RUVEYFİ B. SABİT

BEYDA’YA GÜZELLİK KATAN SAHABİ

Enbiya YILDIRIM

İslam’ın çok kısa bir sürede akla hayale gelmeyecek coğrafyalara nasıl ulaştığını ve en çok mensubu olan dinlerden biri hâline nasıl geldiğini anlamak istediğimizde mecburen ashabın hayatına odaklanmak durumundayız. Çünkü bu başarının ardında, Peygamberimizin rehberliğinde onların alın teri vardır. Bu bağlamda gözlerimizi sadece Kuzey Afrika’ya çevirdiğimizde bile benzer manzarayla karşılaşırız. Nitekim bu büyük coğrafya kısa sürede sahabilerin olağanüstü çabaları sonunda İslam’la kucaklaşıverdi. Hiç şüphe yok ki bu büyük başarıda Ruveyfi b. Sabit’in de ciddi payı vardır.

İslam’ın hizmetinde

Ruveyfi, Medine’deki Hazrec kabilesinin Neccaroğulları kolundandır. Dolayısıyla Hz. Peygamber’in (s.a.s.) anne tarafı aynı kabileden olduğu için Efendimiz ile akrabalık bağı da bulunmaktadır. Ensardandır. Rıdvan Biatı’nda bulunmuş ve burada her koşulda Allah Resulü’nün yanında yer alacağına yemin etmiştir. (İbn Asakir, Tarihu Medineti Dimeşk, I, 243) Nitekim sözünde durmuş ve sonraki yıl gerçekleşen Hayber’in fethinde Peygamberimize eşlik etmiştir. (İbn Ebu Şeybe, Musannef, 17460) Rivayetlerde sadece bu savaşta Resulullah ile birlikte bulunduğu bilgisi yer almaktadır ancak diğer gazvelerde de bulunduğunu, Veda Haccı’na iştirak ettiğini söyleyebiliriz. Muhtemelen raviler, öne çıkan bir durumu olmadığından dolayı bunları aktarmamışlardır. Kaldı ki Peygamberimizin hayli yakınındaki bir insanın sadece tek bir gazveye katılmış olması tasavvur edilemez.

Peygamberimizin etrafında

Allah Resulü, aralarında bir hukuk bulunan kimselere adlarıyla hitap ederdi. Bu sesleniş, muhatap sahabiyi son derece mutlu ettiği gibi Peygamberimizi daha dikkatli dinlemeye sevk ederdi. En önemlisi de hadislerin sonraki kuşaklara aktarılmasını sağlardı. Şöyle ki Peygamberimizin vefatından sonra sahabiler Allah Resulü’nün kendilerine hitaben söylemiş oldukları sözleri tabiine aktarmaktan manevi anlamda büyük haz alırlardı. Bu durum, Resulullah’ın buyruklarının gelecek kuşaklara aktarılmasında önemli bir görev ifa etti. Ruveyfi böylesi bir hitaba mazhar olan nasipli sahabilerdendir. Bu, aynı zamanda Allah Resulü ile aralarındaki hukuku ve muhabbeti gösterir.

Onun, Sevgili Peygamberimize düşkünlüğünün en güzel delillerinden biri şudur: Peygamberimizin vefatından sonra Kuzey Afrika’da komuta ettiği bir gazve sonrasında ganimetler elde edilir. Askere nasıl davranmaları hususunda bir konuşma yapar. Sözünün başında da şöyle der: “Şüphesiz Allah Azze ve Celle, peygamberini vefat ettirdi ve size bazı şeyleri haber vereyim diye beni geri bıraktı.” Böyle der demez oturur, ağlamaya başlar. Sonra tekrar ayağa kalkarak hadis rivayet eder. (Ebubekir el-Maliki, Riyâdü’n-Nüfûs, I, 81)

Resulullah’ın ardından

Bir cihat adamı olan Ruveyfi, Efendimizin vefatının ardından Suriye bölgesindeki fetihlere katıldı. Hatta bu vesileyle İbn Muhayriz adlı bir kişiye şu tavsiyede bulundu: “Araplar istikamet üzere olduğu sürece Filistin’de yaşa. Ancak Cahiliye sembollerini yükseltmeye başladıklarında Şam’a ve onun doğusuna git, çünkü doğusu batısından daha hayırlıdır.” (İbn Asakir, Tarihu Medineti Dimeşk, I, 243)

Mısır’ın fethinden sonra oraya yerleşti. (İbnü’l-Cevzi, Muntazam, V, 261) Bu nedenle hadis bilginleri onu Mısırlı sahabiler arasında sayarlar. İdareciler tarafından cengâverliği ve yetenekleri keşfedildiğinden Muaviye zamanında Trablusgarp emirliğiyle görevlendirildi. (İbnü’l-Esir, Usdü’l-Ğâbe, II, 298) Buradan devam ettirdiği fetih ve davet çalışmaları ile Afrika kıtasında bir yıl süren gazvelerle İslam’ın o coğrafyaya yayılmasında ciddi katkısı oldu. Bu çerçevede bugünkü Tunus’a bağlı Cerbe Adası’nı fethetti. Yine Tunus’ta bulunan Kayrevan’a ulaştı ve burada bir mescit inşa etti. Bu mescit daha sonraları Ensar Mescidi veya Sîdî Ruveyfi Mescidi adıyla anıldı. Ardından Libya’nın doğusundaki Berka’yı alarak bölgedeki Beyda şehrine geçti. Burada kaldı ve Mısır valisi Mesleme b. Muhalled’e bağlı emir oldu, şehri yönetti. Vali ona, bölgedeki toprak ürünleri vergisinin toplanması hususunda da vazife verdi ve dikkatli davranması için Hz. Peygamber’in şu hadisini zikretti: “Haksız yere vergi alan tahsildar cehennemdedir.” (Ahmed b. Hanbel, Müsned, 17001) Ruveyfi 56/676 yılında vefat edene kadar bu görevde kaldı ve oraya defnedildi. Bölgede en son vefat eden sahabi de odur. (Nevevi, Tehzîbu’l-Esmâ, I, 192) Kabri şehrin en önemli sembollerinden biridir.

Yaptığı hizmetler

Hz. Peygamber (s.a.s.) Huneyn Gazvesi’nden döndükten sonra Medine’de on iki bin civarında sahabe bıraktı. Daha sonra bunların on bini ömürlerini Medine’de tamamladı, iki bin kadarı da farklı coğrafyalara dağılarak İslam’ın mesajını ulaştırdı. İnsanlara Kur’an, hadis ve fıkıh bilgisini öğrettiler. Ruveyfi de bu sahabilerdendir. Ruveyfi sadece bir mücahit değil aynı zamanda Hz. Peygamber’in “Âlimler, peygamberlerin varisleridir.” (Darimi Sünen, 348) sözünün bir emanetçisi olarak insanların Kuzey Afrika’da İslam’ı öğrenmelerinin öncülerinden olmuştur.

Nitekim emirlik görevini yürütürken halkın arasına karışır ve onların sorunlarıyla ilgilenirdi. Böylece İslam’a uygun bir toplumun inşası için çabalardı. Şu olay bunun şahididir: Antabulus (bugünkü Berka) emiri iken huzuruna bir adam girer ve “es-selamü aleyke ey Emir!” (Selam sana ey emir!) diye selam verir. Ruveyfi ona: “Bize selam vermiş olsaydın selamını alırdık. Fakat sen Mısır valisi Mesleme b. Muhalled’e selam vermiş oldun! Haydi, onun yanına git de selamını o alsın!” der. Bunu aktaran Ziyad b. Ubeyd diyor ki: “Bu nedenle bizler Ruveyfi’nin yanına girdiğimizde ‘es-Selamü aleyküm’ diye selam verirdik.” (Buhari, el-Edebü’l-Müfred, 1027) Ruveyfi, bu uygulamasıyla halifelere ve valilere verilen selamın kendisi konumundaki idarecilere verilmesinin uygun olmadığını göstermiş oluyordu. Çünkü selam veren kişi “selam sana” demiş ve o zamanki teamüle göre bu şekildeki selam halifeler ve valiler gibi en üst yöneticilere veriliyordu.

Ruveyfi, fethedilen yerlerdeki batıl inançları düzeltmeye de çalışmıştır. Nitekim Hz. Peygamber’den şu hadisi nakletmiştir: “Kim bir iş yapmaktan uğursuzluk düşüncesiyle vazgeçerse şirke bulaşmış olur.” (Bezzar, 2316)

Cihat adamı

Resulullah’ın vefatının ardından Ruveyfi’nin hayatı fetih ve davet yolunda geçtiğinden Allah Resulü’nden aktardığı hadislerin büyük kısmı cihatla ilgilidir. Nitekim Cerbe Adası’nın fethinin ardından askerlerine tarihe geçen bir konuşma yapmış ve nelere dikkat etmeleri gerektiği hususunda şöyle demiştir: “Ben, sizlere sadece Allah Resulü’nden ne duyduysam onu anlatıyorum. O, Hayber’i fethettiğimiz gün içimizde ayağa kalkarak şöyle buyurdu: ‘Kim, Allah’a ve ahiret gününe iman ediyorsa Müslümanların ganimet mallarından bir bineğe, onu zayıflatıp hâlsiz bırakana kadar, ganimet mallarına iade etmek üzere binmesin. Keza kim, Allah’a ve ahiret gününe iman ediyorsa Müslümanların ganimet mallarından bir elbiseyi, eskitip yıprattıktan sonra ganimet mallarına iade etmek üzere giymesin.” (Darimi Sünen, 2531) Ruveyfi böyle yaparak ganimetler taksim edilmeden önce birilerinin bazı şeyleri kullanmasının önüne geçmek istiyordu.

Yine o Kuzey Afrika’daki fetihlerinin birisinden sonra askere şöyle seslendi: “Hz. Peygamber’den Hayber Gazvesi’nde şunu işittim: ‘Bana ulaştığına göre, sizler bir miskal altını yarım veya üçte iki miskal karşılığında mübadele ediyormuşsunuz. Oysa bir miskal altın ancak bir miskal altın ile gümüş de eşit miktardaki gümüşle takas edilir.’” (İbnü’l-Esir, Usdü’l-Ğâbe, II, 298; Müttaki El-Hindî, Kenzu’l-Ummâl, 9829) Anlaşılan o ki gazve sonrasında mücahitlerin paylarına düşen ganimetleri birbirleriyle takas ettiklerini ama bunu yaparken iki taraftan birinin mağdur olduğunu görmüş ve uyarmak zorunda kalmıştır. Dolayısıyla eşit ağırlıkta takas yapılmasını istemiştir. Yine bu konuşmasında Allah Resulü’nün, “Allah’a ve ahiret gününe iman eden bir kişinin, taksim olunmadan önce ganimet malını satması helal olmaz!” buyurduğunu aktararak taksimat öncesinde

bazılarının zimmetlerine mal geçirmesinin önüne geçmek istemiştir. (Ebu Davud, 2158)

Katıldığı bu gazvelerden birinde, Resulullah zamanında ganimetlerin taksimi hususunda son derece adil davranıldığını belirterek askerlerinin de aynı yolu tutmasını tavsiye ederek şöyle demiştir: “Bizlerden biri Hz. Peygamber zamanında, cihattan elde edeceği ganimetin yarısını ona vermek ve yarısı da kendisinin olması şartıyla din kardeşinin zayıf devesini isterse alır ve onunla cihada giderdi. Şayet kendisine ganimetten bir pay düşerse okun ucu ile tüyü kendisinin olur, ağaç kısmı da din kardeşinin olurdu.” (Ebu Davud, 36; Mizzî, Tehzîbu’l-Kemâl, XII, 592)

Yöneticileri uyarması

Ruveyfi, fethedilen bölgelerde insanların İslam’ı hızlı bir şekilde benimsemesi için atılması gereken adımları biliyordu. Bunun başında da idarecilerin, komutanların ve askerlerin İslam ahlakıyla ve onun güzellikleriyle bezenmeleri geliyordu. Bu nedenle Kuzey Afrika’da büyük fetihler gerçekleştiren ve daha sonraları Emeviler tarafından Afrika valisi olarak atanacak olan Musa b. Nusayr’ı bir vesileyle ziyaret edince ona şöyle demiştir: “Sana olan sevgimden ve vazifemden ötürü bir şeyi hatırlatmak istiyorum. Sana Resulullah’ın bir sözünü aktaracağım. Amacım seni hayır işlemeye, bolca sadaka vermeye ve iyilik yapmaya teşvik etmektir. Resulullah şöyle buyurmuştur: ‘İyilik, cennetin kapılarından biridir ve kötü akıbetleri önler.’” (Ebubekir el-Maliki, Riyâdü’n-Nüfûs, I, 82)

Salâtı bizlere

öğretenlerden biri

Hz. Peygamber’in adı anıldığında salât getirmenin önemiyle ilgili olarak pek çok hadis vardır. Bu hadisler vesilesiyle ümmet arasında çok güçlü bir gelenek oluşmuştur. Bu nedenle Peygamberimizin adı anıldığında Müslümanlar ona salât getirmeyi asla ihmal etmezler. Bizlerin bunu benimsemesinde konuyla ilgili rivayetleri aktaran sahabilerin büyük katkısı vardır. Ayrıca getirilen her salâttan dolayı da hayra vesile oldukları için sevap almaktadırlar. Bu sahabilerden biri de Ruveyfi’dir. Bizlere Efendimizin şöyle buyurduğunu aktarmıştır: “Kim, ‘Allah’ım! Muhammed’e salât eyle ve onu kıyamet gününde sana en yakın makama yerleştir!’ derse şefaatim ona vacip olur.” (Taberani, Kebir, 4480; Ahmed b. Hanbel, Müsned, 16991)