CAMİ VE
SOSYAL HAYAT
Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ
Diyanet İşleri Başkanı
İslam medeniyetinde toplumsal düzen daima mabet eksenli bir şekilde gelişim göstermiş ve camiler, tarih boyunca Müslümanların medeniyet tasavvurunun merkezinde yer almıştır. Hz. Peygamber’in (s.a.s.) Medine’de inşa ettiği Mescid-i Nebevi, mabet merkezli toplum düzeninin İslam tarihindeki ilk örneğidir. Namaz kılınan bir yer olmakla beraber idarî kararların alındığı, elçilerin kabul edildiği, diplomasinin yürütüldüğü ve suffe vasıtasıyla da eğitim faaliyetlerinin yürütüldüğü Mescid-i Nebevi, hayatı her boyutuyla kuşatan çok yönlü bir müessese olarak varlık göstermiştir.
Mescid-i Nebevi, aynı zamanda İslam beldelerindeki mabet eksenli yerleşim düzeninin de en önemli referansı olmuştur. Müslümanlar, evlerini bir mabedin çevresine ve genellikle ezan sesinin işitildiği bir menzile inşa etmiş; mahallelerin sınırlarını mabede olan mesafelerine göre belirlemişlerdir. Tarih boyunca camiler, yalnızca namaz kılınan bir yer olarak değil tıpkı Asr-ı Saadet’te olduğu üzere hayatın tam kalbinde yer alan bütünleştirici konumlarıyla temayüz etmiştir. Özellikle Selçuklular ve Osmanlılar dönemlerinde külliye biçiminde inşa edilen camiler, âdeta Mescid-i Nebevi’nin her bir fonksiyonunun mabedin gölgesinde ayrı ayrı kurumsallaşmasını sağlamıştır. Bu süreçte medrese, sıbyan mektebi, imaret, vakıf, şifahane, tabhane ve misafirhane gibi sosyal kurumlar, camilerin tamamlayıcı unsurları olarak öne çıkmıştır.
İslam toplumlarında sosyal hayatın cami merkezli seyretmesi, zamanla iktisadi hayatın da cami etrafında temerküz etmesini ve ticaretin camilerin temsil ettiği ahlaki sınırlar içerisinde işlemesini sağlamıştır. Nitekim camileri çevreleyen arastalar, bedestenler ve dükkânlar, yüzyıllar boyu ticaretin nabzının attığı mekânlar hâline gelmiş; Cenab-ı Hakk’ın, Nur suresinin 36-37. ayetlerinde ifade buyurduğu üzere alışveriş ve ticari faaliyetler, Müslümanları mabetten, namazdan, zekâttan ve zikirden alıkoymamıştır. Dolayısıyla Allah’ın adının anıldığı, dinî bilginin ve erdemli hayatın öğrenildiği, toplumsal bağ ve aidiyetin güçlendiği camiler, gerek mimari kimlikleri gerekse fonksiyonel özellikleriyle geçmişten günümüze Müslümanların mabet ile hayat arasında kurduğu güçlü bağın en somut örneği olmuştur.
Müslümanların ruhunu ilim, irfan ve hikmetle besleyen ve onlara İslam’ın ufkuyla hayata bakmayı öğreten camiler, kulun Rabbiyle bilişsel ve duygusal irtibatına süreklilik kazandıran en kutlu mekânlardır. Bu kutlu mekânlar, sahip oldukları manevi atmosferin cazibesiyle insanları kendine çekmiş ve sağlıklı bir sosyalleşmenin en güçlü zemini olmuştur. Ümmet olmanın en belirgin özelliği olan kardeşlik ruhu ve birlikte yaşama kültürü camilerin gölgesinde neşvünema bulmuştur. Sosyal sorumluluk bilincini diri tutmaları açısından camiler, yoksulların gözetilmesi, yetimlerin ve kimsesizlerin himaye edilmesi gibi hususlarda da önemli bir misyon üstlenmiştir. Bir düğünün sevinci, bir cenazenin hüznü, bir hastanın duası ve bir yoksulun umudu daima caminin çevresinde toplumsal bir karşılık bulmuştur. Böylece camiler, İslam medeniyetinin insanı kuşatan ve hayatı bütüncül bir şekilde ele alan yaklaşımının en bariz sembolü olmuştur.
Bugün tüm farklılıkları tek bir çatı altında birleştiren, inancı ahlaka, ibadeti bilince, kulluğu sorumluluğa dönüştüren yönüyle camiler, hayatın bir anlam ekseninde yaşanmasını sağlayan dinamizmin mihveri olmaya devam etmektedir. Zira camilerin huzur veren ikliminde günde beş vakit yankılanan ezanlar, aynı mahallede ve aynı şehirde yaşayan Müslümanları ortak duygularda buluştururken cemaatle eda edilen namazlar da ırk, renk, dil, yaş, meslek, makam, mevki gibi farklılıkları ortadan kaldırarak insanları aynı istikamette birleştirmektedir. Böylece hem bireysel hem de toplumsal hayatın ilahi ilke ve değerler çerçevesinde sürdürülmesini temin eden müşterek bir şuur oluşturmaktadır. Bu bağlamda insanın tabiatı göz önünde bulundurulduğunda camilerin ve cemaat bilincinin hayati bir önemi haiz olduğu daha iyi anlaşılmaktadır. Çünkü insanın sağlıklı ve huzurlu bir hayat yaşayabilmesi, büyük ölçüde başkalarıyla kurduğu zihinsel ve duygusal etkileşimin doğru bir zeminde gerçekleşmesine bağlıdır. Bu aynı zamanda varoluşsal bir ihtiyaçtır. Camiler ise bu fıtri ihtiyacın güvenli ve etkin bir şekilde karşılanması için elverişli bir zemin oluşturmaktadır.
Ne var ki camilerin bu tarihî misyonu zaman zaman inkıtaa uğrayabilmektedir. Zira zamanın seyri pek çok değişimi beraberinde getirmektedir. Her değişim ise insanların duygu ve düşünce dünyalarında kalıcı izler bırakmaktadır. Bu bağlamda hızlı kentleşme ve bireyselleşme eğilimlerinin yoğunlaştığı günümüzde camiler, ne yazık ki hem bireyin iç dünyasında hem de kolektif hafızada gerçek anlamından uzak düşebilmektedir. Camilerin temsil ettiği değerlerin de zamanla hayatın dışına itilmesine yol açan bu durum, aynı inanca sahip gönüllerin arasına yapay duvarlar örülmesine, sosyal bağların gitgide zayıflamasına ve insanların kalabalıklar içinde bile yalnızlık yaşamasına sebep olabilmektedir.
Yaratılışı gereği sosyalleşme ihtiyacına rağmen herkesin âdeta kendi kabuğuna çekildiği böyle bir dönemde inanç, kimlik, aidiyet gibi sabitelerin ve hayatı anlamlı kılan değerlerin muhafazası için öncelikle insanın insanla, toplumla ve mekânla ilişkisinin doğru ve sürdürülebilir bir şekilde yeniden tesis edilmesi elzemdir. Bilhassa sosyal hayatı tehdit eden bireyselleşme, bencilleşme ve yalnızlaşma gibi sorunların üstesinden gelebilmek adına mabet ile hayat arasındaki bağın güçlendirilmesi zaruret arz etmektedir. Bu bağ güçlendikçe elbette toplumda manevi dirlik artacak, birlik, beraberlik ve dayanışma ruhu daha sağlam bir zemine oturacaktır.