ÇOCUĞU

KİM BÜYÜTÜYOR?

Ahmet Melih KARAUĞUZ

Bir çocuğun karakteri, vaktini kiminle geçirdiğiyle, onu kimin oyaladığıyla şekillenir. Eskiden bu zahmeti anneler, babalar, büyükler hatta mahalleli çekerdi. Şimdi yoruldukça çocuğu bir ekrana, bir uygulamaya teslim ediyoruz ve dürüst olalım, bu hepimizin işine geliyor. Ağlayan çocuğun eline tutuşturulan tablet, uyku vaktini kurtaran dijital asistanlar ya da ödevi şipşak çözen yapay zekâ hayatımızı gerçekten kolaylaştırıyor. Bir yükten kurtulduğumuzu hissediyoruz. Ama ıskaladığımız çok kritik bir şey var: Bu teknolojik devir teslimle omuzlarımızdan attığımız şey sadece günün yorgunluğu değil. Biz aslında farkında olmadan terbiyenin kendisini yani o zahmetli ama insanı insan yapan bağı aradan çıkarıyoruz.

“Terbiye” kelimesini bilerek seçiyorum çünkü bugün onun boşluğunu doldurduğunu sandığımız şey kesinlikle terbiye değil. Çocuğa alfabeyi öğretmek, gezegenleri saydırmak ya da bir masalın sonunu getirmek sadece bilgi aktarmaktır. Kabul edelim, makineler bu işte giderek hepimizden daha iyi oluyor. Ama terbiye dediğimiz şey, bir zihne veri yüklemekten ibaret değildir. Terbiye; iki insanın kurduğu o gerçek, zaman zaman kusurlu bağın içinde yeşerir. İçinde beklenti vardır, kırılganlık vardır ve en önemlisi kanlı canlı “örnek alınan bir duruş” vardır. Çocuğunuza masal anlatan o uygulamanın çocuğunuzla ilgili hiçbir derdi, hiçbir gayesi yoktur. Onun “iyi bir insan” olmasını filan umursamaz. Çünkü bir makine, doğası gereği hiçbir şey “isteyemez”.

Sabrı Tükenmeyen Öğretmen

Örneğin öğrenciler tarafından sıklıkla kullanılan bir yapay zekâ uygulaması var; cevabı doğrudan sunmayan, öğrenciyi adım adım düşünmeye sevk eden bir kurguya sahip. Pedagojik açıdan son derece rasyonel bir tasarım. Çocuk bir denklemde takıldığında bu dijital öğretmen öfkelenmiyor, bıkkınlık göstermiyor, “Bunu sana üç kez anlattım.” diyerek iç çekmiyor. Sınırı olmayan bir zamanı, tükenmeyen bir sabrı ve asla dalgalanmayan bir ruh hâli var. Hiçbir ebeveynin ya da öğretmenin vadedemeyeceği bir stabilite bu. Ancak meselenin düğümlendiği yer tam da burasıdır: İnsanın asıl kıymeti, bu mekanik kusursuzluğu sunamamasından gelir.

Çocuğa bir şeyler anlatmaya çalışan yetişkinin yorgunluğunu, zaaflarını ama buna rağmen kendisi için gösterdiği gayreti gören çocuk, aynı anda çok daha köklü bir gerçeği idrak eder: İnsanın insana katlanmasını. Birinin kendi uğruna emek harcamasının ne anlama geldiğini ve sabrın bedelsiz olmadığını kavrar. Şahsiyeti inşa eden ve hiçbir müfredatın veremeyeceği asıl bilgi budur. Yorulmayan, tahammül sınırları hiç zorlanmayan, dolayısıyla eylem olarak “sabretmeyen” bir makine, sabrın ne olduğunu öğretemez.

Hasan el-Benna, toplumsal ıslahın güzergâhını belirlerken oldukça net bir aşamalılık gözetir: Önce fert, ardından aile, sonra toplum ve yönetim. Bu sistematikte terbiye her şeyin öncülüdür; kurumlar ve yapılar ancak ahlaken inşa edilmiş şahsiyetler üzerine kurulabilir. Söz konusu hiyerarşide ailenin konumu bilhassa dikkat çekicidir; fertten hemen sonra, toplumdan hemen önce yer alır. Aile insanın ilk terbiye ocağı, toplumsal zincirin yapıtaşıdır. Eğer o halka işlevini yitirir ya da yeri algoritmik bir vekil ile doldurulursa zincirin geri kalanı bütünüyle boşluğa düşer.

Uyumadan Önce

Bugün milyonlarca çocuk ilk muhabbetini bir cihazla ediyor: “Bana bir masal anlat”, “Gökyüzü neden mavi?” Bu sesli asistanlar evlerimizin başköşesine yerleşeli epey oldu. Artık sorusunun cevabını bir yetişkinden değil de uzaklardaki bir sunucudan almayı son derece normal bulan bir kuşak büyüyor. Bu cihazlar nazik konuşuyor, çocuğa “lütfen” diyor, teşekkür ediyor. Hatta bazı ebeveynler, çocukları makineye kaba davranmasın diye cihazın nezaket modlarını açıp kendince önlem alıyor.

Ama burada ıskaladığımız devasa bir kör nokta var: Nezaketi hiçbir şey hissetmeyen bir makineden öğrenen çocuk, nezaketin aslında “karşısındakini incitmemek” için var olduğunu nasıl anlayacak? Uygulamaya bağırırsanız size küsmez, surat asmaz, o akşam sessizliğe bürünmez. Çocuk, ağzından çıkan bir sözün karşı tarafta bir yara açabileceğini ancak kanlı canlı bir yüz gördüğünde kavrar. Kardeşiyle kavga edip onu ağlattığında, annesinin sesindeki kırgınlığı duyduğunda ya da dedesinin gözündeki hayal kırıklığını gördüğünde öğrenir. Makinenin yüzü yoktur; yüzü olmayan, incinmeyen bir şeyden ahlak öğrenilmez.

Bir asistanın gökyüzünün neden mavi olduğunu kusursuz bir şekilde açıklaması, yorgun bir babanın uydurma cevabından bilgi olarak üstün olabilir. Ama mesele, hiçbir zaman sadece doğru bilgiyi almak olmadı. Bir çocuk “Gökyüzü neden mavi?” diye sorduğunda aslında iki şey ister: Biri bilgi, diğeri ilgidir. O soruyu bir insana sorduğunda karşısındakinin durup ona bakması, düşünmesi, belki bilmediğini itiraf edip “Gel birlikte araştıralım.” demesi çocuğa dünyanın merak etmeye ve paylaşmaya değer bir yer olduğunu hissettirir. Saniyeler içinde suratına çarpılan kusursuz bir cevap merakı beslemez, aksine öldürür. Çünkü merakın asıl gıdası, iki insanın paylaştığı o ortak şaşkınlıktır.

Ödevi Yapan Ama Çocuğu İnşa Etmeyen Sistem

Gelelim şu meşhur ödev meselesine. Bugün lise öğrencilerinin kompozisyonlarını yapay zekâya yazdırması, ortaokul çocuklarının matematik problemini fotoğraflayıp anında çözdürmesi artık istisna falan değil, sıradan bir alışkanlık. Öğretmenler durumun farkında, okullar yasaklar koyuyor, tespit programları havada uçuşuyor. Ama tartışmayı çok yanlış bir yerden yürütüyoruz. Sanki asıl mesele çocuğun kopya çekmesi, hakkı olmayan bir notu almasıymış gibi davranıyoruz.

Oysa ödevin asıl işlevi hiçbir zaman bir not vermek değildir. Bir çocuk masanın başında bir problemle tek başına boğuşurken, tıkanırken, canı sıkılırken ve “Bıraksam mı, devam mı etsem?” kavgası verirken bir inşa faaliyeti yürütür. Zorlukla baş etmeyi, dikkatini toplamayı, bir işi yarım bırakmanın o iç kemiren huzursuzluğunu öğrenir. Bunların hiçbiri ödev kâğıdında yazmaz.

Cevdet Said, gerçek bir değişimin nereden başlaması gerektiğini anlatırken ısrarla insanın “içine”, nefsine işaret eder. Dışarıdan dayatılan hiçbir şeyin insanı dönüştürmeyeceğini, değişimin insanın kendi iradesiyle, kendi içinden başlaması gerektiğini söyler. Bugün bu kuralı alıp teknolojiye uyarlarsak şu acı gerçekle yüzleşiriz: Bilgiye kolayca ulaşmak, hikmet sahibi olmakla aynı şey değildir. Çocuğun önüne dünyanın bütün cevaplarını saniyeler içinde yığmak onu bir milim bile olgunlaştırmaz.

Arkadaşın Bir Uygulama

Bugün çocuklar, bazı uygulamalardaki yapay karakterlerle saatlerce dertleşiyor. Bu “arkadaşlar” onları hep dinliyor, hep haklı buluyor, asla yorulmuyor ve en önemlisi kendi günlerinin ne kadar kötü geçtiğinden hiç bahsetmiyorlar. Çocuğun kurduğu bu ilişki, gerçek bir arkadaşlığın o törpüleyici sürtünmelerinden tamamen arındırılmış durumda. Küsme yok, kıskançlık yok, oyuncağını paylaşma derdi yok, “Biraz da onun istediği olsun” deme zorunluluğu yok. Her şey çocuğun etrafında fır dönüyor.

Hâlbuki arkadaşlığın insanı terbiye eden gücü tam da iki kişi arasındaki gerilimde gizlidir. Bir çocuk, sırasını beklemek zorunda kaldığında ya da arkadaşı başka bir oyun oynamak için tutturduğunda dünyanın merkezinde kendisinin olmadığını tecrübeyle öğrenir. Bu, topluma karışmanın ilk adımıdır. Çocuğun her kahrını çeken, her dediğini onaylayan bir yapay dost ona hayatı değil merkeze kendini koyduğu hastalıklı bir hayali sunar. Ve bu yanılsamanın faturası, yıllar sonra gerçek insanlarla kuramadığı sakat ilişkilerde çok ağır ödenir.

İnsana İnsan Gerek

Bütün bu anlattıklarımın ortak bir noktası var: Biz yetişkinler bir zorluktan, bir yorgunluktan ya da bir sabır testinden kaçıyoruz. Çocuklara masal okumak yerine tableti veriyoruz, sorularını yanıtlamak yerine asistana havale ediyoruz, ödev krizini çözmek yerine robota devrediyoruz. Hepimizin kendince makul sebepleri var: Gerçekten yorgunuz, vaktimiz yok, üstelik yazılım bizden daha güzel anlatıyor... Bunların hiçbiri yalan değil. Ama bu küçük kaçışlar birleşip koca bir yıkımı hazırlıyor. Çocuğun karakterinin mayalandığı ilk hane, aile ocağı, sessiz sedasız işlevini yitiriyor.

Hasan el-Benna’nın o sıralamasını tekrar hatırlayalım: Birey, aile, toplum. Eğer bir aile çocuğunu artık terbiye etmiyor, sadece karnını doyurup eline bir cihaz vererek oyalıyorsa o koca toplumsal zincir daha ilk halkadan kopmuş demektir. Bizi biz yapan değerler çocuğa bir kod diziniyle geçmez; annesinin telaşlı sesiyle, babasının güven veren bakışıyla, yeri geldiğinde bir büyüğünün “Oğlum o öyle olmaz.” deyişiyle geçer. Bir yazılım bunları aktaramaz çünkü yazılımın bir değeri, inancı veya derdi yoktur.

Günün sonunda dönüp dolaşıp aynı yere geliyoruz: Asıl mesele, çocuğa masalı anlatan sesin kime ait olduğudur. O sesin bir gayesi varsa, çocuğun iyi bir insan olmasını dert ediniyor ve bu uğurda yorulmayı göze alıyorsa işte orada terbiye vardır. Eğer ses sadece kusursuz bir “çıktı”dan ibaretse, tahammülü sınırsız ama hiçbir hedefi yoksa geriye kalan tek şey kuru bir bilgidir. Bir kuşağı sadece bilgiye boğup terbiyeden mahrum bırakmanın ne demek olduğunu, o çocuklar büyüyüp bizimle konuşmaya başladığında acı bir şekilde göreceğiz. Ve inanın, o gün neyin eksik olduğunu tarif bile edemeyeceğiz çünkü o eksikliği dolduracak ses çoktan susmuş olacak.