tükenmişlik ve

tembellik

arasında insanın

kendisiyle

mücadelesi

Muhammed Said DURAN

Psikolog

Dışarıdan benzer, içeriden farklı pek çok şey var hayatta. Eskiler buna “iltibas” derlermiş, yani iki şeyin birbirini çok andırması nedeniyle ayırt edilememesi durumu. Son dönemde “tembellik” şikâyetiyle ruh sağlığı merkezlerine getirilen veya daha yolun başında “tükendiğini” söyleyen ergen ve genç yetişkinlerle daha sık karşılaşınca, bu kavramların da “medar-ı iltibas” olduğunu daha net gözlemliyoruz. Evet, bu iki durum dışarıdan benzer görünebilir; kişi işe başlamaz, erteler, enerjisizdir, sorumluluklarından uzaklaşır. Fakat içeride olup biten şey aynı değildir.

Öncelikle belirtmek gerekir ki “tembellik” klinik bir tanı değildir, dolayısıyla bu ifade psikolojik bir tanı gibi kullanılmamalıdır. Gündelik dilde “tembellik” çoğu zaman; çaba gerektiren işlerden kaçınma, kısa vadeli hazları uzun vadeli hedeflerin önüne koyma, sorumlulukları erteleme, düşük motivasyon, konfor alanından çıkmak istememe gibi davranışların toplamıdır.

Tükenmişlik ise uzun süreli ve yoğun stres koşullarıyla ilişkilendirilen bir durumdur. Daha çok “mesleki olgu” olarak ele alınan tükenmişlik, kronik iş stresinin başarılı biçimde yönetilememesiyle ilişkilendirilir. Duygusal/enerjik tükenme; işe karşı zihinsel uzaklaşma, güvensiz veya negatif tutum, yeterlilik ve başarı duygusunda azalma gibi üç temel boyutta görülür.

Gözlemlenen taraflarıyla birbirine benzeyen bu iki kavram temelde ise net biçimde ayrışır: Tembellikte kişi, yapabilecek gücü olduğu hâlde bilinçli olarak eylemsiz kalır; tükenmişlikte ise kişi çoğu zaman yapmak ister, yapması gerektiğini bilir ama beden ve zihin buna cevap veremez. Tembellikte çoğu zaman kişinin yapmadığı şeye, tükenmişlikte ise kişinin uzun süre yapmak zorunda kaldığı şeye bakmak gerekir.

Modern Çağın Mazereti

Geçtiğimiz günlerde bu konuyu tartıştığımız bir ortamda, orta yaş bir büyüğümüz, -eski zamanların zorluğundan bahisle ve günümüz gençlerinden sitemle- şunları söyledi: “Eskiden tükenmişlik mi vardı? Biz büyüklerimizin onca meşakkate rağmen ‘tükendik’ dediğini hiç duymadık. Ben de çocukluktan beri çalışırım, bir gün olsun ‘Tükendim arkadaş!’ demedim. Şimdi tembelliğin adı tükenmişlik oldu.”

Hakkı da var, tüketim çağında pek çok kavram gibi “tükenmişlik” kavramını da hızlıca tüketiyoruz. Nitekim bu kavramın gündelik dilde her türlü yorgunluk, üşengeçlik ve isteksizlik için kullanılarak eskitildiği ve bağlamından koparıldığı da aşikâr. Örneğin “Ders çalışmaya enerjim yok, canım istemiyor.” diyen bir genç, arkadaşlarıyla buluşmaya, oyuna veya sosyal medyaya pekâlâ istek ve enerji bulabiliyor. Böyle durumlarda “enerjim yok” ifadesi çoğu zaman gerçek enerji eksikliği olmadığı için her isteksizliği tükenmişlik olarak açıklamak doğru bir yaklaşım olmuyor.

İnsan bazen zor olduğu için, sıkıcı olduğu için, hemen ödüllendirilmediği için, başarısızlık ihtimali olduğu için veya kendisini yetersiz hissettiği için bir işi yapamayabilir. Buradaki mesele, enerjinin tükenmesi değil belirli bir davranışın maliyetinin yüksek algılanması veya çabanın belirli bir alana yöneltilmemesi olabilir. Bu noktada tembellik kavramının erteleme, kaçınma, motivasyon ve öz-düzenleme sorunlarını da içerdiği düşünülmelidir.

Çağın Görünmez Baskısı

Günümüz insanı, özellikle gençler, yapmak zorunda oldukları işlerin baskısıyla beraber, yapabileceklerinin sürekli hatırlatıldığı bir beklenti dünyasının içinde yaşıyor. Eğitimde başarılı olmak, meslek edinmek, dil öğrenmek, sosyalleşmek, iyi görünmek, kendini geliştirmek, üretken olmak ve bütün bunları mümkün olan en kısa zamanda gerçekleştirmek… Üstelik sosyal medya, başkalarının hayatlarını sürekli görünür hâle getirerek bu beklentileri daha da güçlendiriyor. Böylece “Olduğum hâlim yeterli değil; sürekli daha fazlasını yapmalıyım.” düşüncesi insanın zihnine yerleşiyor. Bu dayatma, manevi ve zihinsel bir tahribat da bırakıyor.

Ayrıca bu baskının önemli kısmı artık doğrudan bir otoriteden gelmiyor. Kimse kişiye “Her gün kendini geliştir.” demese bile sosyal medya, reklamlar, kariyer kültürü ve çevresindeki insanların başarı hikâyeleri bunu gence sürekli hatırlatıyor. İnsan, artık yalnızca başarısız olmaktan değil yeterince başarılı olmamaktan da korkuyor. Bitiş çizgisi belirsiz bir maratonun içinde koşup dururken, yapılacaklar listesi hiçbir zaman tamamlanmıyor.

Üstelik genç, gelecekteki potansiyelinden de sorumluymuş gibi hissedebiliyor. “Şimdi yeterince çalışmazsam ileride ne olacak?”, “Yaşıtlarım benden ileride.”, “Bu yaşta hâlâ bunları başaramadım.” gibi düşünceler zamanla çalışmayı teşvik etmek yerine sürekli bir yetersizlik hissi oluşturuyor.

Üretkenlik Kültüründe Dinlenmek

Günümüz üretkenlik kültürünün en büyük paradokslarından biri, insana dinlenirken bile üretken olması gerektiğini düşündürmesidir. Öyle ki eskiden dinlenmek, hayatın doğal bir parçası olarak görülürken bugün dinlenmeyi gerekçelendirmeye çalışıyoruz. Çalışan daha verimli çalışmanın peşinde, kitap okuyan daha faydalı kitabın, spor yapan daha düzenli yapmanın, uyuyan daha erken kalkmanın... Bu çıktı odaklı ve sürekli gelişim bekleyen tavırla, dinlenme de performansın bir parçasına dönüşüyor.

Ayrıca insan kendi değerini yaptıklarıyla ölçmeye başladığında, “Ben kimim?” sorusunun yerini “Ne kadar başarılıyım?” sorusu alır. Böylece değer başarıya, kimlik performansa, kendilik üretkenliğe bağlanır. Bu durumda başarısızlık, yalnızca “Bu işi başaramadım.” olmaktan çıkıp “Ben yeterli değilim.” duygusuna dönüşebilir. Günün sonunda yılgın, bitkin ve zedelenmiş hâlimizle baş başa kalırız. Özellikle manevi açıdan bakıldığında insanın değerini yalnızca ürettiği, kazandığı ve tükettiği şeylerle ölçmek, insanı kendi varoluşundan uzaklaştıran bir anlayışa dönüşüyor.

Tükenmiş insanın ihtiyacı dinlenmek olabilir fakat kişi dinlenmeye başladığında “Bugün yine hiçbir şey yapmadım.”, “Herkes çalışıyor, ben yatıyorum.” diye kendisini suçlarsa hem dinlenemez hem de kendini kısır bir döngünün içine sıkıştırmış olur. Aşırı yük yorgunluğa, yorgunluk performans düşüşüne, düşüş suçluluğa, suçluluk zorlanmaya, bu da bizi aynı noktaya yani daha fazla yorgunluğa sürükler. Ama gerçek şu ki biraz aylaklık kimseyi incitmez ve bizi bütünüyle “tembel biri” yapmaz.

“Tembel” Etiketi

Evet, her sorumluluktan kaçışımızı tükenmişlik olarak adlandırmak doğru olmadığı gibi kendimizi her isteksizliğimizde “tembel biri” ilan etmek de doğru değildir. Bir düşüncesizlik, kişiyi bütünüyle “düşüncesiz biri” yapmaz, yapılan bir tembellik nedeniyle de kişi tembel biri olarak etiketlenmemelidir. Kişilik ile davranış arasında ayrım yaparak bu acımasız ve toptancı eleştirinin/öz eleştirinin önüne geçmek, pozitif psikolojinin de benimsediği önemli yaklaşımlardan biridir.

Büyükler olarak itiraf etmeliyiz ki bizler, gençlerin yaşadığı zihinsel ve ruhsal karmaşayı yekten “tembellik” olarak nitelemekle çoğu zaman kolaycılığa kaçıyoruz. Hâlbuki yaşadıkları hâli doğru adlandırmalarına yardımcı olmalı; kaybettikleri enerjiyi geri kazanmanın gerçekçi ve sürdürülebilir bir yolunu göstermeye çalışmakla kendimizi sorumlu hissetmeliyiz.

Ayrıca kişi, yalnızca yapmak istemediği işi mi yapamıyor yoksa hayatının tamamında mı geri çekiliyor, diye sormak gerekebilir. Eğer içe kapanma, asosyallik, iştahsızlık, yavaşlama, normalde yapabildiği şeyleri yapamama, sevdiği şeylerden artık keyif almama gibi durumlar varsa burada daha geniş bir psikolojik tablo söz konusu olabilir, tükenmişliğin yanında depresyon gibi başka durumların da değerlendirilmesi gerekir.

Bedensel ve Ruhsal Kaynaklarımız

Beden ve ruh, pek çok açıdan olduğu gibi işleyiş bakımından da birbirine benzer yaratılmıştır. Bize ihsan edilen kaynakları fütursuzca kullanmak tükenmesine sebep olacağı gibi hiç kullanmamak da benzer bir kayba neden olacaktır. Örneğin, taşıma kapasitemizden fazla yük kaldırmak kaslarımızda hasara neden olacağı gibi uzun süren hareketsizlikler de bedende kas kaybına neden olur ve tıpta bu duruma "kullanılmamaya bağlı kas erimesi” adı verilir. Vücut, aktif olarak yük binişi ve hareket sinyali almadığı kasları korumak için enerji harcamak istemez ve bu dokuları yıkmaya başlar.

Ruhumuz da benzer şekilde bir kapasiteye sahiptir; zaten “Allah, hiç kimseye gücünün yeteceğinden fazla yük yüklemez.” ilahi vaadiyle kulunu temin eder, fakat biz bazen kendimize yeterince merhamet etmez ve gücümüzü tüketiriz. Uzun süren eylemsizlik durumunda da ruhumuz canlılığını ve tazeliğini kaybeder; yaşam enerjimiz ve yeterlilik duygumuz azalır, hayal gücümüz ve kabiliyetlerimiz körelir. Bu, atalarımızdan gelen kadim öğretilerle de uyuşur: Oturulmayan ev yıkılır, işlemeyen demir paslanır, kullanılmayan uzuv da eşya da çürür.

Tükenmişlikle Başa Çıkma ve Sürdürülebilir Dinlenme

Eğer tükenmiş hissediyorsan kendini geliştirmeyi bir süreliğine azaltabilirsin. Bazen iyileşmenin ilk adımı yeni alışkanlıklar eklemek değil fazla yükleri çıkarmaktır. Sürdürülebilir hayat, her şeyi yapmak zorunda olmadığımızı bildiğimiz hayattır. Ruhsal kaynaklarımızı korumak ve kendimize şefkat göstermek adına hayatımıza dâhil edebileceğimiz temel adımları şu şekilde sıralayabiliriz:

• Keyfi de rutinine dâhil et. Her rutin fayda üretmek zorunda değil çünkü insan yalnızca üretim yapan bir varlık değil. Yürüyüşe çıktığımızda, ailemizle hoşça vakit geçirdiğimizde bir şeyden geri kalmayız, endişelenme.

• Dinlenmek, kendimize karşı sorumluluklarımızdan biridir. Bu yüzden dinlendiğin zamanlarda kendini suçlu hissetme. Ama daha hızlı koşmak için değil yeniden yürüyebilecek hâle gelmek için dinlen.

• “Daha fazlası, daha iyisi, daha başarılısı” diye düşünerek mükemmeliyetçilik tuzağına düşme. Yeri geldiğinde yapabildiklerine ve sonuçlarına kanaat göster.

• Başarıyı sonuçla değil davranışla ölçmeye çalış. Efendimizin “Amellerin en makbulü az da olsa devamlı olanıdır.” (Müslim, Müsafirin, 218) hadisinde buyurduğu gibi miktarı değil sürekliliği önemse. Çözdüğün testteki doğru cevaplarından önce test çözme konusunda gösterdiğin gayretten dolayı kendini tebrik et.

Tembellik Eşiğini Aşma ve Eyleme Geçme Yolları

Eğer tembellik ettiğini düşünüyorsan harekete geçmek için güçlü bir işaret veya motivasyon bekleme. Çünkü motivasyon gelince işe başlamak yerine bazen işe başlayınca motivasyonun gelmesini beklemek daha gerçekçidir ve çoğu zaman motivasyon eylemden sonra gelir. “Canım istiyor mu?” yerine “Yapmam gerekiyor mu?” diye düşünmeye çalış. Bu bakış açısını günlük hayatımıza yerleştirmek ve eylemsizlik döngüsünü kalıcı olarak kırmak için şu somut adımlardan faydalanabiliriz:

• Rahatsızlığa tahammül etmeyi öğren; çalışmak sıkıcı olabilir, bir işi bitirmek için telefonundan uzak kalmak rahatsız edici olabilir. “Bu işi nasıl daha keyifli hâle getiririm?” şeklinde düşünmek yerine “Keyifli olmadığı hâlde yapabilmeye nasıl alışırım?” diye düşünmeyi dene. Çünkü yetişkinlik biraz da anlık haz ile uzun vadeli değer arasında seçim yapabilme kapasitesidir.

• İradenle savaşmak yerine çevreyi düzenle. Mesela ders çalışacağın zaman telefonunu başka odaya koy; böylece istenen davranışı kolaylaştır, istenmeyen davranışı zorlaştır. Çünkü tembellik çoğu zaman irade eksikliğinden ziyade seçeneğin fazla olmasından beslenir.

• “Önce sorumluluk, sonra ödül” sistemi özellikle erteleme alışkanlığında işe yarayabilir. Önce işini bitir, sonra oyna/eğlen. Burada amaç ödülün zamanlamasını değiştirmektir. Çünkü sosyal medya, oyun, video gibi hızlı ödüller sürekli öne geçtiğinde daha düşük ödüllü ama önemli işler daha zor hâle gelebilir.

• Çoğu zaman en zor bölüm işin kendisi değil, işe başlamaktır. “Beş dakika içerisinde başlayacağım; başladıktan sonra devam edip etmeyeceğime karar vereceğim.” diye düşünmeyi dene. Amacın başlama eşiğini küçültmek ve bu sayede ruhsal direnci kırmak olsun.

Gayret bizden, tevfik Allah’tan; dinlenmek bizden, sükûnet Allah’tan.