VAHYİN GÖLGESİNDE BİR İLİM MEKTEBİ OLAN ASHAB-I SUFFE ÖRNEĞİNDEN HAREKETLE

CAMİ VE EĞİTİM

Prof. Dr. Yaşar AKASLAN

Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

Hz. Peygamber’in (s.a.s.) Medine’ye hicretinin ardından inşa edilen Mescid-i Nebevi, yeni oluşmaya başlayan İslam toplumunun ibadet hayatının yanı sıra eğitim, iletişim, dayanışma ve toplumsal ilişkilerinin de merkezinde yer almıştır. Burada eğitim ile ibadet, bilgi ile davranış, bireysel yaşayış ile toplum hayatı birbirinden ayrı görülmemiştir.

Peygamberimizin eğitim anlayışında da bu bütünlük açıkça görülmektedir. Nitekim Kur’an’da Resulullah, “...kendi aranızdan, size ayetlerimizi okuyan, sizi her kötülükten arındıran, size kitap ve hikmeti ve ayrıca bilmediklerinizi de öğreten bir peygamber...” (Bakara, 2/151) olarak nitelendirilmiş; böylece onun dinî tebliğ görevinin ayrılmaz bir parçası olan eğitim ve öğretim sorumluluğuna dikkat çekilmiştir. Allah Resulü’nün mescide girdiğinde bir grubun dua ve zikirle başka bir grubun ise ilimle meşgul olduğunu gördüğü; her iki topluluğun da hayır üzere bulunduğunu ifade ettikten sonra ilim öğrenenlerin yanına oturduğu aktarılmaktadır. (İbn Mace, Sünnet, 17) Bu rivayet, onun eğitime ne denli önem verdiğini göstermektedir.

Hz. Peygamber’in eğitiminde öne çıkan temel özelliklerden biri, öğrenilen bilginin hayatın dışında bırakılmamasıdır. Namazın ve ibadetlerin nasıl yerine getirileceği, insanlar arasındaki ilişkilerin hangi esaslar üzerine kurulacağı veya günlük hayatta karşılaşılan problemlerin nasıl çözüleceği, yalnızca anlatılmamış; çoğu zaman bizzat yaşanarak gösterilmiştir. Ashab-ı kiramın, Peygamber Efendimizin sohbetlerine gösterdikleri ilgi de bu anlayışın toplumdaki karşılığını göstermektedir. Medine’de farklı mescitlerde namaz kılmak mümkün olduğu hâlde bazı sahabiler, Resulullah’ın yanında bulunmayı ve onun sözlerini doğrudan dinlemeyi önemsemişlerdir. Hz. Ömer’in ensardan biriyle nöbetleşerek Allah Resulü’nün yanında bulunması (Buhari, İlim, 27), gündelik hayatın sorumlulukları ile ilim öğrenme arzusunun nasıl dengelendiğini göstermesi bakımından anlamlıdır. Böylece öğrenme, hayatın belirli bir bölümüne sıkıştırılmamış; namaz kılarken, soru sorarken, biriyle konuşurken veya Resul-i Ekrem’in davranışlarını gözlemlerken hayatın doğal akışı içerisinde gerçekleşmiştir.

Ashab-ı suffe:

İlim, hayat ve dayanışma

Mescid-i Nebevi’nin eğitim yönünü daha yakından görmemizi sağlayan en önemli örnek “ashab-ı suffe” örneğidir. Mallarını, evlerini ve alışageldikleri hayat düzenini geride bırakıp Mekke’den Medine’ye hicret eden Müslümanlar arasında maddi imkânları sınırlı olanlar bulunduğu gibi farklı bölgelerden Medine’ye gelerek İslam’ı öğrenmek isteyen kimseler de vardı. Bunların bir kısmı Mescid-i Nebevi’nin “suffe” olarak bilinen bölümünde barınmıştı. Suffe ehli, Hz. Peygamber’in sözlerini yakından takip etmiş, Kur’an’ı öğrenmiş, onun açıklamalarını dinlemiş ve Müslümanca bir hayatın nasıl yaşandığına şahit olmuşlardı. Bir ayetin nasıl anlaşıldığını Resulullah’tan dinlemek, bir ibadetin nasıl yerine getirildiğini onun uygulamasından görmek veya insanlar arasındaki ilişkilerde hangi ölçülerin gözetildiğine şahit olmak, onların yetişme sürecinin ayrılmaz parçaları hâline gelmiştir. Söz, bilgi ve davranış arasında böylece doğrudan bir bağ kurulmuştur. Peygamber Efendimiz ile maddi açıdan iyi durumda bulunan sahabiler, suffe ehlinin ihtiyaçlarıyla ilgilenmiş, onları sofralarına davet etmiş ve sahip oldukları imkânları onlarla paylaşmışlardır. Böylece ilim öğrenen insanların temel ihtiyaçlarının karşılanması da sadece bireysel bir mesele olarak görülmemiş, toplumun ortak sorumluluklarından biri kabul edilmiştir.

Mescid-i Nebevi’de şekillenen bu eğitim tecrübesi Medine ile sınırlı kalmamıştır. Resul-i Ekrem’in burada ilmek ilmek dokuduğu öğrencilerini çeşitli bölgelere İslam’ı öğretmek üzere göndermesi, söz konusu eğitim sürecinin nasıl genişlediğini göstermektedir. Medine’de öğrenilen bilgiler başka şehir ve beldelere taşınmış; ilim öğrenen sahabiler de sahip oldukları birikimi başkalarına aktarmıştır.

Mescid-i Nebevi’den şehirlerin ilim halkalarına

İslam coğrafyasının genişlemesiyle birlikte mescit/cami merkezli eğitim anlayışı çeşitli şehirlerde farklı uygulamalarla devam etmiştir. Yeni kurulan veya fethedilen şehirlerde inşa edilen mescitler, ibadet hayatının yanı sıra öğretim faaliyetlerinin yürütüldüğü mekânlar olarak da işlev görmüştür. İlk dönemlerden itibaren camilerde oluşan ders halkaları zamanla farklı ilim dallarının okutulduğu geniş çevrelere dönüşmüş; sonraki süreçte tefsir, kıraat, hadis, fıkıh, kelam gibi alanlarda dersler verilmiştir.

Büyük şehirlerdeki merkezî camiler, bu geleneğin güçlü biçimde sürdürüldüğü başlıca mekânlar arasında yer almıştır. Mekke’de Mescid-i Haram, Medine’de Mescid-i Nebevi, Şam’da Emeviyye Camii, Bağdat’ta Mansur Camii ve Mısır’da Amr b. As Camii, ibadet mekânları olmakla birlikte muhtelif ilimlerin okutulduğu ve âlimlerle talebelerin bir araya geldiği merkezler olarak öne çıkmıştır. Bu şehirler arasında Şam’ın (Dımaşk) ayrı bir yeri bulunmaktadır. Emeviler Dönemi’nden itibaren güçlü bir kültürel birikime sahip olan Dımaşk, sonraki asırlarda farklı bölgelerle kurduğu ilmî ilişkiler sayesinde önemli bir eğitim merkezi olmayı sürdürmüştür.

Şam’daki Emeviyye Camii, camilerin İslam eğitim tarihindeki yerini göstermesi bakımından dikkat çekici bir örnektir. Caminin eğitim geleneği erken dönemlere kadar uzanmakta; Abdülmelik b. Mervan (ö. 86/705) döneminde Hişam b. İsmail el-Mahzumi tarafından oluşturulduğu nakledilen kıraat halkası, burada sürdürülen Kur’an öğretiminin örneklerinden birini teşkil etmektedir. Zamanla caminin harim, avlu ve revaklarında farklı ilim dallarına mahsus ders halkaları oluşmuştur. Özellikle Kur’an öğretimine yönelik, en büyüklerine 300-400 kişinin katıldığı 24 ayrı sub‘ meclisi (şube/alt meclis) oluşturulmuştur. Nitekim İbn Şeddâd, kendi döneminde camide 6 medrese, 11 ilim, 5 hadis halkası ve 120 Kur’an talimi halkasının bulunduğunu kaydetmektedir. (İbn Şeddad, el-A‘lâku’l-hatîre, Mısır:1272-1281, s. 82-85)

Emeviyye Camii’ndeki bu ilmî faaliyet, Şam’ın dışından gelen âlim ve talebeleri de kendisine çekmiştir. Hadis rihlesi amacıyla şehre gelenlerin camideki ders halkalarına katılması ve bazı tanınmış âlimlerin burada ders vermesi, caminin yalnızca mahalli bir eğitim mekânı olmadığını göstermektedir. Daha sonraki dönemlerde, “Kubbetü’n-Neşr” altında sürdürülen dersler de bu geleneğin kurumsallaşan yönlerinden biri olmuştur. Burada ders vermek Şam’ın en itibarlı ilmî görevlerinden biri kabul edilerek hocalara “Müderrisü’l-Kubbe” ünvanı verilmiştir. Emeviyye Camii, böylece Mescid-i Nebevi’de başlayan cami merkezli eğitim anlayışının farklı disiplinleri, hoca ve talebeleri aynı mekânda buluşturan daha geniş bir yapıya dönüştüğü örneklerden biri hâline gelmiştir.

Camiden medreseye süregelen ilim

İslam dünyasında ilim faaliyetleri zenginleştikçe daha düzenli ve belirli programlara dayanan eğitim kurumlarına duyulan ihtiyaç da artmış, bu gereksinim zamanla medreselerin ortaya çıkmasına ve yaygınlaşmasına zemin hazırlamıştır. Özellikle Nizamiye Medreseleri, eğitim faaliyetlerinin daha sistemli bir yapı içerisinde yürütülmesine önemli katkılar sağlamıştır. Medreselerin ortaya çıkmasıyla cami ve medrese, uzun süre birbirini tamamlayan iki eğitim çevresi olarak varlık göstermiştir. Camiler daha çok ders halkaları ve ilmî müzakerelerin sürdürüldüğü mekânlar olarak vazife görürken medreseler zamanla daha düzenli ve kurumsal bir eğitim yapısına kavuşmuştur.

Memlükler Dönemi’nde özellikle Şam’daki büyük camilerin ileri seviyede ilim tahsil eden talebelere de hizmet vermesi, bu devamlılığın dikkat çekici örneklerinden biridir. Bununla birlikte cami ile medrese arasında kesin bir ayrışma yaşanmamış; iki yapı değişen ihtiyaçlara cevap veren, aynı ilmî hayat içerisinde birbirini destekleyen kurumlar olarak mevcudiyetini sürdürmüştür. Kimi zaman bir mescidin ders halkası kimi zaman bir medresenin dersliği kimi zaman da bir âlimin çevresinde oluşan küçük bir meclis, ilmin aktarılmasına hizmet etmiştir. Kurumların şekli değişmiş fakat öğrenme, öğretme ve insan yetiştirme anlayışı da devam etmiştir. Osmanlı Dönemi’nde büyük camilerde dersiâmlar tarafından yürütülen dersler de bu geleneğin farklı bir tarihî bağlamda sürdüğünü göstermektedir.

Mescid-i Nebevi’nin ilim mirası ve günümüzde camiler

Mescid-i Nebevi merkezli hayatın İslam medeniyetine etkisini sadece camilerin eğitim faaliyetlerinde görmek isabetli değildir. Burada şekillenen hayat anlayışı, Müslümanların bilgiye, öğrenmeye ve öğretmeye yükledikleri anlamı da etkilemiştir. Resulullah zamanında bilgi, sorumluluk doğuran bir emanet olarak görülmüştür. Öğrenen kişi öğrendiğiyle değişmekte, değişen ise sahip olduğu birikimi başkalarına ulaştırma

mesuliyetini taşımaktaydı. Bu bakış açısı, sonraki dönemlerde şekillenen güçlü hoca talebe geleneğinin temel unsurlarından biri olmuştur. Bir âlimin yetiştirdiği öğrencinin başka bir şehre giderek ders vermesi ve yeni talebeler yetiştirmesi, ilmî birikimin farklı coğrafyalara taşınarak güçlü bir iletişim ağının oluşmasını sağlamıştır. Ayrıca camilerin bu süreçteki rolü de önemlidir. Cami, insanları aynı mekânda buluşturan bir yapı olarak farklı sosyal çevrelerin karşılaşmasına imkân sağlamıştır. Âlimle talebe, şehir sakiniyle yolcu, gençle yaşlı aynı muhitte bulunabilmiş; böylece bilgi, yalnızca belirli bir kesimin erişebildiği bir imkân olmaktan çıkmıştır. O nedenle İslam medeniyetinin ilmî birikimini yalnızca ortaya çıkan eserler veya kurulan medreseler üzerinden açıklamak yeterli değildir. Bu eserleri yazan, okuyan, müzakere eden, öğrenciler yetiştiren ve birikimini muhtelif bölgelere taşıyan insanların oluşturduğu canlı eğitim çevresi de İslam medeniyetinin temel unsurlarındandır.

Öte yandan ashab-ı suffe örneğinin günümüze bakan yönünü değerlendirirken geçmişteki uygulamaları olduğu gibi bugüne taşımaya çalışmak yerine bu tecrübenin arkasındaki temel anlayışı görmek daha anlamlıdır. Zira şartlar, ihtiyaçlar ve eğitim yöntemleri değişse de insanın öğrenme ihtiyacı, aidiyet arzusu, anlaşılma beklentisi ve öğrendiklerini hayatına yansıtma isteği varlığını sürdüregelmiştir.

Bugün camilerde Kur’an eğitimi, sohbetler, çocuklara ve gençlere yönelik çalışmalar, çeşitli seminerler ve kültürel faaliyetler yapılmaktadır. Ancak suffe örneği bizlere eğitimin sırf bilgi vermekle tamamlanmadığını hatırlatmaktadır. Bir çocuğun Kur’an okumayı öğrenmesi kadar öğrendiği değerleri davranışlarına yansıtması; bir gencin dinî bilgi edinmesi kadar soru sorabilmesi, kendisini ifade edebilmesi ve camiyle sağlıklı bir bağ kurabilmesi de önemlidir. Özellikle gençler, yalnızca dinleyici oldukları ortamlardan uzaklaşabilirken görüş ve düşüncelerini rahatlıkla ifade edebildikleri, hata yaptıklarında dışlanmadıkları ve kendilerine değer verildiğini hissettikleri bir çevrede öğrenme istekleri güçlenebilmektedir. Bu nedenle günümüz camisinin eğitim fonksiyonu sadece bilgi aktarmakla sınırlı kalmamalı, insanın kendisini geliştirebileceği güvenli ve samimi bir ilişki ortamı oluşturmayı da gerektirmektedir. Allah Resulü’nün eğitim örneğinde görülen doğrudan iletişim, sahabeyi tanıma, sorularına cevap verme ve gerektiğinde davranışlarıyla örnek olma gibi uygulamalar, günümüz eğitimi açısından da dikkate alınması gereken bir yaklaşımdır.

Mescid-i Nebevi etrafında şekillenen eğitim tecrübesi, eğitimin hayatın dışında ve ondan bağımsız bir faaliyet olarak görülmediğini ortaya koymaktadır. Eğitim, insanın gündelik hayatı, ahlakı ve toplumla ilişkileriyle birlikte şekillenmiştir. Mescid-i Nebevi’de başlayan bu anlayış suffe geleneği ile derinleşmiş, sahabiler aracılığıyla çeşitli bölgelere taşınmış, camilerdeki ders halkaları ve medreselerle yeni formlar kazanmıştır. Mekânlar ve yöntemler değişse de insan yetiştirme, bilgiyi hayata taşıma ve öğrendiklerini başkalarına aktarma anlayışı mevcudiyetini sürdürmüştür. Bu bakımdan Mescid-i Nebevi’yi yalnızca geçmişte kalmış bir ibadet mekânı olarak görmek, onun İslam toplumunun oluşumundaki gerçek yerini anlamayı eksik bırakacaktır. O, içerisinde ibadet edilen cami oluşunun ötesinde, aynı zamanda insanların öğrendiği, sorularına cevap aradığı, iletişim kurduğu, dayanışma gösterdiği ve hayatlarını yeniden şekillendirdiği toplumsal bir merkezdir. İslam medeniyetinin sonraki asırlarda oluşturduğu güçlü ilim geleneğinin arka planında bu kuşatıcı anlayışın izlerini görmek mümkündür.