YERİN ALTINDA, KAYALARIN İÇİNDE, TARİHİN İZİNDE
AKSARAY
Sümeyra YAMAN
Anadolu’nun kalbinde, Kapadokya’nın sınırında bulunan Aksaray ilk bakışta sakin bir Orta Anadolu şehri gibi görünse de toprağının altında ve taşlarının arasında insanlık tarihinin en eski hikâyelerini saklamaktadır. Burada yaklaşık on bin yıl önce yerleşik yaşama geçen insanların izlerini görmek, binlerce yıl önce Anadolu ile Mezopotamya arasında kurulan ticaret ağlarını keşfetmek mümkündür. Şehrin merkezinde yükselen Selçuklu eserlerinden vadilerin sessizliğine, geleneksel taş evlerden yer altı şehirlerine uzanan bu yolculuk, Aksaray’ı Anadolu’nun hafızasını okumak için gidilecek bir açık hava müzesi hâline getirir.
Camileri: Anadolu’nun Çok Katmanlı Hafızası
Eğri Minare, Aksaray’ın simgesi hâline gelmiş bir camidir. İsmini eğri minaresinden alan bu cami 13. yüzyılda Selçuklu Dönemi’nde inşa edilmiştir. Aynı zamanda minaresinin kırmızı tuğladan yapılmış gövdesi nedeniyle “Kızıl Minare” adıyla da anılır. Yaklaşık 30 metre yüksekliğindeki minarenin gövdesindeki belirgin eğiklik ona dünyadaki ünlü eğik yapılardan biri olma özelliğini kazandırmıştır. Neredeyse sekiz asırdır ayakta duran bu cami geçmişle bugün arasında güçlü bir köprü görevi görür.
Aksaray’ın merkezinde yer alan Ulu Camii şehrin önemli ibadet ve mimari eserlerinden biridir. Karamanoğlu Mehmet Bey Camii olarak da bilinen bu yapı, Anadolu Selçuklu ve Karamanoğlu dönemlerinin tarihî mirasını bir arada yaşatır. Özellikle kündekâri tekniğinin ustalıkla kullanıldığı ahşap minberi Türk-İslam sanatının inceliklerini gözler önüne serer.
Aksaray’ın Güzelyurt ilçesinin tarihî dokusu içinde yer alan Kilise Camii ise Anadolu’nun farklı inanç ve kültürlerin izlerini nasıl bir arada taşıdığının çarpıcı örneklerinden biridir. Geçmişte kilise olarak kullanılan yapı daha sonraki dönemlerde camiye dönüştürülmüştür. Ahşap oymacılığın en güzel örneklerini içinde barındıran bu cami derin bir taş kubbe ile örtülü olup on iki pencereden ışık alır. Mihrabı, ince işçilikli ahşap oymalarla süslenmiştir.
Zinciriye Medresesi: Bilginin Taşa İşlendiği Mekân
Aksaray’ın önemli tarihî yapılarından Zinciriye Medresesi, Karamanoğulları Dönemi’nden günümüze ulaşan değerli bir tarihî eserdir. Taş işçiliği ve özellikle taç kapısı dönemin mimari estetik anlayışını yansıtır. Geometrik ve bitkisel süslemeleri ve taş oymacılığı medresenin yalnızca eğitim amacıyla inşa edilmiş bir yapı olmadığını, aynı zamanda sanatın önemsendiği bir kültür ortamının ürünü olduğunu gösterir. Medrese, dış duvarları üzerinde yer alan dendanelerden dolayı bir kale görünümündedir.
Zinciriye Medresesi plan itibarıyla dört eyvanlı, revaklı, üzeri tonoz ve kubbe ile örtülü sekiz bölmeli, üstü açık avluludur. Bu medrese, tarihte iz bırakan önemli eğitim kurumlarından biriydi. Zinciriye Medresesinde yetişen pek çok ilim-irfan erbabı şahsiyet Anadolu’ya ışık saçmış ve Türk-İslam tarihine yön veren gelişmelere vesile olmuşlardır. Bugün Zinciriye Medresesini ziyaret etmek, geçmişte Anadolu şehirlerinde bilginin nasıl üretildiğini ve aktarıldığını hatırlamak açısından oldukça önemlidir.
Höyükleri: İnsanlığın Yerleşik Hayata Geçmesi ve Ticaret Dünyası
Aşıklı Höyük, Aksaray’ın dünya tarihine açılan önemli pencerelerinden biridir. Yaklaşık on bin yıl öncesine uzanan yerleşimi, insanların göçebe yaşamdan yerleşik hayata geçiş sürecini anlamamız açısından büyük önem taşır. Burada kerpiç evlerin erken örnekleri, tarım ve hayvancılıkla ilgili buluntular ve günlük yaşamda kullanılan çeşitli araçlar ortaya çıkarılmıştır. Aşıklı Höyük’te bulunan ve dünyanın en eski beyin ameliyatlarından birine işaret eden kafatası ise arkeoloji dünyasının dikkat çekici buluntularındandır.
Aksaray’ın Yeşilova beldesinde bulunan Acemhöyük de Anadolu’nun önemli arkeolojik merkezlerinden biridir. Yerleşimin geçmişi binlerce yıl öncesine uzanır. Özellikle Asur Ticaret Kolonileri Çağı’nda Anadolu ile Mezopotamya arasındaki ticaretin önemli merkezlerinden biridir. Buradaki buluntular, bize yalnızca geçmişte insanların nerede yaşadığını değil; nasıl ticaret yaptıklarını, hangi ürünleri kullandıklarını ve farklı coğrafyalar arasında nasıl ilişkiler kurduklarını da anlatır.
Güzelyurt Evleri: Taşa İşlenmiş Gündelik Hayat
Güzelyurt’un tarih kokan dar sokaklarında yürürken kendini binlerce yıl öncesine ışınlanmış gibi hissedersin. Geleneksel Güzelyurt evlerinde taş mimari ile kayaya oyulmuş mekânlar iç içe geçmiş durumdadır. Bu evler, Kapadokya’nın doğal yapısına uyum sağlayan özgün bir yaşam biçimini yansıtır. Evlerin mimarisine dikkatle bakıldığında geçmişteki aile hayatının, komşuluk ilişkilerinin ve gündelik yaşamın izlerini görmek mümkündür. Güzelyurt evleri yalnızca korunması gereken eski yapılar değildir, aynı zamanda Anadolu insanının yaşama biçiminin mimariye dönüşmüş hâlidir.
Vadileri: Kayaların İçindeki İnanç Dünyası
Güzelyurt’a doğru sıralanan Manastır Vadisi’indeki kayalara oyulmuş kiliseler, şapeller ve yaşam alanları ziyaretçilerini farklı bir zamana götürür. Vadinin doğal yapısı ile insan eliyle şekillendirilmiş yapılar öylesine bütünleşmiştir ki burada, doğa ile kültür birbirinden ayrılmaz hâle gelmiştir. Kaya yüzeylerindeki freskler, geçmişte insanların inançlarını resim yoluyla nasıl anlattıklarını bizlere gösterir.
Melendiz Çayı’nın binlerce yıllık aşındırmasıyla oluşan Ihlara Vadisi ise doğa ile tarihin en etkileyici birlikteliklerinden birini sunar. Yaklaşık 14 kilometrelik vadi boyunca yürürken yüksek kaya duvarları, yeşil bitki örtüsü ve suyun sesi ziyaretçilere eşsiz bir manzara sunar. Ancak vadinin asıl sürprizi kayaların içine gizlenmiş ibadethaneleridir. Birbirine benzer şekilde kayalara oyulmuş bu ibadethaneler Kapadokya bölgesindeki mimariye çok benzer.
Aksaray Müzesi: Şehrin Hafızasına Açılan Kapı
Aksaray’ın tarihini bir bütün olarak görmek isteyenler için en doğru adreslerden biri Aksaray Müzesidir. Müze, 2014 yılında yenilenerek kronolojik sergileme düzeniyle tekrar ziyarete açılmıştır. Açık ve kapalı alanlardan oluşan müze binası, Anadolu Selçuklu kümbetlerinden ve Aksaray’da bulunan peribacalarından esinlenerek inşa edilmiştir. Etnografik ve arkeolojik eserler, sikkeler, Aksaray sınırları içerisinde yapılan arkeolojik kazılar sonucunda elde edilmiş eserler burada teşhir edilir. Neolitik dönemden başlayan ve Osmanlı Dönemi’ni içine alan tarihî çağlara ait eserlerin sergilendiği Aksaray Müzesi, bize farklı zamanlarda yaşamış insan hayatlarından ve onların kültür-sanat anlayışlarına dair pek çok şey anlatır.
Yer Altı Şehirleri: Toprağın Altındaki Hayatlar
Saratlı Kırkgöz Yer Altı Şehri’nde yaşam alanları, ahırlar, mutfaklar, depolar, su kuyuları ve geçitler bulunur. Volkanik tüflerin kolay işlenebilir yapısı, insanların kayaları oyarak geniş yaşam alanları oluşturmasına imkân sağlamıştır. Yer altına indikçe yalnızca mimari bir yapıyı değil; insanların güvenlik, barınma ve yaşam ihtiyaçlarına geliştirdikleri olağanüstü çözümleri de keşfetmiş oluyoruz.
Aksaray’ın Saratlı beldesinde bulunan Aziz Mercurius Yer Altı Şehri, Hristiyanlığın yasak olduğu MS 250’li yıllarda sığınak olarak kullanılmıştır. Yer altındaki yaşam alanları, depolar ve ibadet mekânları insanların zor dönemlerde nasıl organize olduklarını gösteren önemli yerlerden biridir. Özellikle büyük ibadethanesi, yapının yalnızca bir sığınak olmadığını aynı zamanda toplu dinî hayatın da sürdürüldüğünün bir kanıtıdır. Aziz Mercurius Yer Altı Şehri yedi katlıdır. Şehrin üç katı temizlenerek ziyarete açılmıştır. Yer altı şehrine Selçuklu Dönemi’nden kalma bir handan girilmekte, sonrasında koridorlar ve odalardan katlara geçiş yapılmaktadır. Yer altı şehirlerinin karanlık koridorlarında yürürken geçmişte yaşayan insanların korkularını, umutlarını ve hayatta kalma mücadelelerini düşünmek ziyaret deneyimini çok daha anlamlı hâle getirir.
Aksaray’ı gezmek aslında Anadolu’nun binlerce yıllık hikâyesini adım adım okumak demektir. Burada tarih tek bir döneme ait değildir. Binlerce yıl boyunca farklı topluluklar bu topraklarda yaşamış, üretmiş, inanmış, ticaret yapmış, evler ve ibadethaneler inşa etmiş ve geride bugün bizim görebileceğimiz ve okuyabileceğimiz büyük bir kültür mirası bırakmıştır.