Bİ’KAHVE
Bİ’ KELİME
Zencirek
Kökeni Farsça olan ve “küçük zincir” manasına gelen zencirek, geleneksel kitap süsleme sanatlarında bir döneme damgasını vurmuş geometrik geçme desenleridir. Göçebe kültüründeki otağ halatlarının örgü tasarımlarından esinlenerek önce mimariye, ardından el yazması kitap sanatlarına aktarıldığı bilinmektedir. 16. yüzyıl Osmanlı tezhip sanatında geniş zeminlerde pek tercih edilmeyen bu motif; şerit süslemelerde, iç pervazlarda ve sayfa tasarımlarındaki pafta ayrımlarında bağlayıcı bir köprü vazifesi görmüştür. Çizim süreci titiz bir geometriye dayanan bu üslupta, tasarımcı öncelikle cetvel sınırlarını ve simetri çizgilerini belirler; ardından noktalar ve kesişen anahtar çizgiler yardımıyla desen şemasını çıkararak taslağa son şeklini verir.
Bİ’ SORU
Vitaminler Nasıl İsimlendirildi?
Vitaminlerin adlandırılma serüveni, 19. yüzyılın sonlarında iskorbüt ve beriberi gibi ölümcül hastalıkların temel nedeninin beslenme eksikliği olduğunun anlaşılmasıyla başladı. 1912'de Polonyalı biyokimyacı Casimir Funk, sağlık için kritik önem taşıyan bu gizemli organik bileşikleri, Latincede “hayati” anlamına gelen vital ile kimyasal bir yapı olan amine kelimelerini birleştirerek “vitamine” şeklinde isimlendirdi. Kısa süre sonra tüm bu maddelerin amin yapısında olmadığı fark edilse de terim kalıcı oldu. Bilim insanları başlangıçta bu bileşikleri kimyasal olarak ayrıştıramadıkları için çözünme özelliklerine göre “yağda çözünen faktör A” veya “suda çözünen faktör B” gibi karmaşık isimler verdiler. 1920 yılında Jack C. Drummond’un önerisiyle bu karmaşaya son verilerek elementler alfabetik sırayla (A, B, C, D, E) harflendirilmeye başlandı. Daha sonra keşfedilen K vitamini gibi istisnalarda ise harf seçimi alfabetik sıradan ziyade o vitaminin vücuttaki yaşamsal işlevine (kanın pıhtılaşması) göre belirlendi.
Günümüz biliminde vitaminlere isim verilirken Uluslararası Biyokimya Birliği (IUB) ile Uluslararası Temel ve Uygulamalı Kimya Birliğinin (IUPAC) koyduğu standartlar esas alınır.
Bİ’ ESER
Aizanoi Antik Kenti
Kütahya’nın Çavdarhisar ilçesinde yer alan Aizanoi Antik Kenti, Roma İmparatorluğu döneminin en ihtişamlı yerleşimlerinden biridir. Kentin en görkemli yapısı olan Zeus Tapınağı, mermer kirişlerle bezeli üst örtüsü ve sütunlu mimarisi sayesinde dünya genelinde pseudodipteros (yalancı çift sıralı sütun) plan şemasıyla korunmuş tek ünik örnektir. Şehrin kuzey kesiminde konumlanan ve devasa bir mimari bütünlük oluşturan 13.500 kişilik stadyum ile 20.000 kişilik tiyatro kombinasyonu, antik dünyada benzeri olmayan bir mühendislik harikasıdır. Ayrıca kentte yer alan macellum (antik pazar yeri), insanlık tarihinin ilk ticaret borsalarından biri kabul edilir. Bu yapının taş duvarlarında, İmparator Diocletianus’un MS 301 yılında enflasyonu önlemek adına yürürlüğe koyduğu mal satış fiyatlarını içeren tarihî yazıtlar bugün bile net bir şekilde okunabilmektedir.
Bİ’ BİLGİ
Gökyüzünün
Beyaz İllüzyonu
Kış aylarında yeryüzünü beyaz bir örtü gibi kaplayan kar tanelerinin aslında hiçbirinin yapısal olarak beyaz renkte olmadığını biliyor muydunuz? Kar, tamamen şeffaf, renksiz ve yarı saydam buz yapılarının bir araya gelmesiyle oluşur. Gökyüzündeki su buharı üst atmosfer katmanlarında aniden donduğunda meydana gelen bu mikroskobik kristaller, büyüleyici altıgen geometrileriyle tıpkı çok köşeli birer cam prizma gibi davranırlar. Üzerlerine düşen güneş ışığı, bu karmaşık ve benzersiz kristal yüzeylerin arasında sürekli kırılır, bükülür ve her yöne doğru saçılır. Normal şartlarda maddeler, ışığın bazı renklerini emip bazılarını yansıtırken kar kristalleri ışığı hiçbir dalga boyunu emmeden yani güneş ışığının tüm renk paletini eksiksiz bir bütün hâlinde gözümüze geri yansıtır. İnsan gözü ve beyni ise tüm renklerin bu şekilde birleşerek ve hiç bozulmadan geri saçılmasını kusursuz bir beyazlık olarak algılar. Dolayısıyla karın o büyüleyici, göz alıcı beyazlığı aslında ışığın, kusursuz geometrinin ve suyun doğada ortaklaşa sergilediği harika bir optik illüzyon, muazzam bir göz yanılması ve hayranlık uyandıran bir yaratılış nizamıdır.
Bİ’ ALINTI
Ölüm, süslü kelimelerin gücünün tükendiği uzak bir ülkedir.
Gece Açan Çiçekler,
Tarık Tufan