KAPİTÜLASYONLAR,

OSMANLI SİYASETİ VE

EKONOMİSİNE ETKİLERİ

Dr. Sema YANİÇ

Osmanlı Devleti, XIV. yüzyıldan itibaren ekonomik ve siyasi gerekçelerle çeşitli ülkelere imtiyazlar tanımıştır. Kapitülasyon olarak tanımladığımız bu imtiyazlar XVIII. yüzyıla kadar ciddi bir tehdit oluşturmamıştır. Ancak Osmanlı Devleti güç kaybettikçe daha fazla imtiyaz elde etmek isteyen Avrupa devletleri baskı kurmaya başlamıştır. Ticari, idari, hukuki hatta eğitim faaliyetlerini de kapsayan kapitülasyonlar, Osmanlı Devleti’ni sanayileşmiş Avrupa devletlerinin ham madde kaynağı ve açık pazarı hâline getirmiştir. Batı’nın sömürgeleştirme politikalarının yansıması olarak kapitülasyonlar, Osmanlı egemenlik haklarını gölgeleyen bir şekle bürünmüştür.

Osmanlı Devleti’nde yabancı devletlere tanınan imtiyazların yani kapitülasyonların verildiği belgelerin diplomatik adı ahitnamedir. Ticari mahiyetteki ahitnameler, anlaşma yapılan devletin tebaasına (müste’min) verilirdi. Osmanlı toprakları ve kara sularında tanınan seyrüsefer, ikamet ve ticari haklarla şartları ihtiva etmektedir.

Ahitnameler, XVIII. yüzyıla kadar Osmanlı padişahlarının yabancılara lütfettiği bir ayrıcalık yani tek taraflı antlaşmalardır. Ancak ahitnamelerden muhakkak ki karşılıklı menfaatler beklenirdi. Bunlar gerçekleşmezse padişah istediğinde imtiyazı geri alabilirdi, padişah öldüğünde ise imtiyazın hükümleri ortadan kalkardı. Bu nedenle her padişah döneminde söz konusu antlaşmalar yenilenmiştir.

Osmanlı Devleti, kapitülasyonları sadece “harbî” statüsündeki Batılı devletlere tanımıştır. Ancak XVIII. yüzyıldan itibaren Avrupalı devletlerin hizmetinde çalışan ya da onların uyruğuna geçen zimmîlere de “beratlı” adı altında bazı ayrıcalıklar verilmiştir. İslam hukuku kuralları çerçevesinde kapitülasyonların verilebilmesi için harbîlerin İslam ile dostluk ve barış içinde bulunmayı kabul etmeleri gerekmektedir. Bu taahhüdün karşılığında iki taraf arasında bir ahitnamenin (sözleşmenin) yapılması şarttır. Ahitnamede tanınan ayrıcalıklar belirtilir, Şeyhülislamdan fetva alındıktan sonra padişah adına “berat” ya da “nişan” adı verilen bir ferman çıkartılırdı.

Ayrıcalık, üstünlük anlamına gelen imtiyaz kelimesi; bir devletin kendi ülkesinde özellikle yabancı kişi, zümre, kurum veya devletlere verdiği bazı hak ve ayrıcalıkları ifade eder. Günümüz devletlerarası hukukuna göre kapitülasyonlar ayrıcalık mahiyetinde olduğu için bağımsız devlet esaslarına aykırı sayılmaktadır. Ancak tarihsel süreçte farklı şekillerde uygulanan pek çok örneği bulunmaktadır.

İslam tarihinde, Hz. Peygamber döneminden itibaren imtiyazın ilk örneklerine rastlanmaktadır. Osmanlı Devleti’nden önce Anadolu Selçuklu sultanları da Kıbrıs Krallığı’na ve Venediklilere ticari imtiyazlar tanımıştır. Bu döneme ait elimize ulaşan en eski ahitname 1210 tarihlidir. Osmanlı Devleti ise 1352’de Cenovalılar ile dostane ilişkiler kurarak ilk kapitülasyonu vermiştir. Bu anlaşmanın yapılmasında Cenova’nın Venedik ile savaş hâlinde bulunması etkili olmuştur. Ardından I. Murad, Yıldırım Bayezid, Fatih Sultan Mehmet ve II. Bayezid dönemlerinde Venedik ile diplomatik ilişkilerde imtiyazlara yer verilmiştir. Venedik’e verilen kapitülasyonlar, Yavuz Sultan Selim tarafından yenilenmiştir.

Osmanlı kapitülasyon siyasetinin başlangıcı olarak görülen ve en bilinen kapitülasyonlar Kanuni Sultan Süleyman döneminde Fransa’ya tanınan ayrıcalıklardır. Bu dönemde Osmanlı Devleti ve Fransa arasında kurulan yakın ilişkiler sonucu 1536’da Fransız elçisi Jean de la Forest ve sadrazam İbrahim Paşa’nın müzakereleri ile bir kapitülasyon taslağı hazırlanmıştır. Ancak bu taslak, İbrahim Paşa’nın idamı nedeniyle sultan tarafından tasdik edilmeden kalmıştır. Fransa ile imzalanan genel tasdikli kapitülasyon 1569 tarihli ahitnamedir. Hem siyasi hem de ekonomik yönü olan bu ahitname, diğer Avrupa devletleriyle sonraki yıllarda imzalanan ticaret antlaşmalarının altyapısını oluşturması sebebiyle büyük bir önem taşımaktadır. Antlaşmaya göre, Fransız bayrağı taşıyan gemiler Osmanlı limanlarında serbestçe ticaret yapabileceklerdir. Ayrıca diğer yabancı devletlere ait gemiler de Osmanlı egemenliğindeki denizlerde ancak Fransız bayrağı altında ticaret yapabileceklerdir.

Tarihsel süreçte Osmanlı Devleti’nin siyasi ve ekonomik gücüne bağlı olarak kapitülasyon siyasetinde önemli değişimler meydana gelmiştir. Bu nedenle Osmanlı Devleti’nde kapitülasyon sürecini üç döneme ayırarak incelemek mümkündür: Birinci dönem, ilk kapitülasyonların verildiği “Sınırlı Ayrıcalıklar Dönemi”dir. İkinci dönem, “Geniş Kapsamlı Kapitülasyonlar Dönemi” olarak nitelendirilir ve Kanuni Sultan Süleyman’ın Fransa’ya tanıdığı kapitülasyonlarla başlayıp 1740 yılına kadar devam etmektedir. Bu dönem imtiyazları padişahların dönemleri ile sınırlı olup her padişah değişikliğinde yenilenmesi gerekmiştir.Üçüncü dönem ise, I. Mahmud döneminde sürekli kapitülasyonların tanınmasından başlayarak (1740) kapitülasyonların kaldırıldığı Lozan Antlaşması’na (1923) kadar süren “Sürekli Kapitülasyonlar Dönemi”dir.

Osmanlı Devleti, ilerleyen yıllarda ciddi sorunlar oluşturacak bu süreci neden başlatmıştır? Kapitülasyonların verilme gerekçeleri nelerdir? Bu sorularının tek bir cevabı yoktur. Osmanlı Devleti’nin kurulduğu dönem olan 13. yüzyılda Anadolu ve çevresindeki ülkelerde kapitülasyon uygulamaları bulunuyordu. Bizans, Selçuklular ve Akdeniz kıyılarındaki İslam ülkeleri yabancılara çeşitli kapitülasyonlar tanımışlardı. Osmanlılar bu coğrafyanın hâkimiyetini ele geçirince teamül olarak kapitülasyon kurumu da Osmanlılara intikal etmiştir. Kapitülasyonların verilmesinde İslam hukukundan kaynaklanan yaklaşım ve Osmanlının hoşgörü anlayışı da etkili olmuştur. Ancak Batılı devletlere kapitülasyonlar tanınmasında elbette mali ve siyasi beklentiler önemli sebepleri teşkil etmiştir. Osmanlı Devleti, topraklarından transit geçen ve kendi ülkesinde üretilerek ihraç edilen mallardan vergi almak suretiyle hazineye gelir sağlamak istemiştir. Diğer yandan yöneticiler, devletin güvenliğini sağlamak, siyasi çıkarlarını korumak, Batılı devletleri birbirlerine karşı kullanmak gibi amaçlarla da kapitülasyon siyasetine yönelmişlerdir. 

Osmanlı Devleti’nin, ülkesindeki Avrupa vatandaşlarına verdiği “adli, idari, ticari ve mali” ayrıcalıklar, dönemlere ve tanındığı devletlere göre birtakım farklılıklar göstermiştir. Zamanla Avrupa devletleri arasında imtiyaz elde etme konusunda oluşan rekabet ve şiddetli mücadeleler, kapitülasyon düzeni çerçevesinde “en imtiyazlı millet” maddesinin ortaya çıkmasına yol açmıştır.

Osmanlı Devleti, güçlü dönemlerinde İslam hukukunun gereği olarak ve büyük bir devlet olmanın getirdiği güvenle kapitülasyonları bir lütuf mahiyetinde sunmuştur. Başlangıçta amaçları ve sınırları belli devletin kontrolünde olan kapitülasyonlar, zamanla kaldırılması imkânsız taahhütler hâline gelmiş ve zarurete dönüşmeye başlamıştır. XVIII. yüzyıldaki çok cepheli yoğun askerî mücadeleler, Osmanlı Devleti’ni siyasi destek arayışına yöneltmiştir. Bu amaçla 1740 yılında, kapitülasyon siyasetinde yeni bir süreç başlamıştır. 1736-1739 yılları arasında Avusturya ve Rusya ile yapılan savaşları sona erdiren Belgrad Antlaşması’nın imzalanmasında rol aldığı için Fransızlara verilen kapitülasyonlar, genişletilmekle kalmamış aynı zamanda sürekli hâle getirilmiştir. Yani kapitülasyonlar, hükümdarların saltanat süresiyle sınırlı olmaktan çıkarılmış ve gelecek padişahlar için de bağlayıcı olmuştur. Zamanla kapitülasyonlar Osmanlı Devleti’nin ekonomisini sarsmış, yerli sanayiyi çökertmiş, ticaret dengesini altüst etmiştir. Böylece giderek artan bütçe açıkları borçlanmayı da hızlandırmıştır. Özellikle 1838’de İngiltere ile imzalanan ticaret antlaşması Osmanlı iktisadına en ağır darbe olmakla kalmamış, bağımsız devlet anlayışını zedeleyen bir sürece de yol açmıştır.

Osmanlı Devleti’nin güç kaybetmesini fırsat bilen Avrupa Devletleri, kapitülasyonları kötüye kullanarak kendilerine tanınan ayrıcalıkları istismar etmişlerdir. Kapitülasyonlar Osmanlı Devleti’nin idari, ticari, adli ve mali konularda elini kolunu bağlamış ve bir çıkmaza sürüklemiştir. Avrupa devletlerinin elinde bir nüfuz aracı ve Osmanlı Devleti’nin iç işlerine müdahale imkânı oluşmuştur. Öyle ki daha 1770 yılında İngiliz elçisi Sir James Porter, artık daha fazla istenebilecek imtiyazın kalmadığını ileri sürmüştür. Fransa büyükelçisi Choiseul-Gouffier ise 1788’de Osmanlı ülkesinin bir Fransız kolonisi olduğunu iddia edebilmiştir.

Batılıların gaddarca kötüye kullandığı ve giderek büyüyen bu istismar, Osmanlı Devleti’ni zaafa uğratarak siyasi ve iktisadi bakımdan Avrupa’ya bağımlı hâle getirmiştir. Bankalar, deniz yolları, madenler, gaz, elektrik, liman tesisleri, posta ve telefon gibi önemli bütün kamu hizmetleri Avrupa şirketlerinin eline geçmiştir. Böylece Osmanlı Devleti yarı sömürge statüsünden farksız hâle gelmiştir.

Tanzimat Dönemi devlet adamları, Osmanlı Devleti’nin toparlanması için yapılacak ilk ve temel adımın kapitülasyonlardan kurtulmak olduğunu düşünüyorlardı. Bu amaçla, bir yandan idare ve yargı sisteminde esaslı ıslahatlar yaparlarken bir taraftan da kapitülasyonların kötüye kullanılmasını önleyecek tedbirleri araştırmaya başlamışlardır. Bu süreçte tehlikenin farkında olan Osmanlı kamuoyu da kapitülasyonlara şiddetle karşı çıkmaya başlamıştır. Osmanlı Devleti’nin Kırım Savaşı sonunda yapılan 1856 Paris Kongresi’nden itibaren kapitülasyonlardan kurtulma teşebbüsü belirginleşmeye başlamıştır. Osmanlı Devleti, Paris Antlaşması ile Avrupa devletleri arasına alınmışsa da kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırma imkânı elde edememiştir. 1908’den itibaren kurulan her hükümet kapitülasyonların kaldırılmasını programının başına almıştır. Ancak kapitülasyonların istismarının ve misyoner faaliyetlerinin arkasında yer alan emperyalist devletlerin siyasi ve askerî baskıları I. Dünya Savaşına kadar devam etmiştir.

I. Dünya Savaşı’nın başlamasını fırsat bilen Osmanlı Devleti 8 Eylül 1914 tarihli bir fermanla kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırdığını dünyaya ilan etmiştir. Ancak Osmanlı Devleti savaştan mağlup olarak çıkınca Sevr Antlaşması’yla diğer galip devletlere de tanınmak suretiyle kapitülasyonlar yeniden konulmuştur. Mondros Mütarekesi sonrası başlayan işgaller ve Sevr’i kabul etmeyen Türk Milleti, siyasi ve askerî mücadelesinde tam bağımsızlığı hedeflemiştir. Bu bağlamda, kapitülasyonların kaldırılması Misak-ı Millî hedefleri içinde yer almış ve bu yolda büyük çaba sarf edilmiştir.

Millî Mücadele’nin kazanılmasından sonra toplanan Lozan Konferansı, kapitülasyonlar konusunda sert ve uzun tartışmalara sahne olmuştur. Kapitülasyonların kaldırılması konusunda Türk Heyeti kararlı tutumunu koruyarak Batılı devletlerin kapitülasyonların devam etmesi yönündeki önerilerini şiddetle reddetmiştir. 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması ile müttefik devletler kapitülasyonların kaldırılmasını kabul etmek zorunda kalmışlardır.

Tarihte bu ay neler oldu?

Arap ülkeleri ile İsrail arasında Yom Kippur Savaşı başladı.

(6 Ekim 1973)

1. Balkan Savaşı başladı.

(8 Ekim 1912)

Kerbela Olayı yaşandı.

(10 Ekim 680)

Kristof Kolomb Amerika kıtasına ayak bastı. (12 Ekim 1492)

Ankara başkent oldu.

(13 Ekim 1923)

Cumhuriyet ilan edildi.

(29 Ekim 1923)