Manisa’nın Salihli İlçesi, Poyraz Köyü Mezarlığında Bulunan Osmanlı Dönemi Mezar Taşları

Atıf / Citation: Şen, Ahmet. “Manisa’nın Salihli İlçesi, Poyraz Köyü Mezarlığında Bulunan Osmanlı Dönemi Mezar Taşları”. Diyanet İlmî Dergi 59 (2023),1339-1372. https://doi.org/10.61304/did.1380575

Manisa’nın Salihli İlçesi, Poyraz Köyü Mezarlığında Bulunan Osmanlı Dönemi Mezar Taşları***

Araştırma Makalesi

Geliş Tarihi: 24 Ekim 2023 Kabul Tarihi: 15 Aralık 2023

Öz

Salihli, Bozdağların kuzey eteklerinde yer alan Gediz Ovası ya da Salihli Ovası olarak tanımlanan ovanın güneyinde bulunan bir ilçemizdir. Salihli’nin kuzeyinde yer alan Poyraz köyü ise Salihli ilçe merkezine yirmi üç kilometre uzaklıkta olup Manisa’nın Gördes ve Köprübaşı ilçelerine komşu niteliğindedir. Araştırmamıza konu olan Poyraz köyü mezar taşları da bölge tarihine ışık tutan birer tarihi belge olmakla birlikte ait oldukları dönemin sanatsal, sosyal ve kültürel anlayış özelliklerini yansıtması bakımından oldukça önemlidir. Çalışmamızda Poyraz köyü mezarlığı içerisinde biri yüksek çerçeveli mezar, on dokuzu toprak mezar olmak üzere toplamda yirmi adet Osmanlı dönemine tarihlenen mezar tipi tespit edilmiştir. Tespit edilen mezarlarda bulunan mezar taşlarının on adedi erkek, onu kadın baş şahidesi, dörtü ise ayak şahidesidir. Bu şahidelerin en erkeni 1798, en geçi ise 1922 tarihlidir. Tespit edilen mezar taşları; kitâbe içerikleri, yazı türleri, mezar taşı ve başlık formları, süsleme özellikleri bakımından ele alınmıştır. Çalışmada temel amaç bölgede bulunan mezar taşlarının Türk-İslâm mezar taşları içerisindeki yerinin ve öneminin belirlenmesi olmuştur.

Anahtar Kelimeler: Osmanlı İmparatorluğu, Manisa, Salihli, Mezar, Mezar Taşı.

* Bu makale CC BY-NC 4.0 lisansı altında yayımlanmaktadır.

Ottoman Period Gravestones in Poyraz Village Cemetery in Salihli District of Manisa

Research Article

Received: 24 October 2023 Accepted: 15 December 2023

Salihli is a town located in the south of the plain defined as Gediz Plain or Salihli Plain located on the northern skirts of Bozdağlar. The village of Poyraz, located in the north of Salihli, is twenty-three kilometers away from the district center of Salihli and is adjacent to the Gördes and Köprübaşı districts of Manisa. The Poyraz village tombstones, which are the subject of our research, are historical documents that shed light on the history of the region, and are very important in terms of reflecting the artistic, social and cultural understanding characteristics of the period to which they belong. In our study, a total of twenty grave types dating back to the Ottoman period were identified in the Poyraz village cemetery, including one high-framed grave and nineteen earthen graves. Ten of the tombstones in the identified graves are male, ten are female head tombstones, and four are foot tombstones. The earliest of these tombstones is dated 1798, and the latest is dated 1922. The gravestones were analyzed in terms of inscription content, inscription types, gravestone and head-side figure forms, and ornamental features. The main purpose of the article was to determine the status and importance of the gravestones in the region among Turkish-Islamic gravestones.

Keywords: Ottoman Empire, Manisa, Salihli, Grave, Gravestone.

Summary

Summary

Salihli is a town located in the south of the plain defined as Gediz Plain or Salihli Plain located on the northern skirts of Bozdağlar. A large part of the district is surrounded by the Dibek and Üşümüs Mountains from the north. Salihli, which is surrounded by Gördes in the north, Ödemiş in the south, Ahmetli in the west, Alaşehir and Kula in the east, is the largest district of Manisa in terms of surface area. The village of Poyraz, located in the north of Salihli, is 23 kilometers away from the district center of Salihli and is adjacent to the Gördes and Köprübaşı districts of Manisa. It is a known fact that burials have been carried out since the days of Habil and Kabil, the children of the Prophet Adam. In order to maintain the love and respect shown to his mother, father or another relative after death, mankind has built tombs with definite locations and has shown importance by constructing magnificent tombstones with artistic value. In the Turkish and Islamic tradition, the tombs were considered as a resting place between the two worlds, and there was a belief that the deceased did not cut off their relationship with what he/she left behind and that their souls await resurrection in these tombs. This belief has been the main factor in the emergence of the tradition of burial. Throughout history, human beings have built various burial structures such as ehram, mastaba, mausoleum, rock tomb, tomb, kurgan and catacomb together with the influence of religion, customs, tradition, geography and ethnic characteristics. The tombstones of Poyraz village, which are the subject of our research, are also historical documents that shed light on the history of the region, and are very important in terms of reflecting the artistic, social and cultural understanding of the period they belong to. Gravestones, one of the symbols of our existence in these lands, are one of our immovable cultural assets that should be transferred to future generations. It is clearly seen that the tombstones found in Poyraz Village of Salihli, in terms of both tomb type, tombstone form and ornamental features, were created with the provincial style unique to this region, unlike the tombstones in Istanbul, the capital of the period. In this article, 24 Ottoman period tombstones found in the cemetery of Poyraz village in Salihli district of Manisa, regarding tombstone form, title types, ornamental features, text content and text types, are discussed together with various features. In addition, these tombstones were compared with other tombstones found both in their own region and in various regions of Anatolia, and the place and importance of tombstones found in the region among Turkish Islamic tombstones was tried to be revealed. Of the 24 tombstones identified in the village of Poyraz, 11 of them are men’s gravestones, of which 1 is a foot and 10 is a head stones, and 13 of them are women’s gravestones, 3 of which are foot and 10 headstones. The earliest of these is from 1798, and the latest is from 1922. Head and foot stones found in the graves are described in detail in the line of the observation table prepared in the catalog section. In order to better see the details of the stone, all of the tombstones examined were drawn by us in the Corel Draw program, and they are given together with the photograph in the last part of our study. Furthermore, all tombstones, regarding construction material, tomb type, tombstone form, headline types, ornamental features, type of writing in the inscription and text content, were subjected to sub-research classification. All these issues have been evaluated in detail under separate headings and presented to you in the findings section. With this work we have done in Poyraz Village, it is aimed to document the historical tombstones, the numbers of which are decreasing day by day, to contribute to the history of Salihli, to the development of tombs and tombstones, and to transfer these rare artifacts, which are the symbol of our existence in these lands, to future generations in a healthy way. Finally, I would like to say that, undoubtedly, gravestones are the title deeds of this country. In these years when we had difficulty even reading the tombstones of our ancestors after the alphabet reform on November 1, 1928, the tombstones that we can see in the entire Anatolian geography, from Edirne to Kars, from Hatay to Sinop, are proof of our history and our existence in these lands. It is a fact that cannot be ignored that in recent years, historical artifact smugglers have sold these distinguished pieces of our history abroad. It is urgent that state authorities work more consciously on this issue and protect them.

Giriş

Türk sanatının plastik ve estetik özelliklerini içinde barındıran mezar taşları, Anadolu’da yaygın olarak karşımıza çıkmakta, bulunduğu şehrin tarihine ve sosyokültürel kimliğine adeta ışık tutmaktadır.

İslâmiyet öncesi Türk döneminden itibaren mezar alanının belirtilmesi amacıyla mezarın bulunduğu yere taş dikme geleneği uygulanmaktadır.^[1] Hunlar ve Göktürkler, kurgan biçimindeki mezarlarının üzerine büyük bir taş “Bengütaş”, mezarın etrafına da bu kişinin hayattayken öldürdüğü düşman sayısı kadar “Balbal” adı verilen taşlar dikmişlerdir.^[2] Coğrafi koşullar nedeniyle daha önce tuğla ve kerpiç malzemenin hâkim olduğu Türk Sanatı’nda taş malzemenin yoğun olarak kullanılması Anadolu’da 1064 yılı itibariyle başlamış, Kars Ani’de son yıllarda yapılan arkeolojik kazılarda taştan yapılmış sanduka ve oda mezarlara rastlanılmıştır.^[3] Anadolu Selçuklu dönemi eserleriyle taş işlemeciliğinde zirve noktaya ulaşan Türk Sanatı, taş ve mermer işlemeciliğinin en güzel örneklerini içinde barındırmaktadır.

Orta Asya’dan başlayıp çeşitli birikimler vasıtasıyla günümüze değin gelişerek gelen mezar taşları, tarih araştırmaları için yazılı birer belge olmakla birlikte, geçmişle olan bağlantıyı sağlayan geleneksel bir sanat eseridir. Günümüzde bilinçli veya bilinçsiz olarak tahrip edilen veya yurt dışına kaçırılan mezar taşlarımızın bu durumu aynı zamanda kültürel kimliklerin, sanatsal özelliklere sahip değerlerin de kaybolmasına sebebiyet vermektedir.

Türk toplumlarında başlık takma geleneği vazgeçilmez bir unsur olup Türklerin var oluşundan buyana geçen süre içerisinde her dönem kullanılan bir kıyafet olmuştur. İlk örneğini Göktürk Anıtlarında Kültigin Kağan büstünde görülen başlık bugün hala Rusya’da sergilenmektedir.^[4] Ayrıca Türkler, savaşçı kimliklerinden dolayı kefenini başında taşıyan millet şeklinde tanımlanmış, başlarındaki sarıkları aynı zamanda kefen olarak kullanmışlardır. Özellikle dardağan, serdengeçti ve ilmiye sarıklarının açıldığı zaman başlığı takan kişinin vücudunu örtecek boyutlarda oluşu bu söylemi doğrulamaktadır.^[5] Tüm bunların yanısıra sarığın Müslüman toplumlar için de önemli bir yeri bulunmaktadır.

Başlıklar, Osmanlı döneminde çeşitli mevki ve unvanlara göre tasarlanmış bir nevi kişinin sosyal statüsünü gösteren ve başa takılan aksesuarlar halini almıştır. Genellikle deri, keçe ve kumaş içine pamuk doldurularak dikilen bu kıyafet, tamamlayıcı bir unsur olmuştur.^[6] Dönemlere göre pek çok farklılık gösteren başlıklara, bazı dönemlerde Farsça, başı örten anlamına gelen serpuş da denilmiştir.^[7] Osmanlılarda festen önce giyilen kavuklar genellikle sarıklı olduğu için sarık ve kavuk kavramları birbiriyle karıştırılmaktadır.^[8]

Mezar taşları içinde barındırdığı kişinin bir nevi kimliğidir. Üzerine yazılan yazılar sayesinde sahibi olduğu kişi hakkında önemli bilgiler sunar. Mezar taşları baş ve ayak taşı olmak üzere iki farklı türde isimlendirilmektedir. İslâmî gelenekler doğrultusunda doğu batı yönünde uzanan mezarın batı bölümünde yer alan taşa baş taşı veya baş şahidesi, doğu bölümünde yer alan taşa ise ayak taşı ve ya ayak şahidesi denilmektedir.^[9]

Makale konusu olarak Poyraz köyünü seçmemizdeki temel amaç burada bulunan mezar taşlarının daha önce çalışılmamış olmasıdır. Salihli’nin Batı Anadolu’nun merkezinde yer alması, Osmanlı’nın Şehzade kentinin bir ilçesi olması, İstanbul örneklerine benzer mezar şahidelerinin yanı sıra bölgeye özgü mezar taşlarını da içerisinde barındırması, yapı malzemesi süsleme kompozisyonu ve şahideler üzerindeki başlık tipleri bakımından farklı çeşitleri bir arada bulundurması bu bölgede çalışma yapmamızda önemli bir etken olmuştur.

Poyraz köyü mezarlığında tespit ettiğimiz baş ve ayak şahideleri bulgular bölümünde, hazırlanan tablolar ile tanımlanmıştır. Taşın detaylarının daha iyi görülebilmesi amacıyla incelenen mezar taşlarının tamamının bilgisayar programında tarafımızca çizimleri yapılmış ve çalışmanın son bölümüne fotoğrafıyla birlikte eklenmiştir. Bununla birlikte, mezar taşlarının yapı malzemesi, mezar tipi, mezar taşı formu, başlık türleri, süsleme özellikleri ve kitâbe içerikleri ayrı başlıklar altında detaylı bir şekilde incelenmiştir. Poyraz köyünde yapılan çalışma ile köy tarihine ışık tutmak, mezar ve mezar taşı gelişimine katkı sağlamak, bu topraklarda varoluşumuzun simgesi olan taşınmaz kültür varlıklarımızı sağlıklı ve bilimsel bir şekilde gelecek kuşaklara aktarmak amaçlanmıştır.

Mezar taşlarının daha iyi anlaşılabilmesi amacıyla yapılan bulgu tablosunda mezar taşına ait ölçüler, mezar taşı kitâbesi üzerinden tespit edilen medfun bilgileri belirtilmiştir. Kitâbe üzerinde yer alan rumî veya hicrî tarihler ise olduğu gibi verildikten hemen sonra miladi takvime çevrilerek de ayrıca belirtilmiştir. Mezar taşları üzerinde yer alan tarihler, www.ttk.gov.tr internet adresi üzerinde yer alan kılavuz vasıtasıyla miladî tarihlere çevrilmiştir. Mezar taşı ölçüleri alınırken aşağıdan yukarıya doğru ilerleyen bir yöntem takip edilmiştir. Bu yöntemde mezar taşı gövdesi, mezar taşına ait boyun bölümü ve mezar taşı başlığı şeklideki bir sıralama tatbik edilmiştir. Ayrıca çalışmamızda mezarın tipolojik bilgileri, mezarın ve mezar taşının bölümlerinde kullanılan malzeme belirtilmiş ilgili alanlarda gerekli bilgiler araştırmacılara sunulmuştur. Mezar taşları üzerinde yer alan kitâbe metni üzerindeki yazı türü, satır sayısı ve bordürlerin durumu gibi bilgiler tanımlama kısmında belirtilmiştir. Mezar taşı yerinde dikili vaziyette ise kitâbenin konumu mezara bakan yüzey veya mezar dışına bakan yüzey olarak belirtilmiş, aynı yöntem süsleme kompozisyonu programı anlatılırken de uygulanmıştır.

Kitâbe metni orijinal ve Latin alfabesiyle yazılmış, metinlerin okunuşları tablo içerisinde verilmiştir. Bazı mezar taşı kitâbe metinlerinin silik veya kırık olması durumunda okunamayan harf veya kelime kırık ise; (...kırık), silik ise; (...silik) şeklinde belirtilmiştir. Temizlenen, fotoğraflamaları yapılan ve günümüz Türkçesine çevrilen mezar taşlarının daha iyi tanımlanması ve üzerinde yer alan önemli detaylarının net bir şekilde görülebilmesi amacıyla “Corel Draw” programı kullanılarak çizimleri yapılmıştır. Mezar taşının tanımlanmasında genelden özele bir anlatım biçimi benimsenmiştir.

Günümüzde mezar taşlarının kökeni ve gelişimi ile ilgili yapılan araştırmaların artması olumlu bir gelişme olup, çalışmaların çoğalmasıyla varlığından bihaber olduğumuz mezar taşları bilim dünyasına kazandırılmaya ve envanter altına alınmaya başlanılmıştır. Bu sayede tapu senetleri niteliğindeki bu taşların gelecek kuşaklara sağlıklı bir şekilde aktarılması sağlanmıştır.

1. Poyraz Köyü Mezarlığında Bulunan Osmanlı Dönemi Mezar Taşlarının Form, Başlık ve Süsleme Özellikleri

Salihli’nin Poyraz köyünde bulunan bazı mezar taşlarının form ve süsleme özellikleri açısından dönemin başkenti olan İstanbul’daki mezar taşlarından farklı olarak bölgeye özgü taşra üslubuyla oluşturulduğu görülmektedir. Araştırmaya konu olan Poyraz köyü mezar taşları bölge tarihine ışık tutan belgeler niteliğinde olup ait oldukları dönemin sanatsal, sosyal ve kültürel anlayışını yansıtması açısından oldukça önemlidir. Bu topraklardaki varlığımızın simgelerinden biri olan mezar taşları gelecek nesillere aktarılması gereken taşınmaz kültür varlıklarından biridir.

Bu bölümde Poyraz köyü mezarlığında bulunan Osmanlı dönemine ait mezar taşları; mezar taşı biçimi, başlık türleri, süsleme özellikleri, yazı türleri gibi çeşitli özellikleriyle birlikte ele alınmıştır. Tespit edilen 24 mezar taşından 1’i ayak, 10’u baş taşı olmak üzere 11’i erkek, 3’ü ayak, 10’u baş taşı olmak üzere 13’ü ise kadın mezar taşıdır. Bunların en eskisi 1798, en geçi ise 1922 tarihlidir.

Katalog No: 1	Cinsiyet: Kadın	Baş Şahide: 114x36x6 cm.
Kitâbe Metni ve Okunuşu
Ah mine’l-mevt 1329/1911		اه من الموت ۱۳۲٩
Sundu sâki ecel rıhlet câmını		صوندى ساقى اجل رحلت جامنى
Cümle halkâ viran ederler hergünün akşamını		جمله خلقا وراك ايدرلر هركونك اقشامنى
Nûş eder dehre kalan bad-ı fenadan ömrünü		نوش ايدر دهره كلان باد فنادن آمرنى
Soldurur gülzârını talan eder akşamını		صولديريركلزارينى تالان ايدر اقشامنى
Rahmetü ğufranınla yâd eylesinler nâmını		رحمتو غفران انله ياد ايلسونلر نامنى
El-merhume Kösezade Abdullah Ağa zevcesi		المرحومه كوسه زاده عبدالله اغا زوجه سى
Fatma ruhiçun Fatiha		فاطمه روحيچون فاتحه

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak toprak mezar grubuna girer. Günümüze sadece baş şahidesi ulaşmıştır ve yerde yatık vaziyettedir. Baş şahide, bitkisel tepelikli ve yukarıdan aşağı doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Gövde bölümünde üst kısmı yuvarlak kemer formlu bordür kuşağı bulunur. Bordürler içerisine tâlik hat ile yazılmış kitâbe metni ise sekiz satırdan oluşmaktadır. Baş şahidenin alınlık kısmında, alınlığın her bölümüne simetrik olarak dağılarak bitkisel bir tepelik oluşturmuş merkezde kıvrımlar yaparak sağa, sola ve yukarıya doğru dağılan akantus yaprakları şeklinde tasarlanmış süsleme kompozisyonu yer alır.^[10]

Katalog No: 2	Cinsiyet: Erkek	Baş Şahide: 170x36x7 cm.
Kitâbe Metni ve Okunuşu
Hüve’l-Bâki sene 1317/1899–1900		هوالباقى سنه ۱۳۱٧
Gel efendim nazar eyle şu mezarım taşına		كل افندم نظار ايله شو مزارم طاشنه
Akil isen gafil olma aklını al başına		عاقل ايسك غافل اولمه عقلنى ال باشنه
Salınıp gezeriken bak ne geldi başıma		صالونب كزر ايكن باق نه كلدى باشمه
Akibet turâb oldum taş dikildi başıma		عاقبت تراب اولدم طاش ديكلدى باشمه
Kösezade Ömer Ağa mahdumu Abdullah		كوسه زاده عمر اغا محدومى عبدالله
Ağa ruhuna Fatiha		اغا روحونه فاتحه

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak toprak mezar grubuna girer. Günümüze sadece baş şahidesi ulaşmıştır ve dikili vaziyettedir. Baş şahide, başlıklı ve yukarıdan aşağıya doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Boyun kısmı uzun ve silindirik vaziyette olup yukarıya doğru daralır. Başlık bölümü, Kâtibi olarak adlandırılan serpuş türüne girer.^[11] Destarlar kavuğu saracak şekilde çapraz ve dilimli şekilde atılmıştır. Bordürler içerisine tâlik hat ile yazılmış kitâbe metni ise yedi satırdan oluşur.^[12]

Katalog No: 3	Cinsiyet: Kadın	Baş Şahide: 125x31x6 cm.
Ayak Şahide: 93x30x5 cm.
Ah mine’l-mevt		اه من الموت
Mustafa’nın kızı		مصطفى نك قزى
Merhume Fatma		مرحومه فاطمه
Ruhuna Fatiha		روحونه فاتحه
Sene 1215/1800–1801		سنه ۱۲۱۵

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak toprak mezar grubuna girer. Günümüze baş ve ayak şahidesi ulaşmıştır ve dikili vaziyettedir. Baş şahide, üçgen ya da ters “V” tepelikli ve alınlıklı, yukarıdan aşağı doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Bordürler içerisine celi sülüs hatla yazılmış kitâbe metni ise beş satırdan oluşur. Baş şahidenin alınlığı ile gövdesi tek sıra silmeyle birbirinden ayrılmıştır. Gövde bölümünde üst kısmı yuvarlak kemer formlu bordür kuşağı bulunur. Bordürün kenar kısımları sütuncelerden oluşmaktadır. Köşelerde kalan kemer boşlukları üç yaprağı işlenmiş stilize çiçek motifleriyle boşluk kalmayacak şekilde doldurulmuştur. Baş şahidenin alınlık kısmında, üzeri kubbeyle örtülü kare planlı bir cami tasviri bulunur.^[13] Üzerinde aydınlatma pencereleri bulunan yüksek bir kasnak üzerine oturtulmuş kubbesi dilimli şekilde olup alemle son bulur. Beden duvarlarından kasnağa tek sıra silmeyle geçilmiştir. Cami yüzeyinde üç bölümlü son cemaat mekânı görünümü yaratılmıştır. Camiye bitişik şekilde tasvir edilmiş minaresi, silindirik gövdeli ve tek şerefelidir. Alınlık kısmının sağ tarafına ise müstakil konutlardan oluşan sokak dokusu tasvir edilmiştir. Cami ve konutların arka planına yerleştirilmiş servi ağacı, hilal tasviri kompozisyona az da olsa derinlik katmıştır. Ayak şahidesi, sivri kemerli, yukarıdan aşağı doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Ayak şahidenin mezara bakan yüzeyinde zeminden yukarıya incelerek yükselen servi ağacı motifi ve laleler şeklinde tasarlanmış süsleme kompozisyonu bulunur.^[14]

Katalog No: 4	Cinsiyet: Kadın	Baş Şahide: 103x30x6 cm.
Kitâbe Metni ve Okunuşu
Hüve’l-Muin		هوالمعين
Kösezade Hatunu		كوسه زاده حاتونى
Merhume Güleşâd kadın		مرحومه كوله شاد قدين
Ruhuna Fatiha		روحونه فاتحه
Sene 1229/1813–1814		سنه ۱۲۲٩

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak toprak mezar grubuna girer. Günümüze sadece baş şahidesi ulaşmıştır ve dikili vaziyettedir. Baş şahide, üçgen ya da ters “V” tepelikli ve alınlıklı, yukarıdan aşağı doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Sülüs hatla yazılmış kitâbe metni ise beş satırdan oluşur. Baş şahidenin alınlığı ile gövdesi tek sıra silmeyle birbirinden ayrılmıştır. Köşelerde kalan kemer boşlukları dilimli yapraklardan oluşan stilize çiçek motifleriyle boşluk kalmayacak şekilde doldurulmuştur. Baş şahidenin alınlık kısmında, üzeri kubbeyle örtülü kare planlı bir cami tasviri bulunur. Üzerinde aydınlatma pencereleri bulunan yüksek bir kasnak üzerine oturtulmuş kubbesi, dilimli şekilde olup alemle son bulur. Beden duvarlarından kasnağa çift sıra silmeyle geçilmiştir. Cami yüzeyinde taş örgü duvar görünümü yaratılmıştır. Camiye bitişik şekilde tasvir edilmiş minaresi silindirik gövdeli ve tek şerefelidir. Alınlığın sağ tarafında, bir kâse içerisinden çıkan gonca gül demeti ve gül yapraklarından oluşan süsleme kompozisyonu yer alır. Arka plana yerleştirilmiş hilal ve servi tasvirleri kompozisyona az da olsa derinlik katmıştır.^[15]

Katalog No: 5	Cinsiyet: Erkek	Baş Şahide: 158x30x7 cm.
Kitâbe Metni ve Okunuşu
Hüve’l-Hayyü’l-Bâki		هوالحى الباقى
Müyesser oldu bana şehâdet		ميسر اولدى بكا شهادت
İlâhi sen nasîb eyle saâdet		الهى سن نصيب ايله سعادت
Bulam tâ ki rasûlünden şefaât		بولم تاكى رسولكدن شفاعت
Çavallı Hacı İbrahim Ağa’nın		چاوللى حاجى ابراهىم اغانك
Oğlu merhum Seyyid Ali Ağa		اوغلو مرحوم سيّد على اغا
Ruhuna Fatiha		روحونه فاتحه
Sene 1215/1800–1801		سنه ۱۲۱۵

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak toprak mezar grubuna girer. Günümüze sadece baş şahidesi ulaşmıştır ve dikili vaziyettedir. Baş şahide, başlıklı ve yukarıdan aşağıya doğru daralan dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Boyun kısmı uzun ve silindirik vaziyette olup yukarıya doğru daralır. Başlık bölümü oval formlu olup destarlı kubbeli kalafat olarak adlandırılan kavuk türüne girer. Destarlar kavuğu saracak şekilde yatay olarak atılmıştır. Bordürler içerisine celi sülüs hatla yazılmış kitâbe metni ise sekiz satırdan oluşur.^[16]

Katalog No: 6	Cinsiyet: Erkek	Baş Şahide: 103x31x6 cm.
Kitâbe Metni ve Okunuşu
Hüve’l-Muin		هوالمعين
Çavallı Ali Ağa		چاوللى على اغا
Kerimesi merhume		كريمه سى مرحومه
Şerife ruhuna		شريفه روحونه
Fatiha sene 1215/1800–1801		فاتحه سنه ۱۲۱۵

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak toprak mezar grubuna girer. Günümüze sadece baş şahidesi ulaşmıştır ve dikili vaziyettedir. Baş şahide, üçgen ya da ters “V” tepelikli ve alınlıklı, yukarıdan aşağı doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Gövde bölümünde üst kısmı yuvarlak kemer formlu bordür kuşağı bulunur. Köşelerde kalan kemer boşlukları üç yaprağı işlenmiş stilize çiçek motifleriyle boşluk kalmayacak şekilde doldurulmuştur. Bordürler içerisine celi sülüs hatla yazılmış kitâbe metni ise beş satırdan oluşur. Baş şahidenin alınlığı ile gövdesi tek sıra silmeyle birbirinden ayrılmıştır. Alınlık kısmının sol tarafında kare planlı üzeri dilimli kubbeyle örtülü cami tasviri bulunur. Beden duvarlarından kubbeye tek sıra silmeyle geçilmiştir. Cami yüzeyinde yuvarlak kemer formlu şebekeli pencere tasvirlerine yer verilmiştir. Camiden bağımsız şekilde tasvir edilmiş minaresi, silindirik gövdeli ve tek şerefelidir. Alınlık kısmının sağ tarafına üzeri külahla örtülü serbest köşk tasviri yerleştirilmiştir. Köşk yüzeylerinde kazıma tekniğiyle oluşturulmuş şebekeli pencere görünümü yaratılmıştır. Arka plana yerleştirilmiş servi ve gonca gül tasvirleri kompozisyona az da olsa derinlik katmıştır.^[17]

Katalog No: 7	Cinsiyet: Erkek	Baş Şahide: 124x29x6 cm.
Kitâbe Metni ve Okunuşu
Hüve’l-Muin		هوالمعين
Nevcivanım gitti cennet bağına		نو جوانم كيتدى جنت باغنه
Kaldı firakı valdeyni canına		قلدى فرقى والدينى جاننه
Ali Ağa mahdumu merhum		على اغا محدومى مرحوم
Şerif Hasan Ağa ruhuna		شريف حسن اغا روحونه
Fatiha sene 1213/1798–1799		فاتحه سنه ۱۲۱۳

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak toprak mezar grubuna girer. Günümüze sadece baş şahidesi ulaşmıştır ve dikili vaziyettedir. Baş şahide, başlıklı ve yukarıdan aşağıya doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Boyun kısmı uzun ve silindirik vaziyette olup yukarıya doğru daralır. Başlık bölümü, kâtibi kavuk olarak adlandırılan serpuş türüne girer. Destarlar kavuğu saracak şekilde çapraz ve dilimli şekilde atılmıştır. Bordürler içerisine celi sülüs hatla yazılmış kitâbe metni ise altı satırdan oluşur.^[18]

Katalog No: 8	Cinsiyet: Kadın	Baş Şahide: 125x33x6 cm.
Kitâbe Metni ve Okunuşu
Hüve’l-Muin sene 1331/1912–13			هوالمعين سنه ۱۳۳۱
Bakıp geçme ricam budur ey Muhammed ümmeti			باقوب كجمه رجام بودر اى محمّد امتى
Mevtanın diriden Fatiha’dır minneti			موتانك ديريدن فاتحه در منتى
İhsan edenler bulur elbet cenneti			احسان ايدنلر بولور البت جنتى
Muallim idim dilerim şakirtlerimden himmeti			معلّم ايدم ديلرم شاكردلرمدن همّتى
Merhume Hacı Hasan oğlu Mehmed Ağa zevcesi			مرحومه حاجى حسن اوغلى محمد اغا زوجه سى
Adile Hanım ruhuna Fatiha			عاديله خانم روحونه فاتحه

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak toprak mezar grubuna girer. Günümüze sadece baş şahidesi ulaşmıştır ve dikili vaziyettedir. Baş şahide, üçgen ya da ters “V” tepelikli ve alınlıklı, yukarıdan aşağı doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Bordürler içerisine tâlik hat ile yazılmış kitâbe metni ise yedi satırdan oluşur. Baş şahidenin alınlık kısmında alınlığın her bölümüne simetrik olarak dağılmış stilize akantus yapraklarından oluşan süsleme kompozisyonu bulunur.^[19]

Katalog No: 9	Cinsiyet: Erkek	Baş Şahide: 104x28x5 cm.
Kitâbe Metni ve Okunuşu
Sene 1318/1900–1901			سنه ۱۳۱۸
El-mağsum			المعصوم
Beni kıl mağfiret ya Rabb-i Yezdân			بني قيل مغفرت يا ربّ يزدان
Bi hakkı Arş-ı a’zam nûr-ı Kur’ân			بحق عرش اعظم نور قران
Hacı Hasanzade Mehmed’in			حاجى حسن زاده محمدك
Mahdumu Hasan Bey ruhuna			مخدومى حسن بك روحونه
Fatiha			فاتحه

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak toprak mezar grubuna girer. Günümüze sadece baş şahidesi ulaşmıştır ve dikili vaziyettedir. Baş şahide, başlıklı ve yukarıdan aşağıya doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Boyun kısmı uzun ve silindirik vaziyette olup yukarıya doğru daralır. Başlık bölümü, Hamidiye kalıplı fes olarak adlandırılan fes türüne girer. Bordürler içerisine tâlik hat ile yazılmış kitâbe metni ise yedi satırdan oluşur.^[20]

Katalog No: 10	Cinsiyet: Kadın	Baş Şahide: 92x30x5 cm.
Kitâbe Metni ve Okunuşu
Hüve’l-Bâki sene 1332/1913–1914			هوالباقى سنه ۱۳۳۲
İlahî ente rahmânî			الهى انت رحمانى
Recaî minke ğufrânî			رجاأى منك غفرانى
Velâ te’huz bi-isyânî			ولاتاحوز بعصيانى
Ve kemmil külle noksânî[21]			وكمّل كلّ نقصانى
Hacı Zeytinci zevcesi Fatma			حاجى ذيتنجى زوجه سى فاتمه
Ruhuna Fatiha			روحونه فاتحه

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak toprak mezar grubuna girer. Günümüze sadece baş şahidesi ulaşmıştır ve dikili vaziyettedir. Baş şahide, üçgen ya da ters “V” tepelikli ve alınlıklı, yukarıdan aşağı doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Bordürler içerisine sülüs hatla yazılmış kitâbe metni ise yedi satırdan oluşur. Mezar taşında herhangi bir süsleme unsuru bulunmamaktadır.^[22]

Katalog No: 11	Cinsiyet: Erkek	Baş Şahide: 129x30x6.5 cm. Ayak Şahide: 128x23x6 cm.
Kitâbe Metni ve Okunuşu
Hüve’l-Hayü’l-Bâki sene 1319/1901–1902		هوالحى الباقى سنه ۱۳۱۹
Ah bu dehr-i fanide hep sürdüğüm ömür hebâ		اه بو دهر فانيده هب سورديكم عمرهبا
Hayra dair bir amel yok işledim cürm ve hata		خيره دائر بر عمل يوق ايشلدم جرم و خطا
Çünki ğaffarü’z-zünûbsun mağfiret kıl zenbimi		چونكى غفار الزنوبسك مغفرت قيل ذنبمى
Şanına her ne düşerse sen onu işle bana		شاننه هر نه دوشرسه سن آنى ايشله بكا
Yakma nârına ilahi ben zayıf mücrimi		ياقمه نارينه الهى بن ضعيف مجرمى
Kıl müyesser ol cemâl-i cennetin yâ Rab bana		قيل ميسّر اول جمال جنتك يا رب بكا
Hacı Şeyh İsmail Efendi		حاجى شيخ اسماعيل افندى
Ruhuna Fatiha		روحونه فاتحه

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak yüksek çerçeveli mezar grubuna girer. Günümüze baş ve ayak şahidesi ulaşmıştır ve dikili vaziyettedir. Baş şahide, başlıklı ve yukarıdan aşağıya doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Boyun kısmı uzun ve silindirik vaziyette olup düz bir şekilde başlığa bağlanır. Başlık bölümü, kısa başlıklı, yatay dilimli oval sarık (ulema sarığı) olarak adlandırılan serpuş türüne girer.^[23] Destarlar başlığı saracak şekilde yatay olarak atılmıştır. Bordürler içerisine talik hat ile yazılmış kitâbe metni ise dokuz satırdan oluşur. Ayak şahidesi, sivri kemerli, yukarıdan aşağı doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Ayak şahidenin mezara bakan yüzeyinde zeminden yukarıya incelerek yükselen servi ağacı motifi bulunur.^[24]

Katalog No: 12	Cinsiyet: Erkek	Baş Şahide: 124x26x6 cm.
Kitâbe Metni ve Okunuşu
Ah mine’l-mevt sene 1332/1913–1914			اه من الموت سنه ۱۳۳۲
Ey felek ecel geldi anam babam gelsin yanıma			اى فلك اجل كلدى انام بابم كلسون يانمه
Henüz girmiştim yirmi yedi yaşıma			هنوز كيرمش ايدم يكرمى يدى ياشمه
Emr-i hakla Azrail geldi dikildi başıma			امر حقله عزرائل كلدى دكالدى باشمه
Gelen ihvân nazar kılsın taşıma			كلن اخوان نظر قلسون طاشمه
Bir Fatiha ihsan etsin garip gardaşına			بر فاتحه احسان ايتسون قريب قرداشنه
Hacı Yahya oğullarından			حاجى يحيا اوغليلرندن
Hacı Eyvaz mahdumu			حاجى ايواز مخدومى
Muhammed Efendi ruhuna			محمّد افندى روحونه
Fatiha			فاتحه

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak toprak mezar grubuna girer. Günümüze sadece baş şahidesi ulaşmıştır ve dikili vaziyettedir. Baş şahide, başlıklı ve yukarıdan aşağıya doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Boyun kısmı uzun ve silindirik vaziyette olup düz bir şekilde başlığa bağlanır. Serpuş, Hamidiye kalıplı sarıklı fes olarak adlandırılan fes türüne girer.^[25] Destar kalın ve yatay olarak atılmıştır. Bordürler içerisine sülüs hatla yazılmış kitâbe metni ise on satırdan oluşur. Baş şahidenin serlevha bölümünde ayyıldız motifi bulunur.^[26]

Katalog No: 13	Cinsiyet: Kadın	Baş Ş: 120x29x65cm. Ayak Ş: 88x30x5 cm.
Kitâbe Metni ve Okunuşu
Sene 1301/1883			۱۳۰۱ سنه
İlâhi ravza-i cinan			الهى روضهأ جنان
Eyle makamımı heman			ايله مقاممى همان
Müderris Hüseyin			مده رس حسين
Efendi kerimesi Hamiyet			افندى كريمه سى حميد
Hanım ruhuna Fatiha			خانم روحونه فاتحه

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak toprak mezar gurubuna girer. Günümüze sadece baş şahidesi ulaşmıştır ve dikili vaziyettedir. Baş şahide, üçgen ya da ters “V” tepelikli ve alınlıklı, yukarıdan aşağı doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Bordürler içerisine sülüs hatla yazılmış kitâbe metni ise altı satırdan oluşur. Baş şahidenin alınlık kısmında, bir vazo içerisinden çıkarak alınlığın her bölümüne simetrik olarak dağılan soyut yapraklar şeklinde oluşturulmuş süsleme kompozisyonu bulunur. Ayak şahide, üçgen ya da ters “V” tepelikli ve alınlıklı, yukarıdan aşağı doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Gövde bölümünde, lale dalları ve eli belinde motifinden oluşan süsleme kompozisyonu yer alır.^[27]

Katalog No: 14	Cinsiyet: Kadın	Baş Ş: 123x29x6 cm. Ayak Ş: 116x24x5 cm.
Kitâbe Metni ve Okunuşu
Hüve’l-Bâki sene 1333/1914–1915		هوالباقى سنه ۱۳۳۳
Beni davet edecek rabbi izzet hâcât Adn’ına		بنى دعوت ايتدجك رب عزت حاجات عدننه
Fehmî dest ve her mağna fikr eyledim oldum cihanımdan		فهمى دست وهرمغنى فكر ايلدم اولدم جحانمدن
Ah gelip ihvanımız beni soydu nikabımdan		اه كلوب اخوانمز بنى صويدى نقابمدن
Ey rahim Allah bî hakkı Muhammed beni kurtar azabından		اى رحيم اللهم بى حقى محمّد بنى قورتار عزابكدن
Hocazade Mehmed zevcesi Atike		حواجه زاده محمد زوجه سى عاتكه
Ruhuna Fatiha		روحونه فاتحه

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak toprak mezar grubuna girer. Günümüze baş ve ayak şahidesi ulaşmıştır ve dikili vaziyettedir. Baş şahide, yuvarlak kemerli ve yukarıdan aşağıya doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Bordürler içerisine sülüs hatla yazılmış kitâbe metni ise yedi satırdan oluşur. Baş şahidenin alınlık kısmında, alınlığın her bölümüne simetrik olarak dağılmış kıvrım dallar, soyut yapraklar, ayyıldız motifi ve on adet çeyrek, bir adet tam altın/gümüş şeklinde tasarlanmış gerdanlık tasviri yer alır. Ayak şahidesi, sivri kemerli, yukarıdan aşağı doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Ayak şahidenin mezara bakan yüzeyinde bir kâse içerisinden çıkarak yükselen kıvrım dallar ve yapraklar şeklinde tasarlanmış süsleme kompozisyonu bulunur.^[28]

Katalog No: 15	Cinsiyet: Erkek	Baş Şahide: 115x27x5 cm.
Kitâbe Metni ve Okunuşu
Ah mine’l-mevt 1324/1906–1907		اه من الموت ۱۳۲٤
Ey mağfireti kullara mebzûl olan Allah		اى مغفرتى قوللره مبزول اولان الله
Rahim et bana kim mu’terif cürmüm günahım		رحم ايت بكا كيم معترف جرممم كناهم
Dünyada ukbada saadetî kerem eyle		دنياده عقباده سعادتى كرم ايله
Sensin iki âlemde hüdâvend penâhım		سنسك ايكى عالمده حداوند پناهم
El-merhum Kemerli oğlu Halil		المرحوم كمرلى اوغل خليل
Ağa ruhiçun Fatiha		اغا روحيچون فاتحه

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak toprak mezar grubuna girer. Günümüze sadece baş şahidesi ulaşmıştır ve dikili vaziyettedir. Baş şahide, başlıklı ve yukarıdan aşağıya doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Boyun kısmı uzun ve silindirik vaziyette olup düz bir şekilde bağlanır. Serpuş; kısa başlıklı, yatay eğimde çapraz şeritli oval sarık (ilmiye sarığı) olarak adlandırılan sarık türündedir. Destarlar yatay olarak dilimli bir şekilde atılmış ve çapraz şeritler şeklinde son bulmuştur. Bordürler içerisine tâlik hat ile yazılmış kitâbe metni ise altı satırdan oluşur.^[29]

Katalog No: 16	Cinsiyet: Kadın	Baş Şahide: 80x20x6 cm.
Kitâbe Metni ve Okunuşu
Hüve’l-Bâki sene 1341/1922–23			هوالباقى سنه ۱۳٤۱
Tıfıl iken Azrail geldi			طفل ايكن عزرائيل كلدى
Tatlı canımı aldı			طاتلى جانمى الدي
Sefa-yı ömrüm kaldı ukbâya			صفاى عمرم قلدى عقبايه
Kemerli oğlu Mustafa kerimesi			كمرلى اوغلى مصطفى كريمه سى

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak toprak mezar grubuna girer. Günümüze sadece baş şahidesi ulaşmıştır ve dikili vaziyettedir. Baş şahide, yuvarlak kemerli ve yukarıdan aşağıya doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Bordürler içerisine sülüs hatla yazılmış kitâbe metni ise altı satırdan oluşur. Son satır toprak altında kaldığı için okunamamıştır. Baş şahidenin alınlık kısmında, bir kâse içerisinden çıkarak alınlığın her bölümüne simetrik olarak dağılmış soyut yapraklar ve çiçekler şeklinde tasarlanmış süsleme kompozisyonu yer alır.^[30]

Katalog No: 17	Cinsiyet: Erkek	Baş Şahide: 115x35x6 cm.
Kitâbe Metni ve Okunuşu
Ah mine’l-mevt		اه من الموت
1318/1900–1901		۱۳۱۸
Allamei …(okunamıyor) Küçük Hafız Hüseyin Efendi		علاّمهء ...كوجك حافظ حسين افندى
Ol zât-ı …(okunamıyor) edip zaman		اولزات ... دايندى ضايع ايدوب زمان
Poyrazda böyle fazıl yekta bulmamış kıl		پويرازده بويله فاضل يكتا بولمه مشكل
Rabbim vere hemâsıl eviyle âlişâna		ربّم ويره حماثل اويله بر عاليشانه
Ey talibin irfân vay râğibin eykân		اى طاليبن عرفان وى راغبين ايقان
Dua edelim ihvân ğufrân ile cinân		دعاايدلم اخوان غفران ايله جنان
Ruhiçun Fatiha		روحيچون فاتحه

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak toprak mezar grubuna girer. Günümüze sadece baş şahidesi ulaşmıştır ve dikili vaziyettedir. Baş şahide, başlıklı ve yukarıdan aşağıya doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Gövde bölümünde üst kısmı yuvarlak kemer formlu bordür kuşağı bulunur. Kemer köşeleri stilize akantus yapraklarıyla bezenmiştir. Boyun kısmı uzun ve silindirik vaziyette olup düz bir şekilde başlığa bağlanır. Serpuş; kısa başlıklı, yatay eğimde çapraz şeritli oval sarık (ilmiye sarığı) olarak adlandırılan sarık türündedir. Destarlar yatay olarak dilimli bir şekilde atılmış ve çapraz bir şerit şeklinde son bulmuştur. Tâlik hat ile yazılmış kitâbe metni ise dokuz satırdan oluşur.^[31]

Katalog No: 18	Cinsiyet: Erkek	Baş Şahide: 127x33x6 cm.
Kitâbe Metni ve Okunuşu
Sene 1284/1867-1868			سنه ۱۲۸٤
Hüve’l-Báki			هوالباقى
İlahî ente rahmânî			الهى انت رحمانى
Recaî minke ğufrânî			رجاأى منك غفرانى
Velâ te’huz bi- isyânî			ولاتاحوز بعصيانى
Ve kemmil külle noksânî			وكمّل كلّ نقصانى
Çakır İbrahim ibni Hasan			جقير ابراهيم ابن حسن
Ruhuna Fatiha			روحونه فاتحه

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak toprak mezar grubuna girer. Günümüze sadece baş şahidesi ulaşmıştır ve dikili vaziyettedir. Baş şahide, başlıklı ve yukarıdan aşağıya doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Gövde bölümünde yuvarlak formlu bordür kuşağı bulunur. Boyun kısmı uzun ve silindirik vaziyette olup düz bir şekilde başlığa bağlanır. Başlık bölümü, kısa başlıklı çapraz eğimde dilimli, çapraz şeritli oval sarık (örfi destarlı) olarak adlandırılan sarık türündedir. Destarlar çapraz olarak dilimli bir şekilde atılmış ve çapraz bir şerit şeklinde son bulmuştur. Sülüs hatla yazılmış kitâbe metni ise sekiz satırdan oluşur.^[32]

Katalog No: 19	Cinsiyet: Kadın	Baş Şahide: 96x25x5 cm.
Kitâbe Metni ve Okunuşu
Hüve’l-Bâki 1328/1910–1911			هوالباقى ۱۳۲۸
Huzur-ı izzete geldim ilahi cürmümü affet			حضورعزته كلدم الهى جرممى عفو ايت
Zünubum bahr-ı ğufranın yanında zerredir mahv et			ذنوبم بحرغفرانك ياننده ذره درمحو ايت
El-merhume el-mağfure leha			المرحومه المغفوره لها
Güşa oğlu Bilal’in zevcesi			قوشعااوغلى بلالك زوجه سى
Fatma ruhuna Fatiha			فاطمه روحونه فاتحه

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak toprak mezar grubuna girer. Günümüze sadece baş şahidesi ulaşmıştır ve dikili vaziyettedir. Baş şahide, üçgen ya da ters “V” tepelikli ve alınlıklı, yukarıdan aşağı doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Bordürler içerisine rika hat ile yazılmış kitâbe metni ise altı satırdan oluşur. Mezar taşında herhangi bir süsleme unsuru bulunmamaktadır.^[33]

Katalog No: 20	Cinsiyet: Erkek	Baş Şahide: 114x28x6 cm.
Kitâbe Metni ve Okunuşu
Hüve’l-Hallakü’l-Bâki sene 1337/1918–1919			هوالخلاق الباقى سنه ۱۳۳۷
Yâ hû yâ men hû			يا هو يامن هو
Ya men la ilahe illahû			يا من لااله الاّهو
Taşım bâki Allah hû			داشم باقى الله هو
Nakşibendî			نقشى بندى
Semerci Hacı			سمرجى حاجى
Mustafa ruhuna			مصطفى روحونه
Fatiha			فاتحه

Genel Tanım ve Süsleme Özellikleri: Mezar, tip olarak toprak mezar grubuna girer. Günümüze sadece baş şahidesi ulaşmıştır ve dikili vaziyettedir. Baş şahide, başlıklı ve yukarıdan aşağıya doğru daralan düşey dikdörtgen formlu bir gövdeye sahiptir. Boyun kısmı uzun ve silindirik vaziyette olup düz bir şekilde başlığa bağlanır. Başlık bölümü, kısa başlıklı, yatay eğimde çapraz şeritli oval sarık (ilmiye sarığı) olarak adlandırılan sarık türündedir. Destarlar yatay olarak dilimli bir şekilde atılmış ve çapraz bir şerit şeklinde son bulmuştur. Bordürler içerisne sülüs hatla yazılmış kitâbe metni ise sekiz satırdan oluşur. Gövde bölümünde baston ve tesbih tasviri yer alır.^[34]

2. Bulgular

2.1. Mezar Tiplerine İlişkin Bulgular

Poyraz köyü mezarlığında on’u erkek, on’u kadın olmak üzere toplamda yirmi adet Osmanlı dönemine ait mezar tespit edilmiştir. Bunların on dokuzu toprak mezar, biri ise yüksek çerçeveli mezardır.^[35]

2.2. Mezar Taşı Formlarına İlişkin Bulgular

Poyraz köyü mezarlığında yapılan araştırmada, köy mezarlığı içerisinde yirmisi baş, dördü ayak şahidesi olmak üzere toplamda yirmi dört adet Osmanlı dönemine ait mezar taşı tespit edilmiştir. Beş farklı tipte karşımıza çıkan bu mezar taşı formlarını şu şekilde sıralanabilir.

1. Başlıklı ve yukarıdan aşağıya doğru daralan düşey dikdörtgen prizma gövdeli olanlar (Kat. No: 2, 5, 7, 9, 11, 12, 15, 17, 18, 20).

2. Bitkisel tepelikli ve yukarıdan aşağıya doğru daralan düşey dikdörtgen prizma gövdeli olanlar (Kat. No: 1).

3. Üçgen ya da ters “V” tepelikli ve alınlıklı, yukarıdan aşağıya doğru daralan düşey dikdörtgen prizma gövdeli olanlar (Kat. No: 3, 4, 6, 8, 10, 13, 19).

4. Sivri kemerli, yukarıdan aşağı doğru daralan düşey dikdörtgen prizma gövdeli olanlar (Kat. No: 3a, 11a, 14a).

5. Yuvarlak kemerli ve yukarıdan aşağı doğru daralan düşey dikdörtgen prizma gövdeli olanlar (Kat. No: 14, 16).

2.3. Başlık Tiplerine İlişkin Bulgular

Poyraz köyü mezarlığında yapmış olduğumuz araştırmada, köy mezarlığı içerisinde erkeklere ait on adet başlıklı mezar taşı bulunmaktadır. Altı farklı tipte karşımıza çıkan bu başlık tiplerini şu şekilde sıralayabiliriz.

1. “Ulema Sarığı” kısa başlıklı, yatay dilimli oval sarıklar (Kat. No: 11).

2. “İlmiye Sarığı” kısa başlıklı, yatay dilimli, çapraz şeritli oval sarıklar (Kat. No: 15, 17, 20).

3. “Örfi Destarlı Sarık” kısa başlıklı, çapraz eğimde dilimli, çapraz şeritli oval sarık (Kat. No: 18).

4. “Kâtibi Kavuk” çubuklu başlıklı, kısa sarıklı kavuklar (Kat. No: 2, 7).

5. Destarlı Kubbeli Kalafat (Kat. No: 5).

6. Hamidiye Kalıplı Sarıklı Fes (Kat. No: 8, 12).

2.4. Süsleme Özelliklerine İlişkin Bulgular

İncelenen mezar taşlarında yer alan süsleme kompozisyonları; bitkisel, geometrik, nesneli ve mimari süsleme olmak üzere dört farklı şekilde karşımıza çıkmaktadır. En yoğun kullanılan süsleme türü bitkisel süslemedir. Bitkisel süslemede yaygın olarak; gül, gonca gül, lale, akantus, soyut yapraklar, çeşitli yaprak motifleri, selvi/servi, yıldız çiçeği ve çok yapraklı çiçek motifleri kullanılmıştır. Geometrik motif olarak; rozetler, çarkıfelekler, kozmik semboller, çapraz kafes veya baklava dilimleri, kareler, daireler, değişik formadaki içi dolu ya da boş madalyonlar ve zikzak sıraları kullanılmıştır. Nesneli süslemede; vazo, kâse, ziynet eşyaları, baston, teşbih, nişan, motifleri kullanılmıştır. Mimari tasvirlerde ise cami, türbe, ev köşk, sütunceler, sütun başlıkları, karşılaştığımız mimari süsleme ögeleridir.

2.5. Yazı Türlerine İlişkin Bulgular

Poyraz köyü mezarlığında yapmış olduğumuz araştırmada, köy mezarlığı içerisinde üzerinde yazı bulunan yirmi adet baş şahidesi bulunmaktadır. Bu şahideler üzerinde yer alan kitâbe metinlerinde sülüs ve tâlik olmak üzere iki tür yazı kullanılmıştır.

1. Sülüs (Kat. No: 3, 4, 5, 6, 7, 10, 11, 12, 13, 14, 16, 20).

2. Tâlik (Kat. No: 1, 2, 8, 9, 15, 17, 18, 19).

2.6. Mezar Taşları Üzerinde Yeralan İsimlerKadın İsimleri: Fatıma/Fatma^[36], Gülşad^[37], Şerife^[38], Adile^[39], Hamiyet^[40], Atike^[41].

Erkek İsimleri: Abdullah^[42], Ali^[43], Hasan^[44], Şerif Hasan^[45], Hasan^[46], İsmail^[47], Muhammed^[48], Halil^[49], Hüseyin^[50], Mustafa^[51].

2.7. Mezar Taşları Üzerinde Yeralan Unvanlar

Ağa^[52], Seyyid^[53], Hanım^[54], Bey^[55], Efendi^[56], Hacı^[57]

2.8. Malzeme ve Yapım Tekniğine İlişkin Bulgular

İncelemiş olduğumuz mezar taşlarının tamamında malzeme olarak mermer kullanılmıştır. Mezar taşları üzerinde yer alan yazı kuşaklarının tamamı kabartma tekniğiyle meydana getirilmiştir. Ayrıca mezar taşı üzerinde yer alan süsleme kompozisyonlarının oluşturulmasında da yine kabartma ve kazıma tekniklerinin ayrı ayrı veya birlikte kullanıldığı görülmüştür.

Sonuç

Gerek Anadolu’da gerekse diğer Türk-İslam coğrafyalarında Mezar taşlarının form olarak farklı şekillere sahip birçok örneği bulunmaktadır. Poyraz köyünde İncelemiş olduğumuz mezar taşları içerisinde beş farklı tipte mezar taşı formu tespit edilmiştir. Bunlar Halit Çal’ın Osmanlı mezar taşlarıyla ilgili daha önce yapmış olduğu çalışmalar baz alınarak tasniflenmiştir.^[58]

Ayrıca mezar şahideleri üzerinde yer alan başlık tipleride yine Halit Çal’ın çalışmalarından yola çıkılarak tasnife tabi tutulmuş sarığın hâkim olduğu başlıklar sarık, başlığın hâkim olduğu başlıkları ise kavuk olarak sınıflandırılmıştır.^[59] Manisa Salihli’nin Poyraz köyünde yapmış olduğumuz araştırmada tespit ettiğimiz yirmi adet baş şahide içerisinde on adet başlıklı mezar taşı bulunmaktadır. Bunların tamamı erkek baş şahidesi olup başlık bölümleri sağlam olarak günümüze ulaşabilmiştir. Bunlar içerisinde üç farklı tipte sarık, iki farklı tipte kavuk ve bir farklı tiptes fes tespit edilmiştir.

İncelemiş olduğumuz mezar taşlarında yer alan süsleme kompozisyonları; bitkisel, geometrik, nesneli ve mimari süsleme olmak üzere dört farklı şekilde karşımıza çıkmaktadır. Poyraz köyü mezarlığında en yoğun kullanılan süsleme türünün bitkisel süsleme olduğu görülmüştür. Bitkisel süslemede yaygın olarak; gül, gonca gül, lale, akantus, soyut yapraklar, çeşitli yaprak motifleri, selvi/servi, yıldız çiçeği ve çok yapraklı çiçek motifleri kullanılmıştır. Geometrik motif olarak rozetler, çapraz kafes veya baklava dilimleri, kareler, daireler, değişik formadaki içi dolu ya da boş madalyonlar ve zikzak sıraları kullanılmıştır. Nesneli süslemede vazo, kâse, ziynet eşyaları, takılar, perde, baston, teşbih ve çeşitli nişanlar kullanılmıştır. Mimari tasvirlerde ise cami, türbe, ev, köşk, sütunceler ve sütun başlıkları karşılaştığımız mimari süsleme ögeleridir.

XVIII. yüzyılda Osmanlı Sanatında batılılaşma dönemi dönemi olarak da isimlimlendirilen bir dönem başlamış ve bunların ilki barok üslup olmuştur. Bu üsluplar barokun içinde doğan rokoko, sonra ampir, eklektik ve Osmanlı neoklasik dönemi gibi diğer üsluplarla devam etmiştir.^[60] Saray, köşk, cami, sebil, çeşme ve mezar taşları üzerinde daha çok süsleme kompozisyonlarında görülen bu üslupların arasında öylesine sık geçişler yaşanmıştır ki bir eser bütün unsurlarıyla analiz edildiğinde hangi ögenin hangi üsluba ait olduğunu belirlemek çoğu zaman imkânsız hale gelmiştir. Bu noktada diğer üsluplardan belirli özelliklerinin seçilip kullanılmasını benimseyen eklektik (seçmeci) üslup etkili olmuştur. Osmanlı Sanatındaki görülen bu batılı üsluplar başkent İstanbul’daki kadar olmasa da Salihli’nin Poyraz köyünü de etkilemiş, bu bölgede özellikle XVIII. yüzyıldan itibaren başlayarak XIX. yüzyılın ortalarına kadar uzanan bir periotta ampir ve ekletik üslubun ağrır bastığı, XX. yüzyılda ise Osmanlı neoklasik akımının süsleme kompozisyonlarını etkilediği görülmüştür.^[61] Fakat bu üslüplar Poyraz köyünde başkent İstanbul’daki gibi belirgin ve kaliteli değildir. Daha çok taşra usulünde karşımıza çıkan bu kompozisyonlarda her nekadar konu başkentten alınmışsa da işlenişte yerellik söz konusudur.

Malzeme olarak iyi taş ve mermerin kullanımı ekonomik güçle doğru orantılıdır. Özellikle Osmanlı döneminde yaygın mezar taşı malzemesinin mermer olduğu görülmekte olup araştırma konumuz olan Manisa Salihli’ye bağlı Poyraz köyünde de yaygın mezar taşı malzemesi mermerdir. Mezar taşlarında bezeme ve yazıların oluşturulmasında yaygın olarak kabartma tekniği kullanılmış, bazı taşların yüzeylerinde kazıma tekniği de uygulanmıştır.

Salihli mezar taşlarını Anadolu’daki aynı dönem örnekleriyle karşılaştırdığımızda, burada görülen bazı mezar taşı formlarının İstanbul başta olmak üzere Edirne^[62], Bursa^[63], İzmir^[64], Rize^[65], Trabzon^[66], Giresun^[67], Ordu^[68], Samsun^[69], Sinop^[70], Kastamonu^[71], Antalya^[72], Konya^[73], Muğla^[74], Balıkesir^[75], Aydın^[76], Denizli’de ve Gördes’te sıklıkla görüldüğü anlaşılmaktadır.^[77] Karşılaştığımız mezar taşı formları, bezemeleri ve kitâbe yazılarının çoğunlukla aynı oluşu başkent İstanbul’da Hattatlar tarafından oluşturulan desen kâğıtlarının Anadolu’ya yayıldığı ve bu taşların bölgede bulunan yerel hattaklar tarafından işlendiğini düşünülmektedir. Aksi takdirde büyük boyutlara sahip mezar taşlarının İstanbul’da tek elden yapılıp Anadolu’ya yayılması imkanı zor bir durumdur. Özellikle Batı Anadolu bölgesinde sıklıkla karşılaştığımız mimari tasvirli mezar taşlarının Salihli bölgesinde de sıklıkla görülmesi yukarıda bahsettiğimiz durumun farklı bir varyasyonudur.

Kaynakça

Arseven, Celal Esad. “Baş Giyimi- Baş Giyeceği”. Sanat Ansiklopedisi. 1/182-184. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1975.

Arseven, Celal Esad. Türk Sanatı Tarihi, Menşeinden Bugüne Kadar Mimari, Heykel, Resim, Süsleme ve Tezyini Sanatlar. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1956.

Arseven, Celal Esad. “Rûmî”. Sanat Ansiklopedisi. 4/1714-1718. Ankara: Milli Eğitim Basım Evi, 1975.

Arslan, Ayşe. Edirne Üç Şerefeli Cami Haziresi. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.

Arslan, Muhammet. Ani Örenyeri Kazısı 2019-2021 Yılı Çalışmaları. Konya: Palet Yayınları, 2022.

Aslanapa, Oktay. Türk Sanatı. İstanbul: Remzi Kitapevi, 1993.

Biçici, Hür Kamil. “Gördes’te Bulunan Mimarî Bezemeli Mezar Taşı İşçiliğinden Bazı Örnekler”. Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 7/13 (Kasım 2005), 1-15.

Bozkurt, Nebi. “Sarık”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 36/152-153. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2002.

Çakar, Gülşen. Bursa Emir Sultan Mezarlığındaki 18. ve 19. Yüzyıl Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.

Çal, Halit - İltar, Gazanfer. Giresun İli Mezar Taşları. Ankara: Giresun Valiliği Yayınları, 2010.

Çal, Halit. “Göynük (Bolu) Şehri Türk Mezar Taşları’’. Vakıflar Dergisi 30/1 (Aralık 2007), 295-383.

Çal, Halit. Boyabat Mezar Taşları. Ankara: Boyabat Belediyesi Kültür Yayınları, 2015.

Çav, Erkan. “Denizli İlbade Mezarlığı Coğrafyanın Gerçek Mühürleri: Mezarlıklar”. Şehir ve Kültür 20/1 (Ocak 2016), 1-12

Çelik, Bayram. Ordu İli, Ünye İlçesi, Hacı Osman Ağa Camii Haziresindeki Mezar Taşları. Samsun: 19 Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.

Çetinaslan, Mustafa. Taşların Dili İnegöl Mezarlıkları ve Mezar Taşları. Bursa: Aras Kültür Sanat, 2021.

Çoruhlu, Yaşar. Erken Devir Türk Sanatı İç Asya’da Türk Sanatının Doğuşu ve Gelişimi. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2013.

Çoruhlu, Yaşar. Erken Devir Türk Sanatı. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2000.

Çoruhlu, Yaşar. Eski Türklerin Kutsal Mezarları Kurganlar. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2016.

Daş, Ertan. İzmir’de Taş Çiçekler (Kemeraltı Hazirelerindeki Mezar Taşları). İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi Kent Kitaplığı, 2012.

Gökler, Muhammet Burak - Köşklü, Zerrin. “Balıkesir Zağnos Paşa Camii Hazinesi’ndeki Kavuk Tipleri”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 66/1 (Eylül 2019), 453-478.

Gökler, Muhammet Burak. “Rize’nin Üç Uleması ve Mezar Anıtı”. Karadeniz Araştırmaları Dergisi 20/771 (Mart 2023), 179-197.

Hanoğlu, Canan. Batılılaşma Dönemi Rize Mezar Taşları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.

Biçici, Hür Kamil. “Muğla Ortakent’te Bulunan Osmanlı Dönemi Süslemeli Mezar Taşları-II”. The Journal of Academic Social Science Studies JASSS-International Journal of Social Science 6/2 (Aralık 2013), 1394.

İltar, Gazanfer. Giresun İli Sahil Şehrindeki Osmanlı Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2005.

İşli, Hüseyin Necdet. Osmanlı Serpuşları. İstanbul: Ebru Matbaacılık, 2009.

Keskin, Burcu. Antalya’da Osmanlı Dönemi Mezar Taşları: Alanya ve Manavgat İlçeleri. Antalya: Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.

Laqueur, Hans Peter. Hüve’l Baki İstanbul’da Osmanlı Mezarlıkları ve Mezar Taşları. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1993.

Muşmal, Hüseyin - Çetinaslan, Mustafa. “Konya İli Beyşehir İlçesi Fasıllar Köyü Mezar Taşları”. Turkish Studies-International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turic 8/7 (Haziran 2013), 323-354.

Nefes, Eyüp. Samsun Yöresinde Bulunan Mezar Taşları. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.

Özkan, Haldun. “Erzurum Mezarları ve Mezar Taşları”. Beyazdoğu Dergisi 12 (Ocak 2007), 47-52.

Özkan, Haldun. “Erzincan ve Çevresinde Orta Asya Türk Geleneğini Sürdüren Bezemeli Mezar Taşları”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 15 (Ocak 2000), 31-48.

Sümerkan, Reşat Mustafa - Okman, İbrahim. Kültür Varlıklarıyla Trabzon. Trabzon: Trabzon Valiliği İl Kültür Müdürlüğü Yayınları, 1999.

Süslü, Özden. Tasvirlere Göre Anadolu Selçuklu Kıyafetleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 1989.

Tepekaya, Muzaffer vd. Manisa’da Osmanlı Dönemi Hazireleri. Manisa: Manisa Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2016.

Tunçel, Gül. Batı Anadolu Bölgesinde Cami Tasvirli Mezar Taşları. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1989.

Türker, Fatma. Sinop Seyyid Bilal Türbesi Haziresindeki Mezar Taşları. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.

Uğraşkan, Erol. Kastamonu Ferhat Paşa ve Atabey Gazi Camileri’nin Hazirelerindeki Mezar Taşları. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.

Varol, Abdul Halim. Aydın Kuşadası Adalızade Mezarlığı Osmanlı Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.

Fotoğraf 1. Kat. No: 1’in Baş Şahidesi	Fotoğraf 2. Kat. No: 2’in Baş Şahidesi	Fotoğraf 3. Kat. No: 3’ün Baş Şahidesi	Fotoğraf 3a. Kat. No: 1’in Ayak Şahidesi	Fotoğraf 4. Kat. No: 4’ün Baş Şahidesi	Fotoğraf 5. Kat. No: 5’in Baş Şahidesi
Fotoğraf 6. Kat. No: 6’nın Baş Şahidesi	Fotoğraf 7. Kat. No: 7’nin Baş Şahidesi	Fotoğraf 8. Kat. No: 8’in Baş Şahidesi	Fotoğraf 9. Kat. No: 9’un Baş Şahidesi	Fotoğraf 10. Kat. No: 10’un Baş Şahidesi	Fotoğraf 11. Kat. No: 11’in Baş Şahidesi
Fotoğraf 11a. Kat. No: 11’in Ayak Şahidesi	Fotoğraf 12. Kat. No: 12’nin Baş Şahidesi	Fotoğraf 13. Kat. No: 13’ün Baş Şahidesi	Fotoğraf 13a. Kat. No: 13’ün Ayak Şahidesi	Fotoğraf 14. Kat. No: 14’ün Baş Şahidesi	Fotoğraf 14a. Kat. No: 14’ün Ayak Şahidesi
Fotoğraf 15. Kat. No: 15’in Baş Şahidesi	Fotoğraf 16. Kat. No: 16’nın Baş Şahidesi	Fotoğraf 17. Kat. No: 17’nin Baş Şahidesi	Fotoğraf 18. Kat. No: 18’in Baş Şahidesi	Fotoğraf 19. Kat. No: 19’un Baş Şahidesi	Fotoğraf 20. Kat. No: 20’nin Baş Şahidesi
Çizim 1. Kat. No: 1’in Baş Şahidesi	Çizim 2. Kat. No: 2’in Baş Şahidesi	Çizim 3. Kat. No: 3’ün Baş Şahidesi	Çizim 3a. Kat. No: 1’in Ayak Şahidesi	Çizim 4. Kat. No: 4’ün Baş Şahidesi	Çizim 5. Kat. No: 5’in Baş Şahidesi
Çizim 6. Kat. No: 6’nın Baş Şahidesi	Çizim 7. Kat. No: 7’nin Baş Şahidesi	Çizim 8. Kat. No: 8’in Baş Şahidesi	Çizim 9. Kat. No: 9’un Baş Şahidesi	Çizim 10. Kat. No: 10’un Baş Şahidesi	Çizim 11. Kat. No: 11’in Baş Şahidesi
Çizim 11a. Kat. No: 11’in Ayak Şahidesi	Çizim 12. Kat. No: 12’nin Baş Şahidesi	Çizim 13. Kat. No: 13’ün Baş Şahidesi	Çizim 13a. Kat. No: 13’ün Ayak Şahidesi	Çizim 14. Kat. No: 14’ün Baş Şahidesi	Çizim 14a. Kat. No: 14’ün Ayak Şahidesi
Çizim 15. Kat. No: 15’in Baş Şahidesi	Çizim 16. Kat. No: 16’nın Baş Şahidesi	Çizim 17. Kat. No: 17’nin Baş Şahidesi	Çizim 18. Kat. No: 18’in Baş Şahidesi	Çizim 19. Kat. No: 19’un Baş Şahidesi	Çizim 20. Kat. No: 20’nin Baş Şahidesi
Fotoğraf 21. Poyraz Köyü Mezarlığı Genel Görünüm			Kroki 1. Poyraz Köyü Mezarlığı Krokisi