CÖMERTLİĞİN ZİRVESİ: İsar
Prof. Dr. Mahmud Esad ERKAYA
Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi İlahiyat Fakültesi
Cömertlik, ahlaki olgunlaşmanın ve nefis terbiyesinin en somut göstergelerinden biridir. Tasavvufi literatürde bu kavram seha, cud ve isar kavramlarıyla derecelendirilmiştir. Her biri cömertliğin kalbî derinliğe göre değişen üç mertebesine işaret eder. Cömertliğin ilk basamağını oluşturan seha, kişinin imkânlarının çoğunu kendisine ayırarak az bir kısmını hayır yolunda harcamasıyken ikinci mertebe olan cud, kişinin imkânlarının az bir kısmını kendisine ayırıp çoğunu başkaları için sarf etmesidir. Cömertliğin en yüksek derecesini ifade eden isar ise insanın kendisi ihtiyaç duyduğunda bile elindekini başkasına verebilme fedakârlığıdır. (Gazali, İhyâu Ulûmi’d-Dîn, Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 2013, 3/334)
Kavramsal boyuttaki bu mertebeler, kalbin manevi durumuyla doğrudan ilintilidir. Nitekim Sühreverdi, bu hakikati, “Seha, kalp safiyetine ulaşmış kimselere mahsustur. İsar ise kalbi nurla dolmuş kimselere aittir.” şeklinde ifade eder. (Sühreverdi, Avârifü’l-Maârif, Beyrut: Daru Sadır, 2010, s. 323) Hacı Bektaş-ı Veli ise isarı, “başkasının mutluluğunu kendi hazzının önüne koymak” olarak tanımlar ve cömertliği; mal, ten (beden), can ve gönül cömertliği olmak üzere dört mertebede ele alır. (Hacı Bektaş-ı Veli, Makâlât, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay., 2021, s. 60)
İsar kavramı, İslam düşüncesinde köklerini doğrudan Kur’an ve sünnetten alır. “…Kendileri son derece ihtiyaç içinde bulunsalar bile onları kendilerine tercih ederler…” (Haşr, 59/9) ayeti Mekkeli muhacirleri kendi canlarından üstün tutan ensarın asil tutumuna ve nefsin cimriliğinden arınmanın gerçek kurtuluş olduğuna işaret eder.
Söz konusu ayette ilkesel çerçevesi çizilen bu yüce ahlak, Peygamber Efendimiz’in (s.a.s.) yaşantısında bizzat tecessüm etmiştir. Kendisinden bir şey istendiğinde asla “hayır” demeyen (Müslim, Fedail, 56) ve cömertlikte “rüzgâr gibi” olduğu tasvir edilen Efendimiz (Buhari, Bed’ü’l-vahy, 1), bir hanım sahabinin kendisine hediye ettiği yeni hırkayı giydiğinde, onu beğendiğini söyleyen bir başka sahabiye tereddüt etmeden hediye ederek isarın en canlı örneğini sergilemiştir. (İbn Mace, Libas, 1)
Bu temel dayanaklardan hareketle tasavvuf büyükleri de isarın sınırlarını ve hakikatini derinlemesine tahlil etmişlerdir. Örneğin Sehl b. Abdullah et-Tüsteri, Nahl suresinin
doksanıncı ayetinde geçen adalet ve ihsan emrini yorumlarken “Adl, yemekte arkadaşınla eşit olman; ihsan ise yemekte arkadaşını kendine tercih etmendir.” diyerek isarı ihsan makamının özü olarak görmüş (Molla Cami, Nefehâtü’l-Üns, 196); Ebu Hafs en-Nisaburi ise bu kavramı sosyal boyutuyla ele alarak “dünya ve ahiret işlerinde kardeşlerinin çıkarlarını kendi çıkarından önde tutman” şeklinde tanımlamıştır. (Sülemi, Tabakâtu’s-Sûfiyye, 66)
Muhammed b. Mansur’un, kendisine “Fakrın hakikati nedir?” diye sorulduğunda verdiği, “Bulamadığın vakit kalben istememen, bulduğun vakit isar eylemendir.” cevabı, imkân olduğunda bile gönlü tok tutabilmenin isarla mümkün olduğunu göstermektedir. (Molla Cami, Nefehâtü’l-Üns, 190)
Yusuf b. Hüseyn er-Razi’ye göre gerçek isarın temeli, mülkiyet iddiasından tamamen vazgeçmektir. “Nefsi için bir mülk görenin isarı sahih olmaz. Gerçek isar ancak her şeyin Cenab-ı Hakk’a ait olduğunu bilen kimseden meydana gelir. Bu anlayıştaki bir kimse, eline bir mülk geçince nefsini onu sahibine ulaştıran bir emanetçi ve dağıtımcı olarak görür.” (Sühreverdi, Avârif, 318) Dolayısıyla hakiki isar, kişinin kendi cömertliğiyle övünmesi değil mülkü hakiki sahibine teslim ederken nefsini aradan çıkarabilmesidir. Sühreverdi de isarda kimse arasında ayrım yapılmaması gerektiğini vurgulayarak “Asıl isar, bütün halkın hakkını kendi hakkının önüne geçirmen ve kardeş, arkadaş, tanıdık tanımadık hiç kimseyi ayırt etmemendir.” ilkesini koyar (Sühreverdi, a.g.e., 318).
Mülkiyet bilincini aşıp kişi ayrımı gözetmeden yapılan bu isar anlayışı, tasavvufi hayatta yalnızca zihinsel bir tutum olarak kalmamış, gündelik ilişkilere de doğrudan yansımıştır. Nitekim Hücviri, isarın pratik hayatta iki şekilde tezahür ettiğini belirtmiştir: Birincisi, yoldaşın hakları hususunda “zorluğa ve sıkıntıya katlanmak”, ikincisi ise muhabbette isar yani “zevk ve sefayı paylaşmak”tır. (Hücviri, Keşfu’l-Mahcûb, 254)
İsar anlayışı sufilerin yalnızca maddi paylaşımlarında değil ibadet adabında dahi belirleyici olmuştur. Örneğin sufi dervişler, namazda ilk safta durmak için başkalarını sıkıştırarak izdihama yol açmaktan özellikle kaçınırlar. Onlar bu sevabı ancak kendiliğinden boş bir yer bulurlarsa bir ganimet olarak kabul ederler.
Öte yandan isar anlayışının tarihsel süreçteki uygulamaları insanlık adına hayranlık uyandırıcı sahneler doğurmuştur. Söz gelimi bir gün, Ebu’l-Hasan el-Antaki’nin evine otuz kadar misafir gelmiş fakat evde sadece beş kişiye yetecek ekmek olduğu görülmüştür. Misafirler rahat yesin, kimsede çekince kalmasın diye kandiller söndürülmüştür. Yemekten sonra ışık yeniden yakıldığında ekmeklerin hiç ellenmediği görülmüştür. Çünkü sofradaki her bir misafir, din kardeşini kendine tercih etmiş ve yemeğe dokunmamıştır. (Sühreverdi, a.g.e., 317)
Benzer bir ruh hâli ve fedakârlık, tasavvuf büyüklerinin bizzat kendi yaşantılarında ve dervişan arasındaki münasebetlerde de somut birer ahlaki ilkeye dönüşmüştür. “Biz fakirliği talep ettik, bizi zenginlik karşıladı.” diyen İbrahim b. Ethem, gündüz tarlada çalışıp kazandığını derviş arkadaşlarına harcardı. Bir gece eve geç kaldığında arkadaşları, “Ona ders olsun.” diyerek yemeği yiyip uyurlar. Eve dönen İbrahim b. Ethem, onların aç uyumuş olabileceğini düşünerek yüzü küller içinde kalana kadar onlar için çörek pişirir. Arkadaşları uyandıklarında yaptıkları sitemden derin bir pişmanlık duyarlar. (Kuşeyri, Risale, 327)
İsarın bu diğerkâm boyutu yalnızca sufi çevrelerle sınırlı kalmamış, kaynağını Asr-ı Saadet’in ve İslam tarihinin dönüm noktalarındaki sembol şahsiyetlerin sergilediği eşsiz fedakârlıklardan almıştır. Yermük Savaşı’nda Huzeyfetü’l-Adevi, yaralılar arasında amcasının oğluna su götürür. Ancak yanlarındaki diğer yaralıların iniltisini duyan her bir sahabi, suyu içmeyip yanındakine yönlendirir. Su üçüncü kişiye ulaştığında o şehit olmuştur; geri dönüldüğünde ise diğer iki sahabinin de şehit olduğu görülür. Hepsi son nefeslerinde bile kardeşini suya tercih etmiştir. (Sühreverdi, a.g.e., 317)
Görüldüğü üzere isar, insan ruhunu adım adım olgunlaştıran bir erdem kademesidir. Maddi imkânlardan ibadetteki ince edeplere, hatta ölüm kalım anlarına kadar uzanan bu anlayış, insanı bencil duygulardan arındırarak gerçek gönül zenginliğine ulaştıran en kestirme yollardan biri olmuştur.