramları/mefhumları tercüme metinde, bazen aynı bazen de açıklayıcı tamlamalarla ifade etmiştir. Asıl metinde Âdem, tercümede Âdem Safiyullâh (b.9); asıl metinde Halîl, tercüme metinde İbrâhim Halîlullâh (b.10);asıl metinde Mûsâ, tercüme metinde Hazret-i Mûsâ Kelîmullâh (b.13) şeklinde tercüme edilmiştir. Mütercim uzun Arapça ve Farsça terkipler kullanmamıştır. Tercüme dili dönemin şartlarına göre anlaşılır bir dildir. Asıl metinde her beytin sonundaki revî harfi (â) elif olup tercüme metnin her beytin sonundaki revî harfi de (â) eliftir.
Kasîde-i Nu‘mâniyye aruzun kâmil bahriyle yazılmış olup tercüme metin ve ilave beyitler remel bahrinin “fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün” kalıbındandır. Tercüme metinde -her edebî metinde olduğu gibi- bazı imale ve med tasarrufları bulunmakta, bunun dışında aruz kusuru kabul edilen zihaf gibi hatalar bulunmamaktadır. Genel olarak Yalvaçlı İbrâhim Efendi’nin Kasîde-i Muzariyye[23] tercümesi gibi Kasîde-i Nu‘mâniyye tercümesi de başarılıdır.
Medhiyye, Arapça övgü, övme, iyiliği söyleme anlamına gelen medh kökünden türemiş bir kelimedir. Edebî terim olarak bir kimseyi övmek için yazılmış şiirlerin genel adıdır. Kasideler genellikle övgü maksadıyla yazılan şiirlerdir. Hz. Peygamber, dört halife, din ve devlet büyükleri en fazla övülen kişilerdir. Ebû Hanîfe’nin yazdığı Kasîde-i Nu‘mâniyye tamamıyla Hz. Peygamber’in bir medhiyesi olup Arap edebiyatında medhiyeden na‘t ve mevlid türüne geçişin ilk örneklerindendir.[24] Bir medh-i Nebî’nin na‘t olarak adlandırılabilmesi için iki temel özelliğin ön plana çıkması gerekir: 1) Hz. Peygamber’e duyulan sevgi, Kur’ân-ı Kerîm’in birçok âyetinde ahlâkı ve üstün şahsiyeti methedildiğinden Cenâb-ı Hakk’ın da habibi olan Resûl-i Ekrem’e duyulan bu sevgi aynı zamanda Allah’ın arzusuna uymayı ifade etmektedir. 2) Hz. Peygamber’in şefaatine nâil olma isteği, Kâ‘b b. Züheyr’in Kasîdetü’l-Bürde’yi yazmak suretiyle Hz. Peygamber’in affına mazhar olması gibi şairler de na‘tları ile Resûl-i Ekrem’in mahşerde tecelli edecek olan şefaatini ümit etmişlerdir. Hemen bütün na‘tlarda yer almış olan bu motif, bu türün aynı zamanda bir istişfâ ve istimdad (şefaat ve yardım dileği) ifadesi özelliğini göstermektedir.[25] Bazı araştırmacılar bu iki özelliğe dikkat çekerek Ebû Hanîfe’nin kasidesinin na‘t türünün ilk örneği olduğunu savunur.[26] Ayrıca Ebû Hanîfe’nin bu medhiyyesinin kendinden önce yazılan Peygamber medhiyelerinden farklılıklar taşıdığını, daha önce yazılan medhiyyelerin Hz. Peygamber’i ve Müslümanları korumak amacıyla müşrik şairlere cevap niteliğinde olduğunu, Kasîde-i Nu‘mâniyye’de ise baştan sona Hz. Peygamber’in anlatıldığını söyler ve bu yönüyle ilk dönem medhiyyelerden farklı oluşuna dikkat çekerler.[27] Diğer yandan medhü’n-nebevî kasideler, mevlid türünün alt yapısını hazırlayan kaynaklar olarak değerlendirilmektedir. Bunun ilk örneği asr-ı saâdet döneminde yaşamış Hz. Peygamber’in şairlerinden Hassan b. Sâbit’in medhiyeleridir.[28] Mevlid türü, sadece medhiye olmayıp aynı zamanda Hz. Peygamber’in başta doğum olmak üzere, mi‘rac, hicret, vefat gibi hayatının çeşitli safhalarını anlatır.
3.1. Kasîde-i Nu‘mâniyye’de Hz. Peygamber’in Özellikleri
3.1.1. Hz. Peygamber’in Seyyid-i Sâdât Olması
Şair gelenekte olduğu gibi kendini her dâim âşık olarak kabul eder. Hz. Peygamber ise maşûktur. O, Efendilerin Efendisi (Seyyid-i sâdât) olup âşık O’nun himayesine girmeyi ve kendisinden razı olmasını niyaz eder.
Kasdi geldim sana ey seyyid-i sâdât ammâ
İsterim senden himâyet dilerim senden rızâ (b.1)
3.1.2. Mi‘râc
Hz. Peygamber’in mi‘râcından “sübhânellezî esrâ” diye başlayan İsrâ sûresinin O’nun şanında geldiğini, Hz. Peygamber’in bir adının Tâhâ[29] olduğunu belirterek şanının diğer Peygamberlerden daha yüce olduğunu söyler. Kasidede mi‘râcdan bahseden bu beyitleri, mi‘râciye türünün ilk nüveleri olarak kabul etmek mümkündür.
Sensin ol kim sırr-ı mi‘râcında bu heft âsmân
İftihârıyla müzeyyen oldu hem çün meh-likâ (b.6)
Sensin ol kim eyledi da‘vet seni ol zü’l-Celâl
Sem‘ine erdi o kurb içre sadâ-yı merhabâ (b.7)
Kadrin ey Tâhâ senin ‘âlî nebîlerden kamu
Geldi “sübhânellezî esrâ”[30] senin şânında tâ (b.36)
3.1.3. Mucizeler
Hz. Peygamber’in en önemli özelliklerinden birisi de Allah’ın O’na davetini ispat etmesi için mucizeler vermesidir. Ebû Hanîfe bu medhiyesinde Hz. Peygamber’in kertenkele ile konuşması, pişmiş koyunun zehirli olduğunu haber vermesi, geyik ve kurt ile konuşması, O’na kuşların gelip selam vermesi, devenin gelip şikâyetçi olması ve ağlaması, Hz. Peygamber’in parmaklarından suların akması, taşların tesbih etmesi, hurma kütüğünün ağlaması, bulutun Hz. Peygamber’i gölgelemesi, O’nun toprakta ayak izinin çıkmaması, taşa bastığı zaman ayaklarının gömülmesi, hastaların O’nun eliyle şifa bulması, O’nun hayır ve bereketiyle yağmur yağması, âmâ olan Katâde’nin gözlerinin O’nun duasıyla açılması, İbn Husayn’ın şifâ bulması, yaralanan Hubeyb ve İbn Afrâ ile Hayber gazasında gözü ağrıyan Hz. Ali’nin Hz. Peygamber’in tükrüğü ile şifâ bulması, Câbir’in oğlunun vefat etmesi üzerine Hz. Peygamber’in dua edip onun dirilmesi mucizelerine telmihte bulunmuştur. Hz. Peygamber’in en büyük mucizesi ise aynı zamanda bir belağat ve fesahat eseri olan Kur’an-ı Kerim olup bu mucizeler fesahat ehlini âciz bırakmıştır.
Mu‘cizâtın ‘âciz etdi hep fesâhat ehlini
Fazlına yokdur nihâyet farz olunmaz intihâ (b.15)
Söyledi sana ta‘âm-ı puhte mesmûm olduğun
Hem keler geldi sana lebbeyk ile hîne’l-likâ (b.16)
Geldi kurd ile geyik yüzün[ü] kodu hem dedi
Yâ Resûlallâh himâyet kıl bize ey mültecâ (b.17)
Hem dahi kuşlar verib vaz‘-ı cebîn ile selâm
Hem şikâyet eyledi nâka sana kıldı bükâ (b.18)
Akdı kefinden sular feyzân-ı cümle içdiler
Hem elin içinde taşlar tesbih etdi bî-hasâ (b.20)
Başın üzre sâye-dârın oldu bir pâre bulut
Nahl-ı hurma firkatinden inleyib ister likâ (b.21)
Yürüse yumşâk yere aslâ belirmezdi eser
Katı taşa bassa olurdu firâş âsâruhâ (b.22)
Erdi çün merdâya vardı hem şifâ-i hikmetin
Cûd-ı ihsânınla toldu vâdi-i ümmü’l-kurâ (b.23)
Çeşm-i a‘mâ-yı Katâde oldu ke’l-evvel basîr
Dahi hem İbnü’l-Husayn buldu devân ile şifâ (b.24)
Hem Habîbü v’ebnü ‘Afra oldular mecrûh-ı mevt
Der-‘akab mesh-i yedinle buldular mahz-ı devâ (b.25)
Derd-i çeşm erdi gazâ-yı Hayber içre Haydar’a
Buldu agzın bâri ile ân-ı sâ‘atde şifâ (b.26)
İbn-i Câbir çün vefât etmişdi sen kıldın du‘â
Hak seni ırzâ edip verdi hayât ol dem ana (b.27)
3.1.4. Şefâat
Hz. Peygamber, Allah’tan ümmetine şefaat etmeyi dilemiş, Cenab-ı Hak da duasına icabet edip bu talebini kabul etmiştir.[31] Dolayısıyla O en büyük şefaatçi olacaktır. Ancak O’ndan şefaat talep etmek için sabah ve akşam habl-i metine[32] uymak gerekmektedir. Kasidedeki bu 4 beyit, istişfâ türünün örneği olarak kabul edilmelidir.
Sensin ol kim diledin Hakdan şefâ‘at ümmete
Lutf ile kıldı kabûl etdi icâbetle nidâ (b.8)
Ola kim rûz-ı hisâb ana şefâ‘at edesin
Her sabâh u şâm eder habl-i metîne iktidâ (b.49)
Sensin ol şâfi‘ müşeffe‘ cümleden ekrem meded
Ümmetin senden himâyet ister eyler ilticâ (b.50)
Olsun ihsânın bana yârın şefâ‘at eylemek
Ola kim haşr olayım yevme’l-cezâ tahte’l-livâ (b.51)
3.1.5. Livâ-i Hamd / Makâm-ı Mahmûd
Livâ-i Hamd, Hz. Peygamber’in kıyamet günü açacağı sancak olup altında O’nun şefaatini hak edenler toplanacaklardır. Çünkü Allah kıyamet gününde Hz. Peygamber’i şefaat edecek bir makama ulaştıracaktır ki buna Makâm-ı Mahmud denmektedir.[33] O günde bütün peygamberler, Âdemoğulları, bütün melekler, fakirler, zenginler livâ-i hamd altında toplanacaklardır.
Cümleten peygamberân u hem benî Âdem melek
Cem‘ olub taht-ı livâi’l-hamde hep bây u gedâ (b.14)
3.1.6. Levlâke (Varlığa sebep olması)
Şair, “levlâke levlâk lemâ halaktü’l-eflâk”[34] (sen olmasaydın, sen olmasaydın, felekleri yaratmazdım) rivayetine telmihte bulunduğu beytinde Hz. Peygamber’i varlığın yaratılmasına sebep olan en önemli âmil olarak kabul etmektedir.
Sensin ol kim olmasan halk olmaz idi bir ahad
Belki halk olmazdı ‘âlem belki hep cümle verâ (b.4)
3.1.7. Ay ve Güneşin Işığını O’nun Nurundan Alması
Hz. Peygamber âlemlere rahmet olarak gönderildiği için[35] ay ve güneş ışığını O’nun nurundan almıştır.
Sensin ol kim kıldı nûrundan kamer nûr iktisâb
Şems-i hâver nûr-ı işrâkınla oldu pür-ziyâ (b.5)
3.2. Kasîde-i Nu‘mâniyye’de Peygambere âşık olma
Şair, Hz. Peygamber’e olan aşkını anlatırken O’nun sıfatlarını vesile ittihaz ediyor ve aşkını ispat etmeye çalışıyor. Ten ve canının O’nun aşkıyla dolu olduğunu, kalbinde ise O’nun aşkından başka bir şey olmadığını özellikle vurguluyor.
İştiyâkım sana ey hayru’l-verâ bir rütbe kim
Mâsivâya meyl kılmam yokdur vallâhi lâ (b.2)
‘İzz ü câhın Hakkıçün vallâh senin müştâkınam
Hak bilir ki ‘âşık-ı bî-çârenem meylim sana (b.3)
Dâ’imâ ‘aşkına düşmüş kalbim oldu Seyyidim
Cân u tenim ‘aşkınıla toldu hîç yok mâ-‘adâ (b.43)
3.3. Kasîde-i Nu‘mâniyye’de Adı Geçen Peygamberler
Kasîde-i Nu‘mâniyye’de Peygamber olarak, Hz. Âdem, İbrâhim, Eyyûb, Îsâ, Mûsâ, Hûd, Yûnus ve Yûsuf’un da isimleri geçmektedir. Bu peygamberlerin hepsi de Hz. Muhammed’in (s.a.s.) çeşitli vasıflarını haber vererek Hz. Peygamber’i vesile kılıp (tevessül) dua etmişlerdir.
3.3.1. Hz. Âdem, Hz. Peygamber’e iltica ederek duası kabul olmuştur.
Sensin ol kim [Hazret-i] Âdem Safiyyullâh sana
İlticâ ile kabûl oldu ne kim etdi du‘â (b.9)
3.3.2. Hz. İbrâhim, Hz. Peygamber’in ismiyle dua ettiği için Nemrud’un ateşi gül bahçesine dönmüştür.
Etdi İbrâhîm Halîlullâh du‘â isminle çün
Âteş-i Nemrûd söyündü gülsitân oldu ana (b.10)
3.3.3. Hz. Eyyûp, Hz. Peygamber’in ismini andığı için hastalıklardan şifa bulmuştur.
Hazret-i Eyyûb dedi “ennî messeniye”[36]
İsmini yâd eyleyip emrâzdan buldu şifâ (b.11)
3.3.4. Hz. Îsâ, Hz. Peygamber’in güzel sıfatlarını medh ettiği için ona müjdeli haberler verilmiştir. Ayrıca Hz. Îsâ’ya gönderilen İncil, Hz. Peygamber’i medh edip Kur’an’dan da haber vermiştir.
Dahi Rûhullâh senin hüsn-i sıfâtın medh edip
Çok beşâretler haber verdi sıfâtında ‘ulâ (b.12)
Hem gelip verdi haber İncîl-i ‘Îsâ bi‘setin
Medhin edip geldi Kur’ân hem senin şânında tâ (b.39)
3.3.5. Hz. Mûsâ, kıyamet günü Hz. Peygamber’e ilticâ edecektir.
Hazret-i Mûsâ Kelîmullâh o şânı refî‘
Rûz-ı mahşer ol dahî eder huzûra ilticâ (b.13)
3.3.6. Hz. Yûnus ve Hz. Hûd, Hz. Peygamber’in güzelliğinden cemîl oldular. Hz.Yûsuf’un güzelliği de O’nun yüceliğinden ışığını aldı.
Hûd ile Yûnus senin hüsnünden oldular cemîl
Hem cemâl-i Yûsuf oldu rif‘atinden pür-ziyâ (b.35)
İbrâhim Yalvacî, Kasîde-i Nu‘mâniyye’yi manzûm tercümeye başlamadan evvel İmâm-ı Azam hakkında beş beyitlik bir medhiye yazar. Bu medhiyeye göre Ebû Hanîfe, Beytullah’ı ziyaret maksadıyla Hicaz’a gider. Medine’de bulunduğu sırada Hz. Peygamber’in Ravzasını da ziyaret edip yüzünü sürer. Bu esnada kalbine gelen bir ilhamla Dürr-i Meknûn (Saklı Hazine) olan, nice ilahî sırları gizleyen Kasîde-i Nu‘mâniyye’yi okuyup şefâat niyazında bulunur. Kasidenin sonunda yine İbrâhim Yalvacî tarafından 14 beyitle kasidenin fazileti anlatılır. Bu manzûmeye göre, “İmamların güneşi Halvânî hazretleri rüyasında İbn Abbas’ı görür. İbn Abbas, rüyasında ona ‘Ebû Hanîfe’nin Hz. Peygamber’i değeri biçilemeyen bir şekilde medhettiğini, yazdığı medhiyyenin her lafzının belağat ve fesahat bakımından eşsiz olduğunu, adının Dürr-i Meknûn konulduğunu, bu kasideyi Ravza-i Pâk’i her gün ziyaret eden Kerrûbiyân meleklerinin okuduğunu, gece ve gündüz bu na‘t ile Hz. Peygamber’i medh ü sena ettiklerini, sıdk, ihlas ve şevkle bir kimse her gün bu kasideyi okusa iman ile göçeceğini, fakirlik ve vebanın ona isabet etmeyeceğini, kaza ve belalardan emin olacağını, sihir, hile, nazar ve tâunun ona hiç dokunmayacağını, ani ölümlerden, âfetlerden ve düşmanın belalarından emin olacağını, eğer bir beldeye bela isabet etse ihlasla okundu zaman Allah’ın o belayı oradan def‘ edeceğini, okuyanın dualarının kabul ve günahlarının afv olacağını” söyler. İmâm Halvânî, rüyadan uyanınca hem Mekke hem Medine halkına sorar, araştırır. Akabinde Kûfe şehrine varıp orada da araştırır. Ancak evliya burcu olan Bağdat’ta bir aziz şeyhte nüshasını bulabilir. O şeyh, kasidenin duyulmamış bazı özelliklerini de anlatır. Halvânî, ömrü oldukça onu okumaya ahd eder. İbrâhim Yalvacî son beyitte bu fikir ile kasideyi tercüme ettiğini belirtip bunu okuyan ıhvandan bir Fatiha beklemektedir.”[37]
4. Kasîde-i Nu‘mâniyye, Metin ve Manzûm Tercüme
[s.42] | Medîhâti İmâm-ı A’zam Rahimehullâhi Te‘âlâ ‘Anhü | |
(-.--/-.--/-.--/-.-) | ||
1 | Bû Hanîfe Hazret-i ser-mezheb-i nu‘mâniyân Zât-ı pâki oldu ehl-i ictihâda pîşüvâ | |
2 | ‘Azm-i beytullah ile kıldı ziyâret ravzai Yüz sürüb ol ravza-i pâki Resûle bî-riyâ | |
3 | Ol zamân işbu kasîde oldu ilhâm kalbine Cûş edip bahr-i mahabbet mevc mevc oldu nümâ | |
4 | Dürr-i meknûn her kelâmı medh-i fahr-i ‘âleme Sırr-ı ma‘nîsinde mahzûn nice esrâr-ı hafâ | |
5 | Rahmetiyle Hak te‘âlâ merkadin pür-nûr edib Hem şefâ‘âtin nasîb ede bize yevme’l-likâ | |
El-Kasîdetü’l- Meymûnetü’l-Mübâreketü’n-Nu‘mâniyyetü li’l-İmâmi’l- A‘zamı Rahimehullâhi Te‘âlâ Bismillâhi’r-rahmâni’r-rahîm | ||
Yalvaçlı İbrâhim’in Manzûm Tercümesi | Ebû Hanîfe’nin Kasidesinin Arapça Aslı | |
(-.--/-.--/-.--/-.-) | (Kâmil Bahri) | |
1 | Kasdı geldim sana ey seyyid-i sâdât ammâ İsterim senden himâyet dilerim senden rızâ | يَا سَيِّدَ السَّادَاتِ جِئْتُكَ قَاصِدًا أَرْجُو رِضَاكَ وَاَحْتَمِي بِحِمَاكَا |
2 [s.43] | İştiyâkım sana ey hayru’l-verâ bir rütbe kim Mâsivâya meyl kılmam yokdur vallâhi lâ | وَاللّٰهِ يَا خَيْرَ الْخَلَائِقِ اِنَّ لِى قَلْبًا مَشُوقًا لَا يَرُومُ سِوَاكَا |
3 | ‘İzz ü câhın hakkıçün vallâh senih müştâkınem Hak bilir ki ‘âşık-ı bî-çârenem meylim sana | وَبِحَقِّ جَاهِكَ إِنَّنِى لك مُغْرَمٌ وَاللهُ يَعْلَمُ إنَّنِى أَهْوَاكَا |
4 | Sensin ol kim olmasan halk olmaz idi bir ahad Belki halh olmaz idi ‘âlem belki heb cümle verâ | أَنْتَ الَّذِى لَوْلَاكَ مَا خُلِقَ اَمْرُؤٌ كَلَّا وَلَا خُلِقَ الْوَرَى لَوْلَاكَا |
5 | Sensin ol kim kıldı nûrundan kamer nûr iktisâb Şems-i hâver nûr-ı işrâkıñla oldu pür-ziyâ | أَنْتَ الَّذ۪ى مِنْ نُورِكَ الْبَدْرُ اكْتَسٰا وَالشَّمْسُ مُشْرِقَةٌ بِنُورِ بَهَاكَا |
6 | Sensin ol kim sırr-ı mi‘râcında bu heft âsumân İftiòârıyla müzeyyen oldu hem çün meh-likâ | أَنْتَ الَّذ۪ى لَمَّا رُفِعْتَ إِلَى السَّمَا بِكَ قَدْ سَمَتْ وَتَزَيَّنَتْ لِسُرَاكَا |
7 | Sensin ol kim eyledi da‘vet seni ol zü’l-Celâl Sem‘ine erdi o kurb içre sadâ-yı merhabâ | أَنْتَ الَّذ۪ى نَادَاكَ رَبُّكَ مَرْحَبًا وَلَقَدْ ناديَكَ لِقُرْبِه۪ وَحَياكَا |
8 | Sensin ol kim diledin Hak’dan şefâ‘at ümmete Lutf ile kıldı kabûl itdi icâbetle nidâ | أَنْتَ الَّذ۪ى ف۪ينَا سَأَلْتَ شَفَاعَةً نَادَاكَ رَبُّكَ لَمْ تَكُنْ لِسَوَاكَا |
9 | Sensin ol kim [Hazret-i] Âdem Safiyyullâh sana İlticâ ile kabûl oldu ne kim etdi du‘â | أَنْتَ الَّذ۪ى لَمَّا تَوَسَّلُ اٰدَمُ مِنْ زَلَّةٍ بِكَ فَازَ وَهُوَ أَبَاكَا |
10 | Etdi İbrâhîm Halîlullâh du‘â isminle çün Âteş-i Nemrûd söyündü gül-sitân oldu ana | وَبِكَ الْخَل۪يلُ دَعَا فَعَادَتُهُ مَنَارُهُ بَرْدًا وَقَدْ خَمِدَتْ بِنُورِ سَنَاكَا |
11 [s.44] | Hazret-i Eyyûb dedi “ennî messeniye”[38] İsmini yâd eyleyip emrâzdan buldu şifâ | وَدَعَاكَ أَيُّوبٌ لِضُرٍّ مَسَّهُ فَاُز۪يلَ عَنْهُ الْضُرُّ حِينَ دَعَاكَا |
12 | Dahi Rûhullâh senin hüsn-i sıfâtın medh edip Çok beşâretler haber verdi sıfâtında ‘ulâ | وَبِكَ الْمَس۪يحُ أَتٰى بَشِيرًا مُخْبِرًا بِصِفَاتِ حُسْنِكَ مَادِحًا لِعُلَاكَا |
13 | Hazret-i Mûsâ Kelîmullâh o şânı refi‘ Rûz-ı mahşer ol dahî eder huzûra ilticâ | وَكَذَا لَمْ يَزَلْ مُوسٰى مُتَوَسِّلًا بِكَ فِى الْقِيَامَةِ مُحْتَماً بِحِمَاكَا |
14 | Cümleten peygamberân u hem benî Âdem melek Cem‘ olup taht-ı livâi’l-hamde hep bây u gedâ | وَالْاَنْبِيَآءُ وَكُلُّ خَلْقٍ فِى الْوَرٰى وَالرُّسُلُ وَالْاَمْلَاكُ تَحْتَ لِوَاكَا |
15 | Mu‘cizâtın ‘âciz etdi hep fesâhat ehlini Fazlına yokdur nihâyet farz olunmaz intihâ | لَكَ مُعْجِزَاتٌ أَعْجَزَتْ كُلَّ الْوَرٰى وَفَضَآئِلٌ جَلَتْ فَلَيْسَ تُحَاكَا |
16 | Söyledi sana ta‘âm-ı puhte mesmûm olduğun Hem keler geldi sana lebbeyk ile hîne’l-likâ | نَطَقَ الذَّرَاعُ بِسَمِّه۪ لَكَ مُعْلِنًا وَالضَّبُّ قَدْ لَبَّاكَ حِينَ أَتَاكَا |
17 | Geldi kurd ile geyik yüzün[ü] kodu hem dedi Yâ Resûlallah himâyet kıl bize ey mültecâ | وَالذِّئْبُ جَآءَكَ وَالْغَزَالَةُ قَدْ أَتَتْ بِكَ تَسْتَج۪يرُ وَتَحْتَم۪ى بِحِمَاكَا |
18 | Hem dahi kuşlar verip vaz‘-ı cebîn ile selâm Hem şikâyet eyledi nâka sana kıldı bükâ | وَكَذَا الْوُحُوشُ أَتَتْ إِلَيْكَ وَسَلَّمَتْ وَشَكَى الْبَع۪يرُ إِلَيْكَ حِينَ رَاٰكَا |
19 | Da‘vet etdin çok [şecer] kopdu yerinden turdu tez Bî-kadem kıldı icâbet yürüyüp geldi sana | وَدَعَوْتَ أَشْجَارًا أَتَتْكَ مُط۪يعَةً وَسَعَتْ إِلَيْكَ مُجِيبَةً لِنِدَاكَا |
20 [s.45] | Akdı kefinden sular feyzân cümle içdiler Hem elin içinde taşlar tesbih etdi bî-hasâ | وَالْمَآءُ فَاضَ بِرَاحَتَيْكَ وَسَبَّحَتْ جَمُّ الْحَصا بِاْلَفْضِل ف۪ى يُمْنَاكَا |
21 | Bâşın üzre sâye-dârın oldu bir pâre bulut Nahl-ı hurma firkatinden inleyip ister likâ | وَعَلَيْكَ ظَلَّتِ الْغَمَامَةُ فِى الْوَرٰى وَالْجِذْعُ حَنَّ إِلٰى كَر۪يمِ لِقَاكَا |
22 | Yürüse yumşâk yere aslâ belirmezdi eser Katı taşa bassa olurdu firâş âsâruhâ | وَكَذَا[ك] لَا أَثَرٌ لِمَشْيكَ فِى الثَّرٰى وَالصَّخْرُ قَدْ غَاصَتْ بِهِ قَدَمَاكَا |
23 | Erdi çün merdâya vardı hem şifâ-i hikmetin Cûd-ı ihsânınla toldu vâdi-i ümmü’l-kurâ | وَشَفَيْتَ ذَا الْعَاهَات مِنْ أَمْرَاضِهِمْ وَمَلَاْتَ كُلَّ الْاَرْضِ مِنْ جَدْوَاكَا |
24 | Çeşm-i a‘mâ-yı Katâde oldu ke’l-evvel basîr Dahi hem İbnü’l-Husayn buldu devân ile şifâ | وَرَدَدْتَ عَيْنَ قَتَادَةَ بَعْدَ الْعَمٰى وَابْنَ الْحُصَيْنِ شَفَيْتَهُ بِشِفَاكَا |
25 | Hem Habîbü v’ebnü ‘Afra[39] oldular mecrûh-ı mevt Der-‘akab mesh-i yedinle buldular mahz-ı devâ | وَكَذَا حَبِيبٌ وَابْنُ غَفْرَا بَعْدَ مَا جَرِحَا شَفَيْتُهُمَا بِلَمْسِ يَدَاكَا |
26 | Derd-i çeşm erdi gazâ-yı Hayber içre Haydar’a Buldu ağzın bâri ile ân-ı sâ‘atde şifâ | وَعَلِىٌّ مِنْ رَمَدٍ دَاوَيْــتَــهُ ف۪ى خَــيْــبَــرٍ وشُفٰى بِطِيبِ لَمَاكَا |
27 | İbn-i Câbir çün vefât etmişdi sen kıldın du‘â Hak seni ırzâ edip verdi hayât ol dem ana | وَسَأَلْتَ رَبَّكَ ف۪ى إِبْنِ جابِرِ بَعْدَمَا أَنْ مَاتَ أَحْيَاهُ وَقَدْ أَرْضَاكَا |
28 | Ümm-i Ma‘bedin südü vermez koyunun göğsüne Sürdün elin çeşme gibi akdı südü dâimâ | وَمَسَسْتَ شَاةً لِاُمِّ مَعْبَدٍ بَعْدَمَا نَشَفَتْ فَدَرَّتْ مِنْ شِفَا رُقْيَاكَا |
29 [s.46] | Munkati‘ olmağla yârân nice yıllar kaht iken Yağdı yağmur bitdi habbât eyledin çün kim du‘â | وَدَعوْتَ عَامَ الْقَحْطِ رَبُّكَ مُعْلِنًا فَانْحَلَّ قَطْرِ السُّحُبِحِينَ دَعَاكَا |
30 | Kâffeten mahlûku da‘vet eyledin dîne hemân Oldu münkâd emrine her kim semâ‘ etdi nidâ | ودَعَوْتَ كُلَّ الْخَلْقِ فَانْقَادُوا إِلٰى دَعْوَاكَ طَوْعًا سَامِعِينَ نِدَاكَا |
31 | Toğru yolu gösterib hem dîn-i küfrü hor kılan Toğru olan dîn-i İslâm dînini kıldın ‘ulâ | وَخَفَضْتَ دِينَ الْكُفْرِ يَا عَلَمَ الْهُدٰى وَرَفَعْتَ دِينَكَ فَاسْتَقَامَ هَنَاكَا |
32 | Oldular mahrûm-ı merdât-i Hudâ hep cümleten Sana kim kıldı ‘adâvet eyledi her kim cefâ | أَعْدَاكَ عَادُوا فِى الْقَلْبِ بِجَهْلِهِمْ صَرْعَى وَقَدْ حُرِمُوا لِرِضًا بِجَفَاكَا |
33 | Gazve-i Bedrinde geldi çok melâik pür-silâh Hak te‘âlâ cânibinden eylediler çok gazâ | ف۪ى يَوْمِ بَدْرٍ قَدْ أَتَتْكَ مَلٰٓائِكٌ مِنْ عِنْدِ رَبِّكَ قَاتَلَتْ أَعَدَاكَا |
34 | Yevm-i fethi’l-Mekke oldu çok fütûhâtın senin Yevm-i Ahzâb erdi nusret oldu çok va‘d ü vefâ | وَالْفَتْحُ جَآءَكَ يَوْمَ فَتْحِكَ مَكَّةً وَالنَّصْرُ فِى الْاَحْزَابِ قَدْ وَافَاكَا |
35 | Hûd ile Yûnus senin hüsnünden oldular cemîl Hem cemâl-i Yûsuf oldu rif‘atinden pür-ziyâ | هُودٌ وَيُونُسُ مِنْ بَهَاكَ تَجَمَّلَا وَجَمَالُ يُوسُفَ مِنْ ضِيَآءِ سَتَاكَا |
36 | Kadrin ey Tâhâ senin ‘âlî nebîlerden kamu Geldi “sübhânellezî esrâ” [40] senin şânında tâ | قَدْ فُقْتَ يَا طٰهٰ جَم۪يعَ الْاَنْبِيَا طُرًّا فَسُبْحَانَ الَّذ۪ى أَسْرَاكَا |
37 | Gelmedi vallâhi yâ Yâsin hiç mislin senin ‘Âleminde hem cinân içre yemîn hakk-ı Hudâ | وَاللّٰهُ يس مِثْلُكُ لَمْ يَكُنْ فِى الْعَالَم۪ينَ وَحَقِّ مَنْ نَبَّاكَا - |
38 [s.47] | Vasf-ı zâtında senin lâl oldu şâ‘irler bütün ‘Âciz oldu halk-ı ‘âlem kılmada medh u senâ | عَنْ وَصْفِكَ الشُّعَرَآءُ يَا مُدَّثِّرُ عَجَزُوا وَكَلُّوا عَنْ صِفَاتِ عُلَاكَا |
39 | Hem gelip verdi haber İncîl-i ‘Îsâ bi‘setin Medhin edip geldi Kur’ân hem senin şânında tâ | إِنْج۪يلُ ع۪يسٰى قَدْ أَتٰى بِكَ مُخْبِرًا وَلنَا الْكِتَابُ أَتٰى يَمَدْحُ حُلَاكَا |
40 | Medh edenler yâ Resûlallah nice medh eylesin Cümle küttâb etse ger birbirine birden salâ | مَاذَا يَقُولُ الْمَادِ حُونَ وَمَا عَسي أَنْ يَجْمَعَ الْكُتَّابُ مِنْ مَعْنَاكَا |
41 | Olsa vallâhi yedi deryâ mürekkeb yazmağa Hem kalem olsa ağaclar vasfın olmaz müntehâ | وَاللٰهُ لَوْ اَنَّ الْبِحَارَ مِدَادُهُمْ وَالْشُّعْبَ اَقْلَامٌ جُعِلْنَ لِذَاكَا |
42 | İns ü cin cem‘ olsalar yazmağa evsâfın senin Yetmeye tâkatları idrâkleri ola cüdâ | لَمْ يَقْدِرِ الثَّقَلَانِ تَجْمَعُ نَزْرَةً اَبَدًا وَمَااسْطَاعُوالَهُ اِدْرَاكَا |
43 | Dâimâ ‘aşkına düşmüş kalbim oldu Seyyidim Cân u tenim ‘aşkınıla toldu hîç yok mâ‘adâ | بكَ قَلْبٌ مُغْرَمٌ يَا سَيِّدِى وَحَشَاشَةٌ مَحْشُوَّةٌ بِهَوَاكَا |
44 | Ger sükût etsem sükûtum sen içindir ey Habîb Söyler isem medhini söyler idim ben dâimâ | وَإِذَا سَكَتُ فَف۪يكَ صَمْت۪ى كُلُّهُ وَإِذَا نَطَقْتُ فَامْدَحُ عُلُيَاكَا |
45 | İstimâ‘ etsem sözü ben ol kelâmındır senin Gözüme baksam cemâlin görünür her bir yana | وَإِذَا سَمِعْتُ فَعَنْكَ قَوْلًا طَيِّبًا وَإِذَا نَظَرْتُ فَمَآ أَري إِلَّاكَا |
46 | Ben fakîre kıl şefâ‘at yâ Resûlallah meded Kapuna yalvarı geldim dilerim senden gınâ | يَا مَالِك۪ى كُنْ شَافِع۪ى ف۪ى فَاقَت۪ى إِنّ۪ى فَق۪يرٌ فِى الْوَرٰى لِغِنَاكَا |
47 [s.48] | İns ü cin ekremisin sen ben za‘îfe kıl kerem Cûd-ı ihsânınla râzı kıl eyâ Kenze’l-verâ | يَا أَكْرَمَ الثَّقَلَيْنِ يَا كَنْزَ الْوَرَى جُدْ ل۪ى بِجُودِكَ أَرْضِن۪ى رِضَاكَا |
48 | Ben tama‘ ediciyim senin keremin zerresin Yok Ebû Hanîfe için ‘âlem içre mâsivâ | أَنَا طَامِعٌ بِالْجُودِ مِنْكَ وَلَمْ يَكُنْ لِاَب۪ى حَنيفَةَ مِنَ الْاَنَامِ سِوَاكَا |
49 | Ola kim rûz-ı hisâb ana şefâ‘at edesin Her sabâh u şâm eder habl-i metîne iktidâ | فَعَسَاكَ تَشْفَعُ ف۪يهِ عِنْدَ شَفاَعَتِى فَلَقَدْ غَدَا مُتَمَسِّكًا بِعَرَاكَا |
50 | Sensin ol şâfi‘ müşeffe‘ cümleden ekrem meded Ümmetin senden himâyet ister eyler ilticâ | فَلِأَنْتَ أَكْرَمُ شَافِعٍ وَمُشَفَّعٍ وَمَنِ الْتَجٰى بِحِمَاكَ نَالَ رِضَاكَا |
51 | Olsun ihsânın bana yârın şefâ‘at eylemek Ola kim haşr olayım yevme’l-cezâ tahte’l-livâ | فَاجْعَلْ قِرَايكَ شَفَاعَةٍ ل۪ى ف۪ى غَدٍ فَعَسٰى أَكُنْ فِى الْحَشْرِ تَحْتَ لِوَاكَا |
52 | Çok salât u hem selâm etsek sana Hâdi’l-hüdâ Merkad-i pâkin ede tâ ârzû ehl-i safâ | صَلّٰى عَلَيْكَ اللّٰهُ يَا عَلَّمَ الْهُدٰى مَا جَنَّ مُشْتَاقٌ إِلٰى مَثْوَاكَا |
53 | Âl ü ashâb u kirâm üzre salât u hem selâm Tâbi‘îne dahi kim etdi teveccüh ravzana | وَعَلٰى صَحَابَتِكَ الْكِرَامِ جَمِيعِهِمْ وَالتَّابِعِينَ وَكُلِّ مَنْ وَالَاكَا |
Fî Beyânı Fazîleti’l -Kasîdeti’l- Meymûneti’l- Mübâreketi | ||
(-.--/-.--/-.--/-.-) | ||
1 | Anla kim Şemsü’l-E’immetü’l-Halvânî hazreti İbn-i ‘Abbâs’ı görür rü’yâda ol cezm-i likâ | |
2 | Der ki yâ Şemse’l-E’imme Bû Hanîfe ol imâm Medh edipdir Fahr-i ‘Âlem Hazretin kim bî-bahâ | |
3 [s.49] | Bir kasîde söylemişdir Dürr-i Meknûndur hemân Cümle elfâzı belâğat hem fesâhat şâmilâ | |
4 | Ravza-i pâkin ziyâret eyleyen kerrûbiyân Rûz u şeb eyler bununla zâtına medh u senâ | |
5 | Sıdk u ihlâs ile her kim okuya hem şevkıle Hatm ola îmân ile hiç görmeye fakr u vebâ | |
6 | Hem kazâlardan belâlardan ola dâ’im emîn Sihr u ‘ayn u mekr u tâ‘ûn etmeye hiç kâr anâ | |
7 | Okuyana erse âfet hem şedâid def‘ ola Mevti fec’î hem de a‘dâsından olmaz bir belâ | |
8 | Bir musîbet ger isâbet eylese bir beldeye Ol okunsa hâlisâne def‘ eder ânı Hudâ | |
9 | Okuyan mağfûr olup makbûl ola a‘mâli hep Ger ‘akîbinde ederse ola makbûl her du‘â | |
10 | Uyanıp kıldım tefahhus Mescid-i Bathâ’yı hep Her Medîne ehline sormuş isem de kâmilâ | |
11 | ‘Aşk ile hem Kûfe’ye varıp su’âl etmiş isem Bulmadım illâ ki der-Bağdâd-ı burc-ı evliyâ | |
12 | Anda bir şeyh-i ‘azîzden nüshasın aldım anın Ol dahi hâsiyyetinden çok haber verdi bana | |
13 | ‘Ömrüm oldukça tilâvet etmege nezr eyledim Ola kim îmân ile hatm eyleye rûhum Hudâ | |
14 | Hasbe’l-imkân ben de kıldım tercüme bu fikr ile Bahş ede bir Fâtiha hem okuyan ıhvân bana | |
Kezâ fî tuhfeti’l-imâmu’n-Nesefî rahmetullâhi te‘âlâ ‘aleyhi | ||
Sonuç
Kasîde-i Nu‘mâniyye, büyük müctehid ve mezhep imamı Ebû Hanîfe’ye nispet edilen bir Hz. Peygamber medhiyesidir ki asr-ı saâdet sonrası İslâmî edebiyatın oluşumunu sağlayan kasidelerden birisidir. Menkıbeye göre bu kasideyi, Ebû Hanîfe Medine-i Münevvere’de Hz. Peygamber’in Ravzasında okumuştur. Kaside, içeriği dolayısıyla Dürr-i Meknûn (Saklı Hazine) olarak da adlandırılmıştır.
Bu kaside Osmanlı Türkçesine Yalvaçlı İbrâhim Efendi tarafından manzûm olarak tercüme edilmiş ve kasidenin fazileti de manzûm olarak yazılmıştır. Yalvaçlı’nın tercümesinden başka Osmanlı döneminde yapılan tercüme tespit edilememiş, son yıllarda ilmî olmayan bazı neşirler yapılmış, dinî-tasavvufî muhtevalı internet sayfalarında ise tercümelerine rastlanmıştır.
Kasîde-i Nu‘mâniyye bir Hz. Peygamber medhiyesidir. İçerik olarak Hz. Peygamber’in seyyid-i sâdât olması, O’na âşık olma, O’nun mirâcı, mucizeleri, Hz. Peygamber’den şefâat talebi, O’nun makâm-ı Mahmûd’a ulaşması, levlâke sırrına mazhar olması, ay ve güneşin ışığını O’nun nurundan alması gibi Hz. Peygamber’in vasıfları, nitelikleri, özellikleri anlatılmaktadır. Ayrıca Peygamberlerden Âdem, İbrâhim, Eyyûp, Îsâ, Mûsâ, Hûd, Yûnus ve Yûsuf’un da isimleri geçmektedir. Bu Peygamberlerin hepsi de Hz. Muhammed’in (s.a.s.) çeşitli vasıfları ile ilişkilendirilmiştir. Dolayısıyla İslâmî Edebiyatta başta na‘t, mevlid, istişfâ, istimdâd, hilye-i şerîfe gibi Hz. Peygamber konulu edebî türlerin ilk nüvesini teşkil etmesi hususiyetiyle İslâmî edebiyatın kurucu metinlerinden sayılır.
İbrâhim Yalvacî tercümeye başlamadan önce Ebû Hanîfe hakkında kıt’a nazım şekliyle 5 beyitlik bir medhiye yazmıştır. Ardından Kasîde-i Nu‘mâniyye’nin 53 beyitten oluşan manzûm tercümesini yapmış, devamında yine kıt’a nazım şekliyle 14 beyit ile kasidenin faziletini anlatmıştır. Ebû Hanîfe’nin yazdığı asıl metin ile Yalvacî’nin yazdığı ve tercüme ettiği manzûmelerin hepsinde revî harfî eliftir (â). Türkçe manzûmelerin vezni, aruzun remel bahrinin “fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün” kalıbıdır. Mütercim asıl metne sadık kalmış ancak edebî sanatları kullanarak kaynak metindeki imgeleri bazen açıklamış bazen de üstü kapalı anlatmıştır. Özellikle edebî sanatlardan telmih sanatını çok sık kullanmıştır. Şair, Peygamberlere ve onların çeşitli hususiyetlerine çokça telmihte bulunmuş, böylece Hz. Peygamber’in imajını ve çeşitli hususiyetlerini daha güçlü olarak anlatmıştır. Mütercimin dili ise 19. yüzyıl Osmanlı Türkçesi olup dönemine göre sade ve anlaşılır bir dildir.
Tercüme özellikle manzûm tercüme yapmak bir sanat olduğuna göre Yalvaçlı İbrâhim bu çalışmasında başarılıdır.
Kaynakça
Aclûnî, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Muhammed b. Abdilhâdî el-Cerrâhî. Keşfü’l-hafâʾ ve müzîlü’l-ilbâs. 2 Cilt. Dımaşk: Mektebetü’l-Kuds, 1351/1932.
Akgül, Ahmet. “İbrâhim Yalvacî’nin (İhbâr billezî) Manzûm Kasîde-i Muzariyye Tercümesi”. EKEV Akademi Dergisi 86/25 (2021), 21-35.
Aliyyü’l-Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed. el-Masnû’ fî ma’rifeti’l-hadîsi’l-mevzû. nşr. Abdulfettah Ebû Gudde. Beyrut: y.y., 1426/2004.
Altuntaş, Muhammed Eser. İbrâhim b. Muhammed el-Yalvacî’nin Garâibü’l-i’lâl ve’l-iştikâk ale’l-binâ Adlı Eseri. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
Armutlu, Sadık. Klasik Arap, Fars ve Türk Edebiyatı İncelemeleri. 2 Cilt. İstanbul: Kesit Yayınları, 2021.
Armutlu, Sadık. “Mevlid Türüne Arap Edebiyatından Bakmak ve Medhiye Mevlid Birlikteliğinden Oluşan Eşsiz Bir Eser Örneği: Burdetü’l-Bûsirî”. Türk Kültüründe Mevlit Geleneği Sempozyumu, ed. Hakan Yekbaş. 2/735-757. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 2023.
Bursalı Mehmet Tahir. Osmanlı Müellifleri. 3 Cilt. İstanbul: Meral Yayınevi, 1972.
Cengiz, Mehdi. “Eski Arap Şiirinde Kasidenin Bölümleri Arasındaki Konu Bütünlüğü Sorunu”. Şarkiyat İlmî Araştırmalar Dergisi 13/3 (2021), 1237-1249.
Ebû Zehra, Muhammed. Ebû Hanîfe. Ankara: DİB Yayınları, 2002.
Elmalı, Hüseyin. “Kaside”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/562-564. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
Erken, İsmâil. “İbrâhim b. Muhammed el Yalvacî ve Risale fî ihbar bi’llezî”. Dokuzeylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 44 (2016), 155-180.
Erken, İsmâil. İbrâhim b. Muhammed el-Yalvacî ve Risâle fî ihbar bi’llezî. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
Gürkan, Nejdet. “Yalvaçlı İbrâhim Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ek-2/665. Ankara: TDV Yayınları, 2019.
Hallâl, Ebû Bekir Ahmed b. Muhammed b. Hârûn. es-Sunne. nşr. ‘Atiyye ez-Zehrânî. Riyad: Dâru’r-Râye, 1410/1989.
Kara, Mustafa. “Tasavvuf Kültüründe İmâm-ı Azam’ın Yeri”. İmâm-ı Âzam Abû Hanîfe ve Düşünce Sistemi Sempozyumu.2/13-24. Bursa: KURAV Yayınları, 2005.
Kesik, Beyhan. “Hulvî, Hulvî Abdullah Efendi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 16 Haziran 2026. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/hulvi-hulvi-abdullah-efendi
Kur’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meali. çev. Ali Özek vd. Ankara: TDV Yayınları, 1993.
Müslim, Ebü’l-Hüseyn b. el-Haccâc. Sahîhu’l-Müslim. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l- Arabî, ts.
Ebû Hanîfe, Nu’mân b. Sâbit. Kasîde-i Meymûne-i Mübâreke Dürr-i Meknûn. haz. İhramcızâde Hacı İsmâil Hakkı Altuntaş. b.y.: y.y., 2011.
Öksüz, Yılmaz. “İbrâhim Yalvacî’nin Kasîde-i Tantarâniyye Tercümesi”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29/2 (2020), 431-458.
Öztürk, Abdülvehhab. İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe’nin Eserleri. İstanbul: Şamil Yayınevi, 2023.
Sağlam, Hacer. “Bir Hurûf-I Mukattaa Olarak Tâhâ Âyeti, Hz. Peygamber’in Şahsında Önemi ve Ali Emîrî Efendi’nin Divan’ındaki Tâhâ Redifli Şiirlere Dâir”. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi 10/Ali Emiri Efendi Özel Sayısı (2024), 196-209.
Şahin, Kamil. “Halvânî, Ebû Muhammed Şemsüleimme Abdülazîz b. Ahmed”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/383. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
Uzunpostalcı, Mustafa. “Ebû Hanîfe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/131-136. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
Ünal, İsmâil Hakkı. İmâm Ebû Hanîfe’nin Hadis Anlayışı ve Hanefî Mezhebinin Hadis Metodu. Ankara: DİB Yayınları, 2012.
Yalvacî, İbrâhim. Mecmû’atü’l-kübrâ mine’l-kasâ’idi’l-fuhrâ. İstanbul: y.y., Taş baskı, 1275/1859.
Yeniterzi, Emine. “Na’t-Türk Edebiyatı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/436-437. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
[1] Nu‘mân b. Sâbit, Kasîde-i Meymûne-i Mübâreke Dürr-i Meknûn, nşr. İhramcızâde Hacı İsmâil Hakkı Altuntaş, (b.y.: y.y., 2011), 59; Abdülvehhab Öztürk, İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe’nin Eserleri (İstanbul: Şamil Yayınevi, 2023), 384-439.
[2] Mustafa Uzunpostalcı, “Ebû Hanîfe”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1994), 10/131-136; Muhammed Ebû Zehra, Ebû Hanîfe (Ankara: DİB Yayınları, 2002), 23-71; İsmâil Hakkı Ünal, İmâm Ebû Hanîfe’nin Hadis Anlayışı ve Hanefî Mezhebinin Hadis Metodu (Ankara: DİB Yayınları, 2012), 15-26.
[3] Mustafa Kara, “Tasavvuf Kültüründe İmâm-ı Azam’ın Yeri” İmâm-ı Âzam Abû Hanîfe ve Düşünce Sistemi, Sempozyum Bildirileri (Bursa: KURAV Yayınları, 2005), 2/29.
[4] Uzunpostalcı, “Ebû Hanîfe”, 10/134; Öztürk, İmâm-ı Azam Ebû Hanîfe’nin Eserleri,16-19.
[5] Ebû Bekir Ahmed b. Muhammed b. Hârûn el-Hallâl, es-Sunne, nşr. ‘Atiyye ez-Zehrânî, (Riyad: Dâru›l-Râye, 1410/1989), 1/233. Bu bilgiyi veren Dr. Abdulcelil Alpkıray’a teşekkür ederim.
[6] Keşfen sahih demek, bir hadisin veya bilginin, o bilgi dalının metodolojisine göre (hadiste senet ve ravi zinciri araştırması) zayıf veya mevzu kabul edilmesine rağmen; tasavvufî/irfanî tecrübe, ilham veya manevî keşif yoluyla sahihliğinin ve sağlamlığının bizzat hissedilmesi ve manen doğrulanmasıdır.
[7] Aliyyü’l-Kârî, el-Masnû fî ma‘rifeti’l-hadîsi’l-mevzû, nşr. Abdulfettah Ebû Gudde (Beyrut: y.y., 1426/2004), 288.
[8] İsmâil b. Muhammed el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâʾ ve müzîlü’l-ilbâs (Dımaşk: Mektebetü’l- Kuds, 1351), 2/164 (No. 2123).
[9] Künyesi Ebû Muhammed Şemsü’l-eimme Abdülazîz b. Ahmed el-Halvânî olup 11. yüzyılda yaşamış önemli bir Hanefî fakihidir. Bk. Kamil Şahin, “Halvânî, Ebû Muhammed Şemsüleimme Abdülazîz b. Ahmed”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1997), 15/383.
[10] İbrâhim Yalvacî, Mecmû‘atü’l-kübrâ mine’l-kasâ’idi’l-fuhrâ (İstanbul: Taş baskı, 1275), 48-49.
[11] Yılmaz Öksüz, “İbrâhim Yalvacî’nin Kasîde-i Tantarâniyye Tercümesi”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29/2 (2020), 435; Bursalı Mehmet Tahir, Osmanlı Müellifleri (İstanbul: Meral Yayınevi, 1972), 1/363; Nejdet Gürkan, “Yalvaçlı İbrâhim Efendi” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (Ankara: TDV Yayınları, 2019), ek-2/665; İsmâil Erken, “İbrâhim b. Muhammed el Yalvacî ve Risale fî ihbar bi’llezî”, Dokuzeylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 44 (2016), 156-157.
[12] Erken, “İbrâhim b. Muhammed el Yalvacî ve Risale fî ihbar bi’llezî”, 159; Ahmet Akgül, “İbrâhim Yalvacî’nin (İhbâr billezî) Manzûm Kasîde-i Muzariyye Tercümesi”, EKEV Akademi Dergisi 25/86 (2021), 24-25; Öksüz, “İbrâhim Yalvacî’nin Kasîde-i Tantarâniyye Tercümesi”, 436; Gürkan, “Yalvaçlı İbrâhim Efendi”, 665.
[13] Öksüz, “İbrâhim Yalvacî’nin Kasîde-i Tantarâniyye Tercümesi”, 436.
[14] Bu eserle ilgili olarak İsmâil Erken bir yüksek lisans tezi hazırlamıştır. İsmâil Erken, İbrâhim b. Muhammed el-Yalvacî ve Risâle fî ihbar bi’llezî (İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015), 119.
[15] Bu eserle ilgili olarak Muhammed Eser Altuntaş bir yüksek lisans tezi hazırlamıştır. Muhammed Eser Altuntaş, İbrâhim b. Muhammed el-Yalvacî’nin Garâibü’l-i‘lâl ve’l-iştikâk ale’l-binâ adlı eseri (İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015), 152.
[16] Beyhan Kesik, “Hulvî, Hulvî Abdullah Efendi”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Erişim 16 Haziran 2026).
[17] Bazı yazma nüshalar için; Yalvacî, Mecmuatü’l-kasâid (İstanbul: Millet Kütüphanesi, Ali Emiri, 3073); Yalvacî Mecmuatü’l-kasâid (İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Çelebi Abdullah, 325); Yalvacî, Mecmuatü’l-kasâid (İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Düğümlü Baba, 428). Gürkan, “Yalvaçlı İbrâhim Efendi”, 665.
[18] İstanbul 1265/1849, 1275/1859, 1276/1860, 1279/1863, 1284/1868, 1303/1886; İstanbul 1315/1898, 1320/1903 ve 1920. Gürkan, “Yalvaçlı İbrâhim Efendi”, 665.
[19] Öksüz, “İbrâhim Yalvacî’nin Kasîde-i Tantarâniyye Tercümesi”, 435; Bursalı Mehmet Tahir, Osmanlı Müellifleri, 363; Gürkan, “Yalvaçlı İbrâhim Efendi”, 665; Akgül, “İbrâhim Yalvacî’nin (İhbâr billezî) Manzûm Kasîde-i Muzariyye Tercümesi”, 24-25.
[20] Hüseyin Elmalı, “Kasîde”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2001), 24/562.
[21] Elmalı, “Kasîde”, 24/564.
[22] Mehdi Cengiz, “Eski Arap Şiirinde Kasidenin Bölümleri Arasındaki Konu Bütünlüğü Sorunu”, Şarkiyat İlmî Araştırmalar Dergisi 13/3 (2021), 1237-1249.
[23] Akgül, “İbrâhim Yalvacî’nin (İhbâr billezî) Manzûm Kasîde-i Muzariyye Tercümesi”, 28.
[24] Sadık Armutlu, “Mevlid Türüne Arap Edebiyatından Bakmak ve Medhiye Mevlid Birlikteliğinden Oluşan Eşsiz Bir Eser Örneği: Burdetü’l-Bûsirî”, Türk Kültüründe Mevlit Geleneği, Sempozyum Bildirileri, ed. Hakan Yekbaş (Sivas: Cumhuriyet Üniv. Yayınları, 2023), 741.
[25] Emine Yeniterzi, “Na’t”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2006), 32/436.
[26] Sadık Armutlu, Klasik Arap, Fars ve Türk Edebiyatı İncelemeleri (İstanbul: Kesit Yayınları, 2021), 1/418.
[27] Armutlu, Klasik Arap, Fars ve Türk Edebiyatı İncelemeleri, 1/418.
[28] Armutlu, “Mevlid Türüne Arap Edebiyatından Bakmak ve Medhiye Mevlid Birlikteliğinden Oluşan Eşsiz Bir Eser Örneği: Burdetü’l-Bûsirî”, 737.
[29] Hz. Peygamber’in bir isminin de Taha olduğu ile ilgili rivayetler ve Taha isminin Klasik Türk Edebiyatında nasıl işlendiği ile ilgil olarak bk. Hacer Sağlam, “Bir Hurûf-ı Mukattaa Olarak Tâhâ Âyeti, Hz. Peygamber’in Şahsında Önemi ve Ali Emîrî Efendi’nin Divan’ındaki Tâhâ Redifli Şiirlere Dâir” Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi 10/Ali Emiri Efendi Özel Sayısı (2024), 196-209.
[30] “Bir gece, kendisine bazı âyetlerimizi gösterelim diye kulunu Mescid-i Harâm’dan çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksâ’ya götüren Allah eksikliklerden münezzehtir. O, gerçekten her şeyi işitmekte ve görmektedir.” (el-İsrâ 17/1).
[31] Ebü’l-Hüseyn b. el-Haccâc b. Müslim, Sahîhu’l-Müslim (Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.), “Îmân”, 334.
[32] Şair telmih sanatı yapmıştır. Habl-i metînden (sağlam ip) murad, Kur’an-ı Kerim ve hadis-i şeriftir. Bk. Âl-i İmrân 3/103.
[33] el-İsrâ 17/79.
[34] Aclûnî, Keşfü’l-hafâʾ, 2/164.
[35] el-Enbiyâ 21/107.
[36] “Eyyûb’u da hatırla. Hani o Rabbine: ‘Hastalanıp sıkıntıya düştüm. Sen ise merhametlilerin en merhametlisisin!’ diye yalvarmıştı.” (el-Enbiyâ 21/83).
[37] İbrâhim Yalvacî, Mecmû‘atü’l-kübrâ mine’l-kasâ’idi’l-fuhrâ, 48-49.
[38] “Eyyûb’u da hatırla. Hani o Rabbine: ‘Hastalanıp sıkıntıya düştüm. Sen ise merhametlilerin en merhametlisisin!’ diye yalvarmıştı.” (el-Enbiyâ 21/83).
[39] Beytin aslında Afra yazmış olmasına rağmen tercümede mürettip hatası olarak Akra yazılmıştır.
[40] “Bir gece, kendisine bazı âyetlerimizi gösterelim diye kulunu Mescid-i Harâm’dan çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksâ’ya götüren Allah eksikliklerden münezzehtir. O, gerçekten her şeyi işitmekte ve görmektedir.” (el-İsrâ 17/1).