CEMİL MERİÇ’E

BU ÜLKE

ÜZERİNDEN BAKMAK

Nuray ALPER

Cemil Meriç... Sırrını yoklayarak, yanılarak, yanarak çözmüş deha. Bu yangında psikolojinin, sosyolojinin, felsefenin, edebiyatın arasındaki ince sınırları kaldıran, alanları birbiriyle mezceden usta. Kabına sığamayan idrak, ışığını gönlünde taşıyan dimağ. Fikirde kalabalık, tercihte münzevi. Onda her düşünce silsile şeklinde ilerler ve kendi yalnızlığına varır. Değil mi ki onlarca duygu geçişinin, düşünce ormanının, tanışıklığın içinde Cemil Meriç bir ruh ıssızıdır. Çevirmenliğinin yanı sıra doğduğu topraklarda üslup oluşturabilmiş dil sihirbazı. Dilinde şiir işçiliği... Kısa cümlelerde sonsuzluk çağrışımı görmek isteyenler ona baksın. Kalbiyle. İşte o zaman bu cumhuriyet entelektüelinin düşünceyi, kelime ateşinde pişen bir kalbin imbiğinden nasıl süzdüğünü anlayacaktır. Anlayacaktır; onun fikri, his dünyasının tercümesidir. Okur, satırlarını adımladıkça Bu Ülke’sinde “‘Geç Kalmış Bir Muhasebe’ başlıklı yazımı istisna edersem, yazı hayatımın başlangıcı Karagöz’deki şiirlerdir.” (s. 29) itirafıyla karşılaşıp düşünürün metinlerine sinen o tılsımın sırrını kucaklayacaktır. Zira nesirlerinde bu husus sık sık tekrarlanacaktır; “Nazif hayatımın ilk mukaddes isimlerinden. Benim için edebiyat şiir demekti. Nabi’ye, Fuzuli’ye, Nedim’e âşıktım.” (s. 34)

Elli sekiz yaşında, olgunluk çağında yazar Bu Ülke’sini. Bu Ülke, önce düşünürün gönül ülkesi, düşünce ilkesi, ben’i; sonra vatandaşı olduğu ülkesi. Nihayetinde o ülkeden dünyaya açılan penceresi. Önce beni tanıtır okuruna “Bir adamı tanımak için düşüncelerini, acılarını, heyecanlarını bilmeniz lazım hiç değilse.” (s. 22) dediği sayfalarda. Kitapların dünyasına nasıl sığındığını anlatır sonra:

“…12 Aralık’ta doğan çocuk itilmiş kakılmış, düşman bir dünyada dostsuz büyümüş. Daima başka, daima yabancı… Hasta bir gurur, pencerelerini dış dünyaya kapatan bir ruh…

…Düşman bir çevrede ister istemez kitaplara kaçıyorum. Yani düşünceye ve edebiyata hür bir tercih sonunda yönelmiyorum. Yaşamak için kendime bir dünya inşa etmek zorundayım. Böyle bir kaçışı kolaylaştıran tesadüfler de var: Babam akşamları aileyi toplayıp kitap okuyor, ablam fenn-i terbiye ve ruhiyât gibi konularla uğraşmaktadır. Amcam Hamit Bey’in kitapları genç tecessüsümü alevlendiren bir hazine. Anlıyorum ki, zalim ve kıyıcı bir gerçekten kurtulmanın tek çaresi, reel dünyadan kitapların dünyasına sığınmak.”

Kitabında, kompozisyon dersini, sayfaya mürekkep sıçrattığı için notunu kıran itinalı hocaların elinde ne şekilde verdiğini izah eder de hasret duyarız o lirik düzene, hassas disipline... Bu sıkı çerçeve içinde Cemil Meriç, özünü kuş gibi özgür kılacak ve lise hayatı boyunca yazı derslerinde daima on adım önde olmayı başaracaktır. “Marifet iltifata tabidir.” denir ya, genç yazar da bu takdir çağlayanı içinde tesis edecektir o dev ırmağını.

Cemil Meriç ızdırabı kelimelere dökmenin ötesinde, onun bizzat kendisi… Kitabı, hayatı üzerinden okunduğunda her cümle insanı bu merkeze çeker. Bu Ülke’nin girişinde bulunan “Entelektüel Bir Biyografi”yi Mahmut Ali Meriç kaleme alır; kapsamlı ve samimi bir metin. Düşünüre dair yakın bir okuma yapabilmek için üzerinde titizlikle durulması gerekir. Cemil Meriç’in yürüyüşünü, dönüşüm ve kırılmalarını hülasa eden, onun entelektüelliğe bakışını ortaya koyan “Entelektüel Bir Otobiyografi” yorumladığı insanı bütün yönleri ve öyküsü ile okur. Eserin yenilenmiş baskısında Bu Ülke’ye geçmeden önce “Uzun Süren Bir Çıraklık” ve “Gerçek Entelektüel” başlıklarını taşıyan ve Jurnal’den, Kırk Ambar’dan, Mağaradakiler’den, Okuma Notları’ndan, Mektuplar’dan derlenen iki bölüm vardır, ardında Cemil Meriç kronolojisi...

“Kavga, insanla kader arasında değil artık, insanla kelime arasında.” (s. 79)

Bu Ülke, irili ufaklı denemelerden oluşur. İlk kısım “Sağ ile Sol”, “Kelâm, Bütünüyle Haysiyettir”, “Kâmus Bir Milletin Hafızası”, “Asaletini Kaybeden İrfan”, “Dergi, Hür Tefekkürün Kalesi”, “Batı Dergileri”, “Kitap”, “Okumak Üzerine”, “Tercüme”, “Divan Edebiyatında Roman”, “Bizde Hiciv Yok”, “Polemik” gibi pek çok başlığa ve önemli meselelere ev sahipliği yaparken metinler özgün sesi, iddialı tespitleri ve yüksek tavrı ile dikkat çeker. Üslup noktasında ayrı yerlerde dursalar da bu tutum akla Necip Fazıl tesirini getirmektedir. Zira her iki fikir adamı da kendilerine has duygu ve düşünceleri estetize ederek, toplumuna dışardan bakarak net bir çerçeve içerisinde dile getirmektedir. Nitekim Cemil Meriç de Necip Fazıl gibi bir meseleyi arafta bırakmaz, ikilemde kalmaz. O, imayı elinin tersiyle iten bir iddia sahibidir. Murdar bir hâlden muhteşem bir maziye kanatlanmak gericilikse, her namuslu insanın gerici (s. 82) olduğunu söyleyen mütefekkir, “Edebiyatta yenilik ne demek? Her kemal yeni, her bayağı fersude. Şiirden şuuru kovan ve nesri, bir saralı “tümceler” tımarhanesine çeviren bu yeni, ne bir cüceler edebiyatı, ne bir mikro-edebiyat: Rüştünü idrak etmeden kocayan nesillerin kendi kendini tahrip insiyakı.” (s. 90) ifadeleriyle de Çile şairini hatırlatır. Necip Fazıl’la Cemil Meriç arasındaki düşünce akrabalığında, şüphesiz geçmişten getirdikleri bohem yaşantıları kadar ateşli mizaçlarıyla dünyayı eleştirel bir gözle okumalarının önemi vardır.

Cemil Meriç iyi bir denemeci, sağlam bir üslupçu, büyük bir düşünür, dünya edebiyatına vâkıf bir çevirmen olduğu kadar çağdaşları arasında öne çıkan bir eleştirmendir de. Pek çok eseri gibi Bu Ülke’nin de hemen her satırı eleştiri kudretinden nasibini alır. Yazarın asalet ve vakar ile taşıdığı eleştiri ırmağı hırçındır, beden kafesinin dar geldiği ruhlar gibi yatağına sığmayan bir doluluk taşır. Mukayeseli bir tetkik ihtiyacındadır. Kendi edebiyatına dışardan bakar. Nitekim kitabın Ahmet Mithat Efendi’nin eleştirisi ile başlattığı “Müstağripler” kısmında düşünür, Türk aydınını -ufukta rüyaların en muhteşemi dediği Avrupa ile- batan bir gemide zikretmekte (s. 137), Bâkî’leri, Galip’leri, Hâmit’leri yetiştiren şiiri Yunân-ı kadime bağlayan düşünce yapısını ummanı ırmağa bağlamakla bir tutmaktadır (s. 145). Meriç, “edebiyatımızda Yunanperestlik Yahya Kemal ile başlar, Yahya Kemal ve Yakup Kadri ile” derken bu kaybedilmiş davanın biricik havarisini Salih Zeki görmektedir. Onun “kaçış edebiyatı” olarak telakki ettiği Servet-i Fünûn üzerine yaptığı tespitler ise hayli dikkat çekicidir;

“Servet-i Fünûn bir kaçış edebiyatıdır, zamanda ve mekânda kaçış. Servet-i Fünûn bir müstağripler kervanıdır, her iskeleye uğrayan, hiçbir ülkeye yerleşmeyen bir kervan. Servet-i Fünûncuların bütün beldelerde sevgilileri vardır, çabuk unutulan sevgililer. Zerdüşt de bunlardan biri.” (s. 148)

Cemil Meriç’in Bu Ülke’sinde edebiyat tarihimize sarf edilen eleştiriler bu kadarla sınırlı değildir. Fecr-i Âti’yi Servet-i Fünûn’dan daha köksüz, daha tedirgin, daha az samimi bulan düşünür Resimli Kitap’ın şairlerinden “kalemşorler” diye bahsederek Hint’i ve İran’ı bir aldatmacadan ibaret bulduğunu vurgular; “Yakup şöhret avcılığına çıkarken boynuna tılsımlı bir muska takar: Nirvana. Refik Hâlit, yazılarını Zent-Avesta başlığı altında sergiler.” (s. 149)

Bu Ülke’nin eleştiri dünyası salt Türk aydınına ve edebiyatına yönelik değildir elbette. O, Avrupa’nın sistemini, Batı’nın köhnemiş zihniyetini, sanatçılarını ve eserlerini de eleştirir. İki asırdan beri Rousseau’nun mirasıyla yaşadığını söylediği Avrupa’yı şimdilerde Emil’i hecelemekle yaftalar. Avrupalının medeniyetini, zorun yerine geçen hile olarak okurken onların Ruslardan daha tehlikeli olduğunu belirtir. Goethe’nin ifadesine katılarak Batı’nın kitabı afyon olarak kullandığını vurgular. Bu Ülke sadece “Fildişi Kuleden” adını taşıyan son kısmıyla eleştiriden sıyrılır ve kendi içinde şiirsel bir bütünlük arz eder. Değil mi ki eleştirilerinde dahi şiirli bir dil taşıyan Meriç için “nazım ifadenin çocukluğu: sevimli ve serkeş”tir (s. 84). Eserinin son parçasıyla o yeniden döner içinin şiirine. Sadrında taşıyıp büyüttüğü heyecan tanesini şiir hülyasıyla koyar önümüze (s. 276-277);

“Muhammed’in ilk mucizesi: Hatice-t-ül kübrâ.”

“Serabın büyüsü yok vahada; rüyası muhteşem suyun, kendisi değil.”

Kaynaklar

• Cemil Meriç, Bu Ülke, İletişim Yayınları, İstanbul: 2018