DÜNYA YUVARLAK MI?

Geçen ay Güneş’i misafir etmiştik köşemizde. Orada Güneş’in neredeyse mükemmel bir küre olduğunu dile getirmiştik. Bu ayki yazımız ise Dünya’nın şekli üstüne. Öteden beri tartışılagelir bu konu: Dünya neye benzer? Ya da başka bir ifade ile Dünya’nın şekli nedir? Yuvarlak mı, elips mi, yoksa geoit mi? Hatta kimilerine göre düz mü? Sorularımızı sorduk. Şimdi sıra cevapları birlikte aramakta. Hazırsanız başlıyoruz. 2024’ün bu ilk akliyat yazısından hepinize merhaba…


DAHA FAZLASINI
MERAK EDENLERE
Yanda üç görsel daha var. Yine patates gibi, yamru yumru.
• İlki Dünya’nın yegâne uydusu olan Ay’ın gerçek şekli.
• İkincisi bize en yakın komşumuz Mars gezegenine ait.
• Üçüncüsü ise Dünya’nın ikiz kardeşi olarak adlandırılan Venüs’ün gerçek şekli.

BİLİYOR MUSUNUZ?
• Baştan söyleyelim Dünya kesinlikle yuvarlak değil. Düz hiç değil. Ders kitaplarından aşinalığınız vardır elbet. Dünya’mızın kendine ait bir şekli var: Geoit. Peki nedir bu geoit?
• Basit bir anlatımla geoit; ekvatordan şişkin, kutuplardan basık olarak tarif ediliyor kitaplarda. Şimdi biz bu hususu açalım biraz daha.
• Küre şekilli bir nesne alın elinize, mesela bir top. Ve başlayın döndürmeye. Ortasının daha hızlı, uçlarının ise çok daha yavaş döndüğünü göreceksiniz. Dönme süreleri aynı ama katettikleri mesafe farklı. Bu yüzden kürenin merkezi kenarlarına nispetle çok daha hızlı döner. Tıpkı Dünya gibi.
• Dünya’nın bu dönüşü milyonlarca yıldır süregelir. Ve bu dönüş neticesinde ekvator şişer, kutuplar ise basılır. Topu düz bir zemine koyun ve üzerine bastırın. Orta kısmından şişkince bir hâle gelecek. Bir nevi elips. İşte tam da o.

AMA DÜNYA’NIN ŞEKLİ ÖYLE DE DEĞİL
• Evet, Dünya öyle de değil. Yani üzerine ağırlık konulmuş bir top gibi pürüzsüz değil. Peki ya nasıl?
• Patates gibi. Evet, yanlış okumadınız. Dünya’mız koca bir patates gibi. Yamru yumru. Bazı yerleri de içe çökük.
• Şimdi “Neden?” sorusunu sormanın tam zamanı. Neden böyle, neden pürüzsüz değil?
• Kendimizden, çevremizden hareketle cevaplayalım bunu da. Şimdi etrafa bir bakın. Ufuk çizgisine doğru dağlar göreceksiniz. Dünya’nın sizin yaşadığınız bölgedeki en uç noktası o dağların tepe kısımları. Hepsi düz mü? Ya da hepsi aynı yükseklikte mi?
• Buradan hareketle tüm Dünya’yı düşünelim şimdi de. Anadolu nispeten dağlık bir arazi üzerinde; Avrupa’da aynı şekilde, hatta Himalayalar da öyle. Yandaki görsel bilim insanlarının 15 yıllık çalışmaları sonucunda ortaya çıktı. Ne kadar şaşırtıcı değil mi? Bir o kadar da hayranlık uyandırıcı.
• Görüldüğü üzere dağlık olan kısımlar şişkin bir hâlde iken geniş düzlükler daha pürüzsüz. İşte tam olarak bu şeklin adı geoit. Yani Dünya’nın nevi şahsına münhasır olan şekli.