BAŞKANLIĞIN UZUN ÖMÜRLÜ SÜRELİ YAYINLARINDAN
DİYANET GAZETESİ
Dr. Mehmet BULUT
DİB Emekli Başkanlık Müşaviri
Bu yazıda, Kasım 1968’den Aralık 1990’a kadar 382 sayı olarak yayımlanan, Başkanlığımızın en uzun ömürlü süreli yayınlarından Diyanet Gazetesi’ni, yerimizin elverdiği nispette detaylı olarak tanıtmaya çalışacağım. Bu amaçla, günler süren bir mesai sarf ederek gazetenin yayımlanmış bütün sayılarını gözden geçirdim.
Diyanet Gazetesi’nin ilk sayısı, Diyanet Dergisi’nin yayınını sürdürdüğü bir sırada, 1 Ramazan 1388 tarihine müsadif 22 Kasım 1968’de, yarım gazete ebadında ve 16 sayfa olarak yayımlandı. “Ramazan-ı Şerif” manşetiyle yayımlanan bu ilk sayıda, Diyanet İşleri Başkan Vekili Lütfi Doğan imzasıyla “Başlarken” başlığıyla yazılan başyazıda gazetenin çıkış amacı veciz bir şekilde ifade edilmişti. Başkanlık, Diyanet Gazetesi ile teşkilat mensuplarını mesleki yönden geliştirmek yanında halkımızın dinî kültürünü beslemeyi de amaçlamıştı. Ramazan ve oruç konularındaki yazıların ağırlıklı olduğu bu ilk sayıda, henüz inşaat halinde olan Kocatepe Camii ile ilgili yapılmış bir röportaj da dikkat çekmekteydi.
Bu köklü süreli yayınımız, Kasım 1981’e kadar ayda iki, daha sonra da ayda bir yayımlandı. Gazete, 1968-1970 yıllarında düzenli neşredilemedi ancak 15 Ekim 1970 tarihli 5. sayısından itibaren Aralık 1990’a kadar kesintisiz yayınını sürdürdü. Ayda iki sayı çıktığında 16 sayfa, aylık yayımlandığı yıllarda ise genellikle 28 sayfa olarak yayımlandı. 16 sayfa çıktığı yıllarda istisnai olarak birkaç sayısı 12 sayfa çıkan gazetenin yine istisnai olarak bazen sayfa sayısı ikiye katlanarak iki sayısı bir arada yayımlandı. Ayda bir çıktığı sırada da Haziran-Temmuz 1985 tarihli 316-317. sayısı bir arada basılmıştı. Diyanet Gazetesi’nin çıkışından itibaren de Diyanet Dergisi yayınını sürdürdü, bu dergimizde artık sadece makalelere yer verildi.
Başından beri 32.5x24.5 olan gazetenin ebadı, yayın hayatının son yılı olan 1990’da büyütülerek 36.5x27.50’a çıkartıldı, sayfa sayısı yine 28 olarak kaldı. Gazeteye 1980 yılına kadar cilt numarası da verilmiş ancak ciltler Ocak-Aralık şeklinde değil de Temmuz aylarında başlayıp bitmişti. Cilt numarası uygulaması Nisan 1982’den itibaren terk edildi, bundan böyle sadece sayı numaraları yazıldı. Gazetenin ilk altı cildinin özel hazırlanmış kapaklarla ciltli olarak da satışa sunulduğu anlaşılmakta. İlk başlarda birinci hamur kaliteli kâğıda basılan gazete, 1970’li yılların sonuna doğru normal gazete kâğıdına basıldı ve son sayısına kadar böylece devam etti. Gazete, Başkanlık görevlileri yanında daha çok abone yoluyla talep eden insanlarımıza da ulaştırıldı. Uzun yıllar 35 bin adet basılan gazetenin bazı yıllar tirajı 55 bine kadar ulaştı.
Özel sayılar, ekler: Gazetenin bazı sayıları özel sayı veya konu ağırlıklı olarak yayımlandı. Rü’yet-i Hilâl konulu 15 Aralık 1978-1 Ocak 1979 tarihli 203-204. sayısı gazetenin ilk özel sayısı sayılabilir. Öte yandan, 1979 Çocuk Yılı dolayısıyla gazetenin 15 Aralık 1979 tarihli 227. sayısı çocuk ağırlıklı çıktı. Keza, 1985 yılının Dünya Gençlik Yılı olarak ilan edilmesi dolayısıyla gazetenin Haziran-Temmuz 1985 tarihli 316-317. sayısı “Gençlik Yılı Özel Sayısı” olarak yayımlandı. 60 sayfalık bu özel sayı, tarihi boyunca bu gazetenin en önemli sayısı sayılabilir. Bu yıl dolayısıyla gençlik konulu bir de hutbe yarışması düzenlenmişti. Gazetenin Ekim 1983 tarihli 296. sayısı Cumhuriyet ağırlıklı özel sayı olarak çıkmıştı. İlk Camiler Haftası kutlamaları dolayısıyla gazetenin Ekim 1986 tarihli 332. sayısı ise cami ağırlıklı ve 44 sayfa olarak yayımlandı.
Çok az sayıda da olsa gazeteyle birlikte ekler de verildi. Mesela 1973’te, İsmail Kayabalı ve Cemender Arslanoğlu tarafından dört sayı hâlinde hazırlanan “Diyanet Gazetesi Ordu Özel Sayısı” adıyla ekler verilmişti. Bunlardan 1 Mayıs 1973 tarihli ilki, kitap ebadında 208 sayfa tutarındaydı. 15 Temmuz 1974 tarihli 96. sayının eki olarak da Kıbrıs konulu 8 sayfalık ilave broşür verildi.
İçerik: Gazetede başyazılar, manşet haberler, her türlü dinî konu, hutbe metinleri yanında teşkilat ve personel haberlerine, zaman zaman güncel bazı haberlere; aile, çocuk, gençlik, ara ara sağlık sayfalarına, dizi yazılara, röportajlara yer verildi. Kısaca, bir gazetede olması gereken materyal imkânlar ölçüsünde yer aldı. Ancak, 1982’den itibaren gazete makale ağırlıklı bir yayın organı hâline geldi, başka bir ifadeyle artık gazete değil de dergi formatında yayımlandı. Yer verilen içeriği aşağıda biraz açmaya çalışacağım ancak gazetemizin manşetlerini ayrı bir yazıda değerlendirmek istiyorum.
Başyazılar: Birkaç sayısı müstesna gazetenin bütün sayılarında ve genelde başkanların kaleme aldığı bir başyazı bulunuyordu. Bu yazıları ilk sayısından 1 Eylül 1972’ye kadar Diyanet İşleri Başkan Vekili Lütfi Doğan hoca yazmıştı. Başyazıları bundan sonra sırasıyla 15 Eylül 1972 tarihli 51. sayıdan itibaren Dr. Lütfi Doğan, 15 Ağustos 1976 tarihli 147. sayıdan itibaren Süleyman Ateş, 15 Şubat 1975 tarihli 183. sayıdan itibaren Tayyar Altıkulaç, Ocak 1989 tarihli 359. sayıdan itibaren de Mustafa Said Yazıcıoğlu kaleme aldılar. Altıkulaç’tan itibaren başyazıları daha çok başkan yardımcıları yazmışlardı.
Hutbe metin ve ekleri: Başlangıçta her sayıda bir hutbe metnine yer verildi. 1 Eylül 1978 tarihli 196. sayıdan itibaren hutbe sayısı ikiye çıkartıldı. Nisan 1982 tarihli 278. sayıdan itibaren her sayıda 4 hutbe yayımlanmaya başlandı. Yine bu yıllardan itibaren bazen tek bir hutbe yayımlanabildiği gibi hutbe metnine hiç yer verilmediği de oldu. Hutbelerde çoğu kez yazar adı bulunurken bazen “Diyanet” imzasıyla bazen de isimsiz olarak verildi. Gazete zaman zaman makale, hikâye, piyes, hutbe yarışmaları düzenledi.
Teşkilat haberleri: Kısaca belirtmek gerekirse Diyanet Gazetesi’nde yer alan haberlerin ağırlıklı kısmını teşkilat ve personel haberleri oluşturuyordu. Ancak, zaman zaman bazı güncel haberlere de yer verildi. 1980’li yıllarda müftü ve vaiz tayinleri, bilhassa 1985’ten sonra şube müdürlerine varıncaya kadar Başkanlık merkez teşkilatının çeşitli birimlerine yapılan tayinler haberleştirilmişti. Diyanetten sorumlu devlet bakanlıklarına yapılan tayinler, üst düzey devlet yetkililerinin Başkanlığı ziyaretleri, üst düzey görevde bulunmuş Başkanlık mensuplarıyla bazı önemli şahısların emeklilik ve vefatları, Süleyman Ateş’ten itibaren Başkanların yurt içi ve yurt dışı seyahatleri, hac seyahatleri, ihtida olayları, Başkanlığın bazı basın açıklamaları gazetede yer verilen haberlerden bazılarıdır.
“Hanımlar İçin” sayfası: Gazetede en uzun süreyle yer alan sayfalardan biri “Hanımlar İçin” başlığını taşıyordu. 1 Aralık 1973 tarihli 81. sayısından 1 Aralık 1977 tarihli 178. sayıya kadar toplam 68 sayı boyunca bu sayfayı Emine Abla müstearıyla Emine Işınsu -bu bilgiyi teyit eden M. Saim Yeprem hocamıza teşekkür ederim- hazırlamıştı. 1979 yılında kısa bir süre Müjgan Cunbur’un hazırladığı sayfayı bu defa “Kadın ve Yuva” başlığı atında 1982 ve 1983 yıllarında İnci Beşoğlu hazırladı.
Çocuk ve gençlik sayfaları: Gazetede çok uzun yıllar yer verilen sayfalardan ikisi de çocuk ve gençlik sayfalarıydı. “Çocuklar İçin” veya “Çocuk Dünyası” gibi adlarla yer verilen sayfayı uzun süre Ahmet Efe hazırlamıştı. 1979’da Çocuk Dergisi yayına başladıktan sonra da gazetede çocuk köşesi devam etti.
Yukarıda sözü edilen özel sayfalara 1982’den itibaren genelde yer verilmedi.
Dizi ve köşe yazıları: Yayın sürecinde gazetede önemli dizi ve seri köşe yazıları da yer aldı. Yaşar Fersahoğlu tarafından kaleme alınıp Eylül 1971’den itibaren uzun süre devam eden “Köy Kahvesi”, 1 Eylül 1980’den itibaren yayımlanan “İl İl Türkiye”, Ağustos 1983 tarihli 294. sayıdan itibaren çıkan “İslam Ülkeleri”, 1984 yılı son aylarından itibaren “Basından Seçmeler” başlığı altında iktibas yazı ve haberler, 1985’ten itibaren açılan “Gurbet Sayfası”, Ekim 1986 tarihli 332. sayıdan itibaren yayımlanan “Mabetlerimizde Ömür Boyu Hizmet Verenler”, 1986-1987 yıllarında yayımlanmış “Şaheser Camilerimiz”, Ocak 1988’den itibaren yayımlanan “Sanatkâr Meslektaşlarımız”, Ocak 1989 tarihli 359. sayıdan itibaren yer verilen “Seçkin Hafızlarımız” bu tür yazılardan bazılarıdır. Dr. Haluk Nurbaki’nin kaleme aldığı ve Mart 1982 tarihli 277. sayıdan itibaren yıllarca süren seri yazıları; 1 Nisan-1 Ağustos 1976 tarihleri arasında yayımlanan Mehmet Kervancı’nın “Başkanlığımızın Eğitim Faaliyetleri”, Mushaflar İnceleme Kurulu Başkanı Ahmet Okutan’ın 1987-1988 yıllarında çıkan “Kur’an-ı Kerim” başlıklı dizi yazıları; Abdülbaki Keskin’in “Amerika’dan Mektup” başlığı altında Mart 1990 tarihinden itibaren yayımlanan seri yazılarını da bu arada zikretmiş olayım.
Röportajlar: Gazetede yer alan röportajlar 1980’li yıllardan itibaren ve daha çok Başkanlık üst düzey yetkilileriyle, Başkanlıkça verilen hizmetler konusunda yapılmış röportajlardı. Sözü edilen yıllarda mesela, hemen her yıl hac seyahatiyle ilgili yapılmış röportajlar yer alıyordu. Yurt dışında verilen hizmetler, Diyanet Vakfı üst düzey görevlileriyle bilhassa kitap fuarları üzerine yapılmış röportajlar vardı. Bu örneklerin dışında mesela Haziran 1982 tarihli 280. sayıda Emin Aşıkkutlu ve Şubat 1985 tarihli 312. sayıda da, Siret yarışmasında dünya birincisi olan Hz. Muhammed (a.s.) ve İslamiyet adlı kitap üzerine eserin müellifi M. Asım Köksal ile yapılmış röportajları da kaydetmeliyim.
Yayın Müdürleri: Başlarda gazetenin jeneriğinde hem Derleme Yayın Müdürü hem de Yazı İşleri Müdürlerinin, sonraları ise ayrıca imtiyaz sahiplerinin isimlerine yer verilmişti. İmtiyaz sahipleri, Döner Sermaye İşletmesinin müdürleri oluyordu. Bu görevlerde bulunmuş zevatın burada sırasıyla sadece isimlerine yer verebileceğim: Yusuf Ziya Sağlam, M. İhsan Babalı, Mehmet Kervancı, M. Saim Yeprem, Mehmet Akşit, Sami Uslu, İsmail Karakaya, Mehmet Topkaya, Mehmet Yücel, Rıdvan Nizamoğlu, Salim Güney, Orhan Balcı. Yine jenerikte 15 Mart 1979 tarihli 209. sayıdan itibaren üç kişilik yayın kurulu üyelerine de yer verilmişti.
Gazetede çok sayıda yazısı yayınlammış zevat: Hayırla yâd edilmelerine vesile olacağını umarak bu gazetemizde çok sayıda makalesi çıkmış hocalarımızın adlarına -tarih önceliğini gözeterek- yer vermek istiyorum: Lütfi Doğan, Dr. Lütfi Doğan, Süleyman Ateş, Mehmet Akşit, İsmail Cerrahoğlu, M. Saim Yeprem, Emine Işınsu, İ. Lütfi Çakan, Mahir İz, M. Asım Köksal, Osman Keskioğlu, Lütfi Şentürk, Rıza Akdemir, Tayyar Altıkulaç, Ali Arslan Aydın, Süleyman Hayri Bolay, Yaşar Fersahoğlu, Talat Koçyiğit, Engin Köseoğlu, Mehmet Tatlılıoğlu, Bekir Topaloğlu, Hamdi Mert, Mehmet Topkaya, Hasan Demir, Ahmet Efe, İbrahim Özdemir, Mehmet Kervancı, Ahmet Uzunoğlu, M. Ruhi Şirin, Mücteba Uğur, Ahmet Baltacı, Müjgan Cunbur, Kemal Güran, Haluk Nurbaki, İrfan Yücel, Halit Güler, Recep Akakuş, Abdulbaki Keskin, Orhan Balcı, Abdülkadir Sezgin, Alişen Başgönül… 15 Mayıs 1981 tarihli 261. sayısından itibaren zaman zaman benim de yazılarım yayımlandı.
Son sayısı: Gazetenin Aralık 1990 tarihli son sayısında manşette ve başyazıda gazetenin bundan sonra yayınına yeni bir ebat ve muhtevayla ve yeni bir hız ve solukla devam edeceği duyruldu, yeni şekliyle adının da Diyanet Aktüalite olacağı ifade edildi. Bu değişiklik kararında okuyucuya uygulanan bir anketin sonuçları da etkili olmuştu. Sözü edilen son sayıda, Süreli Yayınlar Şubesi Müdürü olan Orhan Balcı’nın kaleme aldığı “Bu Gazete…” başlıklı yazıda da gazetenin kısa bir tarihi verilmiş ve yeni bir süreli yayını müjdelenmişti. Sonuçta günümüzde hâlen yayınlanan elinizdeki bu dergi, Diyanet Aylık Dergi ortaya çıktı.
Özetlersek, Diyanet Gazetesi, Diyanet İşleri Başkanlığının süreli yayın faaliyetlerinin önemli bir merhalesini oluşturur. 22 yıl boyunca Başkanlık mensuplarını ve halkı dinî konularda aydınlatmakta önemli bir işlev gördü. 22 yıl, ülkemiz şartlarında bir süreli yayın için küçümsenecek bir süre değildir. Bugün artık arşivlerde yerini almış olan Diyanet Gazetesi, Başkanlık tarihi ve hizmetleri açısından da önemli bir kaynak durumundadır.
Süreli yayın faaliyeti, işin içinde olanların daha iyi bileceği gibi ilgiyi, feragati, fedakârlığı gerektiren bir uğraş alanıdır. Dolayısıyla bu gazetemiz ve diğer mevkutelerimizin yayınında emeği geçenleri hayırla yâd etmek boynumuzun borcudur. Gazeteyi yayına hazırlayan ve yazılarıyla katkıda bulunan büyüklerimizden ahirete göç edenlere gani rahmetler, hayatta olanlara sağlıklı ömürler dileriz.