DİKKAT EKSİKLİĞİ VE HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU
Hatice TOPKARAOĞLU
Klinik Psikolog
Çocuklarda en yaygın görülen psikiyatrik bozukluklar arasında yer alan dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), insan davranışlarını kontrol eden, planlı ve düşünerek davranmayı sağlayan beynin ön bölgesinin (frontal korteks) yetersizliğiyle ilişkili nörogelişimsel bir bozukluktur. DEHB’in dikkat eksikliği, hiperaktivite ve dürtüsellik olmak üzere üç temel belirtisi vardır. Bu belirtiler çocuklarda bir arada bulunabileceği gibi sadece dikkat eksikliği ya da sadece dürtüsellikten muzdarip olan çocuklar da vardır.
DEHB belirtileri yaşa ve cinsiyete göre farklılık göstermektedir. Okul öncesi ve ilkokul çağında hiperaktivite belirtileri daha sık görülmekteyken ergenlik çağında dikkat eksikliği belirtileri ve buna bağlı yaşanan sorunlar genellikle daha belirgin hâle gelmektedir. Yine erkek çocuklarda hiperaktivite ve dürtüselliğe bağlı yaşanan davranışsal sorunlar daha belirginken kız çocuklarda dikkat eksikliği ve buna bağlı yaşanan sosyal, duygusal sorunlar daha belirgin görülmektedir. DEHB; akademik, davranışsal, sosyal ve psikolojik sorunları içermesi ve bazı durumlarda eşlik edebilen başka problemlerle birlikte görülebilmesine bağlı olarak yaşanan zorluğun artması sebepleriyle erken teşhis edilip gerekli tedavi uygulanmadığında ilerleyen zamanlarda farklı riskler oluşturabilmektedir.
DEHB’e Bağlı Yaşanan Zorluklar
• Akademik zorluklar: Ödevleri tamamlayamama, dersleri dinleyememe, dikkate bağlı öğrenmenin yavaş olması, sınavlarda başarısızlık…
• Sosyal zorluklar: Diğerlerine uyumlanamama, gruplara ayak uyduramama, dışlanma…
• Davranışsal zorluklar: Hareket ihtiyacı, tehlikeli davranışlar, sürekli uyarılma, söyleneni duymama ve uygun hareketi gösterememe…
• Psikolojik zorluklar: Duygusal dalgalanmalar, öz güvenin azalması, öz saygının oluşmaması, duygu düzenleme ve regülasyon güçlüğü…
DEHB tanısı çoğu zaman çocuğun ya da yetişkinin hayatında zorluklara sebep olsa da tanı alan her çocuk akademik olarak başarısız olacak değildir. Yetişkinlik dönemlerinde DEHB ile yaşamayı öğrenmiş kişiler hayatlarında başarıyı sağlayabildikleri gibi, enerjik ve cana yakın tutumları ile sosyal ortamların neşeli kişisi olarak tercih de edilebilmektedirler. Bu kişiler DEHB tanısına rağmen toplum içerisinde uyumlu bir şekilde yaşamlarını sürdürebilir, aynı anda birden fazla işi birlikte yapabilir, mizah becerileriyle sosyal ortamların gözdesi olabilirler.
DEHB tanılı kişiler listesinde sıra dışı bir zihne sahip olduğunu görebildiğimiz çeşitli isimler bulunur. Albert Einstein, Alexander Graham Bell, Leonardo Da Vinci, Pablo Picasso, Thomas Edison gibi isimler DEHB tanılı ancak sıra dışı zihinleri sayesinde buluş ve çalışmalarıyla tarihe önemli isimler olarak geçmişlerdir.
DEHB aynı zamanda kişiye esnek düşünebilme ve davranabilme becerisi kazandırır. Merak ve yeniliklere açık olabilmek yine DEHB’li kişilerin özelliklerindendir. Bu çocukların yaşamlarını kolaylaştırabilmek için ebeveynlerin ve öğretmenlerin DEHB’li bir zihnin nasıl işlediğini bilmeleri ve hangi davranışların bu çocuklar için normal olduğunu ayırt edebilmeleri çok önemlidir.
Bazı ebeveynlerden, çocuklarının saatlerce video oyunlarına, lego ya da yapbozlara odaklanabildiklerini söylediklerine şahit oluruz. Bu durumun sebebi hiper odaklanmadır (hyperfocused). Hiper odaklanma, bir kişide görülen ve kişinin belli bir görev veya aktiviteye yoğunlaşarak dış dünyadaki diğer uyaranları fark etmede zorlanması durumudur. Hiper odaklanma sayesinde kişi, tek bir konuya odaklanarak o konuda yüksek performans gösterebilmektedir.
DEHB’li bir çocuğun yaşamını sürdürürken karşılaştığı sorunlarda çevresinden destek alabilmesi çok önemlidir. Bu çocuklar rutin oluşturma, görev ve sorumluluklarını sürdürebilme, duygularını ifade edebilme ya da çeşitli sosyal ortamlarda sorunlar yaşayabileceği için ebeveynleri tarafından desteklenmeleri, okul ve öğretmenleri ile iş birliği sürecine girilmesi, gerekli durumlarda psikolog, psikolojik danışman ya da ergoterapist gibi uzmanlardan destek alınması oldukça önemlidir. Bu çocukların gerekli desteği almaması durumunda; akademik başarısızlıklar, okulu yarıda bırakma, öz güven eksikliği, kaza, yaralanma ve tehlikeli durumlarla karşılaşma, yasal problemler, bağımlılıklar, sosyal ilişki problemleri ve başka psikolojik/psikiyatrik sorunlar görülmesi muhtemeldir.
DEHB'li Çocuk Sahibi Ebevynlere Öneriler
• Evde çocuğunuzun hayatını düzenleyecek rutinler oluşturun. Uyanma, okula hazırlanma ve özellikle ödevlerin yapılacağı zamanları belirli bir rutine oturtun.
• Hayatınızı düzenleyin. Eviniz karışık ve plansız bir yaşamınız varsa, programlarınız sürekli değişiyorsa çocuğunuzun rutinleri de oluşmayacaktır.
• Her hafta belirli gün ve saatte tüm aile fertleri ile bir araya gelerek o hafta aile bireylerine düşen sorumluluklar hakkında konuştuğunuz aile toplantıları düzenleyin. O hafta bir farklılık olacaksa bunu aile bireylerine, özellikle de DEHB’li çocuğunuza önceden söyleyin. Örneğin bir misafir gelecekse ya da ebeveynlerden birinin seyahat planı varsa o haftaya özgü neler yapılmalı belirleyin.
• Çevrenizi ve evinizi düzenleyerek çocuğunuza yardımcı olun. Çocuğunuzun dikkatini toparlayabilmesi ve derslerini sakin bir ortamda yapabilmesi önemlidir.
• Ekran kullanımını çocuğunuzla iş birliği yaparak sınırlayın. Çocukların ekrana aşırı maruz kalmasının DEHB belirtilerini artıracağını unutmayın. Ekran yerine farklı alternatifler üretin.
• Çocuğunuzu DEHB’e bağlı yaşadığı sorunlar sebebiyle eleştirmeyin. Eksik yönleri yerine başarabildiği yönlere odaklanmaya ve bu yönlerini takdir etmeye çalışın.
• Çocuğunuza yardımcı olabilmek için ev içerisinde rutini sürdürün ve davranışlarınızda tutarlı olun.
• Farklı aktiviteleri deneyin. Spor ya da çeşitli sanat branşları gibi çocuğunuzun ilgisini çekebilecek aktiviteler ile onun öz güvenini destekleyin.