DAVRANIŞ I -

BİRİKTİRMEKTEN PAYLAŞMAYA:

ÇOCUKLUKTAN GENÇLİĞE ALIŞKANLIKLAR

Doç. Dr. Harun ŞENCAL

İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi

Bu yazı dizisi boyunca finansal okuryazarlığı oluşturan halkaları sırasıyla ele aldık; önce kapitalizmin değerlerden bağımsız olmayan bir zihniyet olduğuna dair bir farkındalık geliştirdik. Ardından bu zihniyetin ürettiği bilgiyi ve beklediği becerileri sorguladık. Son iki yazıda ise birikim anlayışının insanın kendisine ve ilişkilerine yayıldığı tutum boyutunu inceledik. Bu yazıyla birlikte son halkaya, yani davranışa geçiyoruz. Davranış, bir zihniyetin somut eyleme döküldüğü yerdir; ancak buradaki ilişki tek yönlü değildir. Bir zihniyet gündelik davranışa dönüştüğünde kalıcı hâle geldiği gibi tekrarlanan bir davranış da zamanla kendi zihniyetini üretir.

Bu sebeple çocuklukta sıra tersine işler: Çocuk henüz bir kavramı değil bir tekrarı öğrenir, kendisine ne söylendiğini değil evde ne yapıldığını görür. Gençlikle birlikte ise devraldığı alışkanlığın nesnesi olmaktan çıkıp kendi davranışının öznesi hâline gelir. Bu yazıda meseleyi bu iki düzeyde, ailenin çocuğa kazandırdığı alışkanlıklar ve gencin kendi tercihiyle sürdürdüğü davranışlar üzerinden ele alacağız.

Ana akım finansal okuryazarlığın çocuğa yönelik en masum görünen pratiği, onu küçük yaştan itibaren harçlığını biriktirmeye yönlendirmektir. Çocuk böylece sabretmeyi, bir hedef için beklemeyi ve anlık arzularını ertelemeyi öğrenir. Bu kazanımlar elbette değerlidir. Ne var ki tekrarlanan her davranış, yanında örtük bir mesaj taşır. Biriktirilen miktarın artışının takip edilip övülmesi, birikimin kendisini takdire değer bir başarı hâline getirir; oysa aynı çocuk bir başkasına verdiğinde çoğu zaman benzer bir teşvikle karşılaşmaz. Biriktirilen para çoğunlukla içeriye, çocuğun kendisine akar; dışarıya, başkasına değil. Paylaşmak, vermek ve başkasının ihtiyacını gözetmek bu döngüde kendine yer bulamaz. Böylece biriktirme, çocuğun karakterine mutlak bir erdem olarak yerleşirken cömertlik ve empati ise arka planda kalır.

Mesele biriktirmenin bizatihi kötü olması değildir; ihtiyaç anına karşı tedbirli olmak ölçülü bir birikimi gerektirir. Sorun, sınırı ve gayesi olan bir tedbirin her durumda geçerli mutlak bir alışkanlığa dönüştürülmesidir. Bir haslet, bağlamından koparılıp mutlaklaştırıldığında çoğu zaman karşıt bir kusura savrulur: Ölçülü biriktirme tedbir iken mutlaklaştırılmış biriktirme kolaylıkla cimriliğe; geleceği güvenceye alma kaygısı ise başkasının bugününe karşı duyarsızlığa dönüşür.

Aranan çözüm, çocuğa biriktirmeyi yasaklamak değil biriktirmenin yanına en az onun kadar sık tekrarlanan bir “vermek” davranışı yerleştirmektir. Bunun pratiği son derece somuttur: Harçlıktan küçük de olsa düzenli bir payın bizzat çocuğun eliyle bir ihtiyaç sahibine ulaştırılması; bir arkadaşına,

komşusuna ya da akrabasına kendi imkânından mütevazı hediyeler vermeyi alışkanlık hâline getirmesi… Buradaki kritik ayrıntı, verme işini çocuğun kendisinin yapmasıdır. Ailenin çocuk adına verdiği sadaka, çocuğa yalnızca bir bilgi aktarır; çocuğun kendi elinden çıkan küçük bir meblağ ise ona bir tecrübe kazandırır. Ayrılacak payın miktarını çocuğun kendi kararına bırakmak da bu tecrübeyi güçlendirir, zira vermek ancak vazgeçilen bir şey olduğunda anlam kazanır.

Bütün bu ayrıntıların ortak sebebi şudur: Çocuk, ihsanı bir tanım olarak öğrenmez; verdiğinde karşısındakinin yüzündeki değişimi gördüğü anda tecrübe eder. Üzerine düşeni yapmanın ötesinde, beklenmediği hâlde karşılıksız iyilikte bulunmanın güzelliğini tadan çocuk, “benimki bana yeter” diyen bir tutum yerine çevresiyle karşılıklı bir iyilik ve dayanışma bağı kurmayı öğrenir. Tekrar edildikçe cömertlik, ezberlenmiş bir kural olmaktan çıkıp bir karakter özelliğine dönüşür.

Aynı öğrenme biçimi, çocuğun becerileri ve çevresi söz konusu olduğunda da işler. Çocuk, bir kabiliyetin ne işe yaradığını kendisine söylenenlerden değil evde nasıl kullanıldığını görmekten öğrenir: Anne babasının mesleğinden yalnızca getirdiği gelirle mi söz edilmekte, yoksa o meslekle bir yakına, bir komşuya fiilen dokunulduğu da görülmekte midir? Kendi öğrendiği şeyin ileride kime yarayacağına dair fikrini büyük ölçüde bu gözlemden edinir. Arkadaşlığı da aynı yolla öğrenir; ailesinin evine kimleri çağırdığı, kimlerle vakit geçirmeyi tercih ettiği ve misafirini nasıl karşıladığı, ona insanların ne olduğuna dair sessiz bir tarif verir. İnsanların ileride işe yarayacak birer bağlantı mı yoksa kendileri için değerli birer kardeş mi olduğu, ailenin bu konuda söylediklerinden çok yaptıklarından anlaşılır.

Gençlikle birlikte muhatap değişir. Genç artık mükelleftir ve bu davranışların sorumluluğu doğrudan kendisine geçmiştir; ailesinden ne devraldığından bağımsız olarak hangi alışkanlığı sürdüreceğine bundan sonra kendisi karar verecektir. Üstelik bugün bir gencin maruz kaldığı baskı, çocuğunkinden çok daha yoğundur: Kendisini sürekli görünür kılması, becerilerini sergilemesi, çevresini genişletmesi ve bütün bunları geleceğe yapılmış bir yatırım olarak kaydetmesi beklenmektedir. Bu baskının en görünür alanı sosyal medyadır; genç, orada kendisini tanıtan bir kişi olmaktan çıkıp sürekli güncellenmesi gereken bir tanıtım sayfasına dönüşme tehlikesiyle karşı karşıyadır. Katıldığı her etkinliğin bir kayda, tanıştığı her insanın bir bağlantıya, öğrendiği her şeyin bir satıra dönüştüğü bu düzende asıl aşınan şey, karşılıksız yapılan işlerin kendisidir.

Bu beklentiye direnmenin yolu, beceri kazanmayı ya da çalışmayı bırakmak değil o beceriyi kimin için kullandığına dikkat etmektir. İlk kazancından, ne kadar küçük olursa olsun, düzenli bir pay ayırmak; bildiği bir şeyi karşılık beklemeden bir arkadaşına öğretmek; vaktinin bir kısmını kimsenin görmeyeceği ve hiçbir getirisi olmayan bir hayır işine vermek… Bunlar gencin kendi eliyle kurduğu davranışlardır ve hayatının hangi merkez etrafında döndüğünü asıl bunlar açık eder.

Buradan çıkan sonuç, biriktirmeyi, beceri kazanmayı ya da dost edinmeyi terk etmek değildir; bunların hepsi yerli yerinde birer hayırdır. Asıl mesele, hangisinin tekrarlandığı ve tekrarlanırken yanına neyin konulduğudur. İnsan karakterini tek bir kararla değil farkına bile varmadığı yüzlerce sıradan tekrarla edinir; biriktirmenin yanına vermek konulmadığında eksik kalan şey bir bilgi değil hiç yaşanmamış bir tecrübedir. Yazının başında söylediğimiz gibi tekrarlanan davranış, zamanla kendi zihniyetini üretir. Çocuklukta ailenin eliyle, gençlikte kişinin kendi tercihiyle kurulan bu küçük alışkanlıklar, bu sebeple ömür boyu sürecek bir istikametin ilk halkalarıdır. Bir sonraki yazıda bu temelin yetişkinlikteki karşılığını, yani tüketim toplumunun kışkırttığı sınırsız arzular karşısında kanaat davranışını ele alacağız.