MEDENİYETİMİZİN TEMEL TAŞLARI

CAMİLER

Ahmet ÜNAL

DİB İrşat Hizmetleri Daire Başkanı

Dünyanın neresine gidersek gidelim, gözümüz mutlaka bir cami ve mescit arar. Bunun en önemli sebebi; hiç şüphesiz köylerimizin, beldelerimizin ve şehirlerimizin tam ortasında mutlaka bir cami ve mescit inşa etmiş olmamızdır. Medeniyetimizi, camiler etrafında imar etmemiz; çarşı ve pazarları camilerin etrafında kurmamızdır. Hanelerimizin kapılarından çıktığımızda camileri görmenin verdiği mutluluğu, minareden yankılanan ezan sesinin pencerelerimizden içeri dolduğundaki hazzı, hiçbir şeyle değişmeyen bir milletiz. Doğduğumuzda sağ kulağımıza ezan, sol kulağımıza kamet getirilerek ismimizin konulduğu bizler, bir caminin yanı başında ismimizin yazılı olduğu bir taşın altında ebediyet istirahatgâhımızın hayallerini kurmuşuzdur. Bu durum ise cami ve mescitleri inşa etmenin fıtratımızda olduğunun en önemli göstergelerinden biridir. Kur’an-ı Kerim’de buyrulan; bu hususlarla ilgili yazı kaleme alanların veya sohbet edenlerin değindiği, “Şüphesiz, insanlar için kurulan ilk ibadet evi elbette Mekke’de, âlemlere rahmet ve hidayet kaynağı olarak kurulan Kâbe’dir.” (Âl-i İmran, 3/96) ayet-i kerimesinden de anlıyoruz ki camiler ve mescitler, insanlık tarihiyle aynı yaştadır, kıyamete kadar da varlıklarını devam ettireceklerdir.

Dikkatlerimizi başka bir hususa daha çekmek isterim. Bizler yurt içinde ya da yurt dışında şehir gezileri gerçekleştirdiğimizde, bu ziyaretlerin içine mutlaka bir camiyi ya da mescidi dâhil ederiz. Ülkemize gelen yabancı misafirlerin, şehirlerimizde en çok ziyaret ettikleri yerler de camilerimizdir. Çünkü toplumdaki inanç birliği, kültür birliği, gönül birliği, hedef birliği ile camiler arasında sıkı bir bağ vardır. Bir şehirde cami varsa birlik vardır, birliğin olduğu yerde de cami vardır. Bir beldede cami varsa orası nefes alıyor, nefes aldırıyor demektir.

Medeniyetimizde, “mescit” secde edilen yer, “cami” kelimesi ise toplayan, bir araya getiren yer anlamlarında kullanılmıştır. Bu yönüyle cami, mimari bir yapı olmanın ötesinde tanışmanın, kaynaşmanın, yardımlaşmanın ve ortak bir aidiyet duygusunun geliştiği toplumsal bir zemindir. Kur’an-ı Kerim’de, “Allah’ın mescitlerini ancak Allah’a ve ahiret gününe inanan, namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve Allah’tan başkasından korkmayan kimseler imar eder. İşte onların doğru yolu bulanlardan olmaları umulur.” (Tevbe, 9/18) buyrulmaktadır. Ayette geçen “imar” kavramı da yalnızca cami ve mescitlerin inşa edilmesini ve maddi bakımdan korunmasını değil kuruluş amaçlarına uygun biçimde canlı tutulmasını ifade eden geniş bir anlam taşımaktadır.

Esasında camiler, içinde öğrendiklerimizi hayatımıza aktarmak için inşa edilen birer mekteptir. Camiler bizi bir araya getirir, aynı safta omuz omuza buluşturur; birlik, beraberlik ve kardeşliğimizi pekiştirir. Bu durum ise camiyle sınırlı değildir. Esasında camiler bize şöyle seslenir: “Ey Müslümanlar! Benim bağrımda bir araya geldiniz. Makamınızdan, mevkinizden, statünüzden sıyrıldınız. Hep birlikte Allah’a kulluk ahdinizi yenilediniz. Burada öğrendiklerinizi sosyal hayata aktarın. Sakın birbirinizden ayrılmayın. Kardeşlik bağlarınızı güçlü tutun. El ele, gönül gönüle verin. Birbirinizin yardımına koşun, üstünlük yarışına girmeyin. İyilikte ve takvada yardımlaşın, sakın ha kötülükte ve düşmanlıkta yardımlaşmayın. Küslükleri sonlandırın. Fitne ve fesada geçit vermeyin. Aranıza nifak ateşi sokmayın. Düşmanlarınızı sevindirmeyin.” Camiler bizi irşat eder; bilmediklerimizi bildirir, bildiklerimizi ise yeniden anlamlandırmamıza vesile olur. Ezanlarıyla felaha, mihraplarıyla kıyama, kürsüleriyle ilme, minberleriyle hikmete davet eder. Yine bu durumların hepsi caminin içerisiyle sınırlı kalamaz. Zira kadın erkek her mümin, beşikten mezara kadar ilim öğrenmekle mükelleftir. Hikmet, müminin yitik hazinesidir, onu nerede bulursa sahiplenmelidir.

Camiler ve mescitler, İslam medeniyetinde yalnızca namazların eda edildiği bir ibadet mekânı olarak görülmemiş; Müslümanları aynı kıblede, aynı safta ve ortak değerler etrafında buluşturan bir hayat merkezi olarak kabul edilmişlerdir. Bu anlayışın en güçlü örneği ise Mescid-i Nebevi’de görülmektedir. Hz. Peygamber’in (s.a.s.) Medine’ye hicretinin ardından Mescid-i Nebevi’yi inşa etmesi, mescit ve camilerin İslam toplumundaki merkezî konumunu göstermektedir. Burada namazların yanı sıra sohbet ve irşat faaliyetleri yürütülmüş, toplumun meseleleri görüşülmüş, elçiler kabul edilmiş ve çeşitli sosyal ihtiyaçlara cevaplar verilmiştir. Böylece ibadet, eğitim, istişare ve dayanışma, birbirinden kopuk alanlar olarak değil aynı hayat anlayışının birbirini tamamlayan unsurları olarak şekillenmiştir.

Mescid-i Nebevi’nin hayatla kurduğu bağ, toplumun her kesimini kuşatmasında da görülmektedir. Kadınlar mescitteki ibadet ve eğitim hayatına katılmış, çocuklar bu ortamın dışında tutulmamıştır. Suffe, ders halkaları ve farklı ihtiyaçlara göre kullanılan bölümleriyle Mescid-i Nebevi; caminin, yalnızca bir ibadetgâh değil insanı hayatın farklı alanlarında kuşatan bir mekân olabileceğinin, cami merkezli bir toplum ve şehir tasavvurunun ilk örneğini ortaya koymuştur. İbadetin insanı hayattan uzaklaştırmadığı; ilme, kardeşliğe, istişareye ve sorumluluğa yönelttiği bu anlayış, ilerleyen asırlarda İslam medeniyetinin şehir ve kurumlarına da yön vermiştir. Mescid-i Nebevi’de başlayan bu sosyal ve dinî hayat düzeni, sonraki dönemlerin cami merkezli medeniyet anlayışına öncülük etmiştir.

Caminin sunduğu önemli imkânlardan biri de insanların aynı mekânda buluşabilmesidir. Zira camilerimizin kapıları, yalnız namaz vakitlerinde değil farklı zamanlarda ve farklı ihtiyaçlar karşısında da insanlığın hizmetine açıktır. Modern şehir hayatında teknolojinin de gelişmesiyle beraber dünyanın bir ucundan anında haber alan insanlar, yanı başında bulunanlardan bihaber olabilmektedir. İşte tam bu noktada camiler, yüz yüze ilişkiyi ve mahalle aidiyetini besleyen ortak alanların başında gelmektedir. İnsanların birbirlerini tanıması, birbirlerinin hâllerinden haberdar olması ve ortak bir mekân etrafında buluşması, camilerimizin sosyal hayata sunduğu en önemli katkılar arasındadır. Caminin özgün rolü, çevresiyle güçlü ilişkiler kuran ve insanı merkeze alan bir buluşma noktası olabilmesidir. Caminin özgün imkânı ise aynı mahallede yaşayan insanları düzenli biçimde bir araya getirebilmesidir.

Kur’an-ı Kerim’de buyrulduğu üzere, “Mescitler ve camiler Allah’ındır…” (Cin, 72/18) Buralara gelen insanlar duyûfullah, yani Allah’ın misafirleridir. Allah’ın misafirlerine hizmet etme bahtiyarlığına nail olanlar ise İslam’ın gönüllü irşatçıları olan din görevlilerimizdir. Müftülerimiz, vaizlerimiz, imam hatiplerimiz, müezzin kayyımlarımız, Kur’an kursu öğreticilerimizdir. Din görevlileri, Allah Resulü’nün (s.a.s.) mirasını omuzlamış, hakikatin sorumluluğunu yüklenmiş; sıkıntı, kaygı ve kederleri ne kadar çok olursa olsun -Rabbim bir daha böyle bir acı yaşatmasın, 6 Şubat depremlerinde de gördüğümüz üzere- temsil ettiği dinin güzelliklerini yüzüne yansıtan, muhataplarına tebessüm edebilen ve tebessüm ettirebilen gönül insanlarıdır.

Din görevlileri, şehirlerin manevi hayatına yön veren müftülerdir. Kürsülerden hak ve hakikati dile getiren vaizlerdir. Minberlerden İslam’ın hayat veren ilkelerini aktaran hatiplerdir. Mihraplardan Allah’ın yoluna çağıran, insanlığa öncülük eden imamlardır. Minarelerden, -şehadetleri dinin temeli- ezan-ı Muhammedi’yi haykıran müezzinlerdir. Kur’an kurslarında ve camilerde Kur’an-ı Kerim’i öğretmeye, yaşanılır kılmaya gayret eden Kur’an kursu öğreticileridir. Hasılı onlar, sahih dinî bilgiyi, başta aziz milletimiz olmak üzere bütün insanlıkla buluşturmaya çalışan hademe-i hayrat, yani hayrın öncüleri olan din gönüllüleridir. Ülkemizin en ücra köşeleri dâhil her yerinde; camilerimizin mihrabından, minberinden, kürsüsünden, minaresinden hakkın ve hakikatin sesini yükselten, Kur’an kurslarımızda Allah’ın kitabını ve güzel ahlakı öğreten, büyük bir özveriyle milletimizin manevi hayatına rehberlik eden, bu mübarek vazifeyi hayat tarzı edinen bir din görevlimiz vardır, inşallah var olmaya da devam edecektir.

Diyanet İşleri Başkanlığının kuruluşundan günümüze dek yürüttüğü hizmetlerin başında kuşkusuz cami eksenli din hizmetleri gelmektedir. Başkanlıkça bu hizmetlerin daha düzenli ve verimli bir şekilde yürütülmesini sağlamak ve caminin toplumsal hayattaki önemi ve işlevlerine vurgu yapmak amacıyla 1-7 Ekim tarihleri, “Camiler ve Din Görevlileri Haftası” olarak idrak edilmektedir.

Başkanlığımız, 2026 yılı Camiler ve Din Görevlileri Haftası temasını ise “Cami ve Sosyal Hayat” olarak belirlemiştir. Hafta teması kapsamında merkez, taşra ve yurt dışı teşkilatlarınca zengin içerikli faaliyetler gerçekleştirilmektedir. Bu doğrultuda caminin yalnızca bir ibadet mekânı değil hayatın merkezinde yer alan bir buluşma, güven ve huzur yuvası olduğu vurgulanmaktadır. “Camide hayat var, hayatın kalbi camide atar.” çağrısı etrafında; namazla kurtuluşa ve cennetin anahtarına davet eden, kalplere zikir ve duayla huzur aşılayan, ilimle güvenli bir sığınak sunan, müminleri kenetlenmiş bir bina gibi bir araya getiren ve vakit geçmeden ebedî kulluğa çağıran camilerimizin sosyal hayatı ihya edici fonksiyonu öne çıkarılmaktadır.

Hafta vesilesiyle personelimizin mesleki yeterliklerini, araştırma ve sunum becerilerini artırmak amacıyla bu sene de “Hafızlık”, “Kur’an-ı Kerim’i Güzel Okuma”, “Ezanı Güzel Okuma” ve “Etkili Hutbe Sunumu” yarışmaları icra edilmektedir. Ayrıca bölgelerinde, özellikle sosyal sorumluluk alanında örnek proje ve uygulamalarıyla farkındalık oluşturan imam hatip ve müezzin kayyımlardan müteşekkil “Cami Görevlileri Çalıştayı” düzenlenmekte, seçilen örnek proje ve uygulamalar da ülkemiz genelinde neşvünema bulsun diye tecrübe paylaşımı toplantıları tertip edilmektedir. Ve yine “Şehirlerin Kalbi Camide Buluşalım” projesi kapsamında kadın, aile, genç, çocuk ve engelliler başta olmak üzere toplumun tüm kesimlerine yönelik başta sabah namazı ve cuma gecesi olmak üzere cami buluşmaları gerçekleştirilmektedir. Hafta vesilesiyle cami ve din hizmetlerine katkıda bulunan hayırsever vatandaşlarımıza teşekkür sadedinden hareketle hediyeler takdim edilmektedir. Bunlara ilave olarak kan bağışı kampanyaları ile kermesler organize edilmekte; cezaevi, huzurevi, sevgi evleri, hastaneler, esnaf ile şehit ve gazi aileleri ziyaret edilmekte; panel, konferans, sergi, tasavvuf musikisi konserleri, radyo ve TV programları ile halka açık bilgi, şiir ve kompozisyon yarışmaları düzenlenmekte, böylelikle toplumumuzla öteden beri varolagelen güçlü bağlarımızın daha da güçlenmesine çaba gösterilmektedir.

Başkanlığımız, camilerin toplumun bütün kesimlerine hitap etmesini esas almaktadır. Kütüphane, okuma alanı, gençlik merkezi, aile ve dinî rehberlik büro ve merkezleri gibi mekânlarla çocuklara, gençlere, kadın ve ailelere, engelli bireylere yönelik din hizmeti sunmanın gayreti içindedir. Camiyle hayat arasındaki bağın yeniden güçlendirilmesinin yolunun aileye camide yer açmaktan geçtiğine inanarak hizmetlerini sürdürmektedir. Çocukların camilerde ve Kur’an kurslarında kurduğu arkadaşlıktan gençlerin cami merkezli faaliyetlerine, ailelerin aynı kubbe altında buluşmasından toplumun farklı kesimlerine yönelik hizmetlere kadar uzanan bu alan, caminin medeniyetimizdeki birleştirici işlevinin devam ettiğini göstermektedir.