AHKAF SURESİ
Doç. Dr. Faruk GÖRGÜLÜ
Düzce Üniversitesi İlahiyat Fakültesi
Ahkaf suresi, Kur’an-ı Kerim’deki sıralamaya göre kırk altıncı, nüzul sırasına göre ise altmış altıncı sure olup otuz beş ayetten oluşmaktadır. Hâ Mîm ile başlayan ve Mushaf’ta art arda yer alan yedi surenin sonuncusudur. Mekke Dönemi’nde Casiye suresinden sonra nazil olmuştur. (İbn Aşur, et-Tahrir ve’t-Tenvir, Tunus: ed-Darü’t-Tunisiyye, 1984, 26/5, 6) Sure, adını yirmi birinci ayette geçen ve “uzun, kıvrımlı kum tepeleri” anlamına gelen “ahkaf” kelimesinden almaktadır. Bu kelime ayette, Hz. Hud’un peygamber olarak gönderildiği Âd kavminin yaşadığı kumluk bölgeyi ifade etmektedir. (Emin Işık, “Ahkâf Sûresi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 1/549)
Surede temel olarak vahyin ilahi kaynağı, Allah’ın varlığı ve birliği, yaratılıştaki hikmet ve düzen, putlara tapmanın temelsizliği, Hz. Peygamber’in nübüvveti, inkârcıların Kur’an karşısındaki tutumları ve ahiret hayatı gibi temel inanç konuları ele alınır. Bunun yanında anne babaya iyilik, insanın olgunluk çağında Rabbine yönelmesi, iman ve istikamet üzere yaşaması, Âd kavminin uğradığı felaket ve cinlerin Kur’an’ı dinleyerek iman etmeleri üzerinde durulur. Surenin sonunda ise Hz. Peygamber’e tebliğ görevini sabır ve kararlılıkla sürdürmesi öğütlenir. Bu yönüyle sure, insanı kendi yaratılışı ve Allah’ın kudretinin delilleri üzerinde düşünmeye, geçmiş toplumların akıbetlerinden ibret almaya ve vahiy karşısındaki tutumunu gözden geçirmeye çağırır. (İbn Aşur, et-Tahrir ve’t-Tenvir, 26/6, 7)
Sure, diğer Havamim surelerinde olduğu gibi “Hâ Mîm” mukattaa harfleriyle başlar. Ardından Kur’an’ın mutlak güç ve hikmet sahibi Allah tarafından indirildiği bildirilir. Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin yerli yerince ve belirlenmiş bir süre için yaratıldığına dikkat çekilir. Buna rağmen inkârcıların kendilerine yapılan uyarılardan yüz çevirdikleri belirtilir. Allah’tan başka kendilerine yalvarılan varlıkların yeryüzünde ne yarattıklarını göstermeleri veya göklerin yaratılmasında ne gibi bir ortaklıklarının bulunduğunu ortaya koymaları istenir. Kıyamete kadar kendilerine cevap veremeyecek varlıklara yönelmenin anlamsızlığı vurgulanır; kıyamet günü ise bu varlıkların kendilerine tapanlara karşı çıkacakları bildirilir. (Ahkaf, 46/1-6)
Devam eden ayetlerde inkârcıların Kur’an karşısındaki tavırlarına yer verilir. Kendilerine apaçık ayetler okunduğunda vahyi sihir olarak niteledikleri, hatta Hz. Peygamber’in onu uydurduğunu ileri sürdükleri belirtilir. Buna karşılık Hz. Peygamber’den, kendisinin peygamberlerin ilki olmadığını, yalnızca kendisine vahyedilene uyduğunu ve görevinin açıkça uyarmaktan ibaret olduğunu söylemesi istenir. Kur’an’ın Allah katından geldiğine işaret eden delillere rağmen onu inkâr edenlerin tutumlarına dikkat çekilir. İnkârcıların müminleri küçümseyerek eğer Kur’an gerçekten hayırlı bir şey olsaydı ona kendilerinden önce bu kimselerin inanmayacağını ileri sürmeleri de eleştirilir. Ardından Kur’an’ın, Hz. Musa’ya verilen kitabı doğrulayan, zulmedenleri uyaran ve iyilik yapanları müjdeleyen bir kitap olduğu vurgulanır. “Rabbimiz Allah’tır.” deyip dosdoğru yaşayanların korku ve üzüntüden uzak olacakları ve cennetle mükâfatlandırılacakları haber verilir. (Ahkaf, 46/7-14)
Surenin devamında insanın anne ve babasına karşı sorumluluğu hatırlatılır. İnsana, anne babasına iyi davranması emredilir; annenin çocuğunu güçlükle taşıdığı ve yine güçlükle dünyaya getirdiği belirtilerek onun çektiği sıkıntılara dikkat çekilir. Hamilelik ve sütten kesilme süresinin otuz ay olduğu ifade edildikten sonra insanın kırk yaşına ulaştığında Rabbine yönelerek kendisine ve anne babasına verilen nimetlere şükretmeyi, Allah’ın razı olacağı iyi işler yapmayı ve neslinin de iyi kimseler olmasını dilemesi öğretilir. Böyle kimselerin güzel amellerinin kabul edileceği ve kusurlarının bağışlanacağı müjdelenir. Ardından, anne babasının iman çağrısına karşı çıkan ve yeniden dirilişi inkâr ederek bunu geçmişlerin masalları olarak gören kimsenin tutumuna yer verilir. Herkesin yaptıklarına göre karşılık göreceği ve hiç kimseye haksızlık edilmeyeceği hatırlatılır. Dünya hayatında kendilerine verilen nimetleri tüketip kibirlenen inkârcıların ise ahirette alçaltıcı bir azapla karşılaşacakları haber verilir. (Ahkaf, 46/15-20)
Daha sonra sureye adını veren “ahkaf” kelimesinin geçtiği bölümde Hz. Hud ile Âd kavminin kıssasına yer verilir. Hz. Hud’un kavmini yalnız Allah’a kulluk etmeye çağırdığı ve aksi hâlde büyük bir günün azabına uğramalarından korktuğunu söylediği bildirilir. Kavmi ise onun kendilerini ilahlarından uzaklaştırmaya çalıştığını ileri sürerek tehdit ettiği azabı getirmesini ister. Hz. Hud da azabın ne zaman geleceğine dair bilginin yalnız Allah’a ait olduğunu, kendisinin görevinin ise ilahi mesajı tebliğ etmekten ibaret bulunduğunu ifade eder. Nihayet uzaktan kendilerine doğru gelen bir bulut gördüklerinde onun yağmur getireceğini düşünerek sevinirler. Oysa bu, gelmesini aceleyle istedikleri azabı taşıyan ve Allah’ın emriyle önüne gelen her şeyi yok eden bir rüzgârdır. Sabah olduğunda evlerinden başka bir şey görünmez hâle gelir. Kendilerine verilen kulakların, gözlerin ve gönüllerin Allah’ın ayetlerini inkâr etmeleri sebebiyle onlara hiçbir fayda sağlamadığı hatırlatılır. Çevrelerindeki başka toplumların da benzer şekilde helak edildiğine işaret edilerek Allah’a yakınlık vesilesi olsun diye edindikleri ilahların onlara yardım edemediği bildirilir. (Ahkaf, 46/21-28)
Surenin bundan sonraki bölümünde cinlerden bir grubun Kur’an’ı dinlemesi anlatılır. Hz. Peygamber’in okuduğu Kur’an’a kulak veren bu grup, tilavet başlayınca birbirlerine susup dinlemelerini söyler. Okuma sona erdiğinde ise kavimlerine birer uyarıcı olarak dönerler. Dinledikleri vahyin Hz. Musa’dan sonra indirilen, kendisinden önceki ilahi kitapları doğrulayan, hakka ve dosdoğru yola yönelten bir kitap olduğunu söyleyerek kavimlerini Allah’ın çağrısına uymaya davet ederler. Böyle yaptıkları takdirde Allah’ın günahlarını bağışlayıp kendilerini azaptan koruyacağını bildirirler. Allah’ın davetine uymayanların ise O’nu aciz bırakamayacakları, kendilerine yardımcı bulamayacakları ve apaçık bir sapkınlık içinde oldukları belirtilir. (Ahkaf, 46/29-32)
Surenin son ayetlerinde yeniden dirilişi imkânsız gören inkârcılara cevap verilir. Gökleri ve yeri yaratan ve bunları yaratmakla yorulmayan Allah’ın ölüleri diriltmeye de gücünün yeteceği belirtilerek O’nun her şeye kadir olduğu hatırlatılır. Kıyamet günü cehennemle karşı karşıya kalan inkârcıların, daha önce reddettikleri gerçeğin hak olduğunu itiraf edecekleri ve inkârları sebebiyle azaba uğrayacakları bildirilir. Sure, Hz. Peygamber’e yönelik bir sabır öğüdüyle sona erer. Kendisine, azim ve kararlılık sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sabretmesi ve inkârcılar hakkında acele etmemesi tavsiye edilir. Onların vadedilen günü gördüklerinde dünyada sanki gündüzün yalnız bir saati kadar kaldıklarını düşünecekleri ifade edilir. Son ayette ise bütün bu anlatılanların bir tebliğ olduğu hatırlatılarak ilahi emre karşı çıkanlardan başkasının helak edilmeyeceği belirtilir. (Ahkaf, 46/33-35)