BEĞENİ DEYİP GEÇME!

M. Cüneyd ÇİĞDEMLİ

DİB Başkanlık Müşaviri

Sosyal medyanın hayatımıza girmesiyle birlikte özel alan ile toplumsal alan arasındaki sınırlar zamanla bulanıklaştı. Bir zamanlar yalnızca yakın çevremizle paylaştığımız anılar, bugün dijital platformlar aracılığıyla dakikalar içerisinde yüzlerce, bazen binlerce insanın karşısına çıkabiliyor. Oysa sosyal medyayla ilk tanıştığımız yıllarda bu kadar görünür olmaya pek istekli değildik. Profil fotoğrafımızda, yüzümüzün yerine bizi temsil eden bir görsel kullanıyor, paylaşımlarımızı daha dikkatli seçiyor, özel hayatımıza ilişkin görüntüleri paylaşırken daha temkinli davranıyorduk. Geriye dönüp baktığımızda o çekingenlikten bugünkü rahatlığa uzanan süreç, özel hayatımızla dijital dünya arasındaki sınırları aşma konusunda ne kadar değiştiğimizi gösteriyor.

Artık hayatımızdan kesitleri çok daha rahat paylaşıyor, görünür olmayı sosyal medya deneyiminin doğal bir parçası olarak görüyoruz: “Varsan görünmelisin!” Paylaşımın ardından gözümüz bu kez başkalarının vereceği tepkilere dönüyor. Kaç kişi beğendi? Kimler yorum yaptı? Kim gördü, kim görmedi? Gelen bir beğeni sevindiriyor, beklediğimiz bir kişinin sessizliği ise bazen onlarca beğeniden daha fazla dikkatimizi çekiyor. Peki, başkalarının bizim hakkımızda ne düşündüğünü neden bu kadar merak ediyoruz?

İnsan, sosyal ilişkiler içinde kendisini başkalarının tepkileri üzerinden de anlamlandıran bir varlıktır. Dolayısıyla bu merak sosyal medyayla ortaya çıkmış yeni bir ihtiyaç değil. Psikolojide bunun karşılığını “sosyal değerlendirme” kavramında görüyoruz. Nasıl görünüyorum, insanlar benim hakkımda ne düşünüyor, burada kabul görüyor muyum, söylediklerim önemseniyor mu? Bu sorular yalnızca onay arayışından kaynaklanmaz; içinde bulunduğumuz sosyal çevrede nasıl karşılandığımızı ve nerede durduğumuzu anlamamıza da yardımcı olur. Sosyal medyanın beğeni, yorum ve benzeri etkileşimleri ise gündelik hayatta çoğu zaman belirsiz ve dağınık biçimde aldığımız bu sosyal sinyalleri daha görünür hâle getirir.

Gündelik hayatta bir insanın bizim hakkımızda ne düşündüğünü çoğu zaman doğrudan bilmeyiz. Bunu davranışlarından, ses tonundan, bize gösterdiği ilgiden ya da bir ortamda söylediklerimizin nasıl karşılandığından çıkarmaya çalışırız. Üstelik bu işaretlerin anlamı her zaman açık değildir. Bir arkadaşımızın kısa cevap vermesi bize kırgın olduğu anlamına mı gelir yoksa yalnızca o gün canı mı sıkkındır? Bir grubun bizi konuşmaya dâhil etmemesi önemsenmediğimizi mi gösterir yoksa konuşmanın akışı mı öyle gelişmiştir? Sosyal hayattan aldığımız geri bildirimler çoğu zaman böylesine bağlama bağlı, yoruma açık ve parçalıdır. Bu nedenle başkalarının gözündeki yerimize ilişkin elimizde kesin bir ölçü değil yorumlamaya çalıştığımız çeşitli işaretler vardır.

Sosyal medya ise bu dağınık işaretlerin yanına gündelik hayatta pek karşılığı olmayan bir ölçü koydu: Sayılar. Bir paylaşımın kaç kişi tarafından beğenildiğini, kaç yorum aldığını, kaç kez görüntülendiğini, kaç kişi tarafından paylaşıldığını görebiliyor; bazı platformlarda içeriğimizi kimlerin gördüğünü dahi takip edebiliyoruz. Böylece sosyal çevreden gelen geri bildirimin bir kısmı yalnızca hissedilen veya yorumlanan bir şey olmaktan çıkıp ekranda görülebilen bir veriye dönüşüyor: 2.327 beğeni, 187 yorum, 47 paylaşım, 17 yeni takipçi… Bu sayıların her biri, paylaşımımızın nasıl karşılandığına ve sosyal çevredeki görünürlüğümüze ilişkin bir işaret olarak okunabiliyor.

Fakat burada önemli bir ayrım var. Bir sayının kesin olması, ifade ettiği anlamın da kesin olduğu anlamına gelmiyor. 2.327 kişinin bir paylaşımı beğenmiş olması, bu insanların paylaşımın sahibi hakkında olumlu düşündüğünü ya da hepsinin aynı nedenle beğeni bıraktığını göstermez. Buna rağmen sayı, belirsiz bir sosyal değerlendirmeyi zihnimizde daha somut hâle getirebilir. Başkalarının paylaşımımıza nasıl tepki verdiğine ilişkin daha önce dağınık ve yoruma açık olan işaretlerin bir kısmı artık ekranda, üstelik takip edilebilir durumdadır.

Paylaşım artık sosyal medyanın akışındadır ve bizim yapabileceğimiz pek bir şey yoktur. Buna rağmen birkaç dakika sonra telefonu yeniden elimize alır, kaç kişinin beğendiğine bakar, yorumları kontrol ederiz. Çünkü paylaşım, bizim açımızdan tamamlanmış görünse de henüz başkalarının vereceği tepkiler belli değildir. Gelen her beğeni, yorum ya da görüntülenme, paylaşımımızın nasıl karşılandığına ilişkin yeni bir sosyal sinyal taşır. Beklediğimiz ilgiyi görmek hoşumuza giderken ilginin beklediğimizden az olması hayal kırıklığı ya da huzursuzluğa sebep olabilir. Ekrandaki geri bildirim yalnızca bilgi vermekle kalmaz, bizde duygusal bir karşılık da bulur. Bir süre sonra gözümüz yeniden ekrana döner: İlgi devam ediyor mu, yeni bir yorum geldi mi, sayı değişti mi?

Burada “beğeni” deyip geçmemek gerekiyor. İnsan sosyal değerlendirmeye kayıtsız değil; kabul görmek de beklediğimiz karşılığı bulamamak da bizde duygusal bir karşılık oluşturuyor. Önemli olan bu etkinin nerede kaldığı. Ekrandaki tepki bazen birkaç dakikalık bir sevinç ya da hayal kırıklığı olarak geçip giderken bazen kendimiz hakkındaki düşüncelerimize etki edebiliyor. Daha çok ilgi gören fotoğrafları seçmeye, karşılık bulmayan konularda susmaya, neyi göstereceğimize, başkalarının vereceği tepkiyi düşünerek karar vermeye başladığımızda dışarıdan gelen değerlendirme artık yalnızca duygularımızı etkilemiyor; davranışlarımıza da yön vermeye başlıyor.

Bu yüzden zaman zaman ekrandaki sayılardan çok, o sayıların bizde neye karşılık geldiğine bakmak gerekiyor. Paylaşımın ardından neden tekrar ekrana dönüyorum? Beklediğim ilgiyi bulamadığımda neden huzursuz oluyorum? Aldığım karşılık, yalnızca o anki duygumu mu değiştiriyor yoksa kendim hakkında ne düşündüğüme de karışıyor mu? Daha da önemlisi, bir sonraki paylaşımımı nasıl şekillendireceğimi bu tepkilere göre mi belirliyorum? Bu soruların cevabı, ekrandaki sayıların ve yorumların üzerimizde ne kadar söz sahibi olduğunu gösterir.

Başkalarının tuttuğu aynaya hepimizin zaman zaman ihtiyacı var. Kendimizi başkalarının gözünden görmek, bizim fark edemediğimiz yönlerimizi görmemizi sağlayabilir. Fakat o aynaya sürekli baktığımızda oradaki görüntüyü gerçeğin kendisi sanmaya başlayabiliriz. Üstelik bu görüntü bizi her zaman olduğumuzdan daha eksik göstermez; bazen de kendimizi olduğumuzdan daha başarılı, daha önemli ya da daha etkili görmemize yol açabilir. Sosyal medyanın sayıları da böyledir. Az ilgi gördüğümüzde kendimizi değersiz hissetmemiz ne kadar yanıltıcıysa çok ilgi gördüğümüzde kendi değerimizi bu ilginin büyüklüğüyle ölçmemiz de o kadar yanıltıcıdır. Beğeniler ve yorumlar, paylaştığımız içeriğin nasıl karşılandığına dair bize bir şeyler söyleyebilir ancak buradan kendimiz hakkında aynı kesinlikle bir sonuca varamayız. Başkalarının bizi nasıl gördüğünü önemsemek başka, zamanla kendimizi tamamen onların tepkileri üzerinden görmeye başlamak başka.