İRFANIN MERKEZİNDE BİR SUFİ

MERKEZ MUSLİHUDDİN EFENDİ

Dr. Lamia LEVENT ABUL

Eyâ âlemlerin şâhı tecelli kıl teselli kıl 

Gönüller burcunun mâhı tecelli kıl teselli kıl

Merkez Efendi

Cenabı Hakk’ın “Ol” emriyle yarattığı kâinat aynı zamanda onun kuvvet ve kudretine delalet eden büyük bir ayettir. Kâinattaki ölçüye, düzene ve tasarıma baktığımızda her biri şaheser olarak tanımlayabileceğimiz sayısız eserlerini müşahede ederiz. Kâinattaki tüm varlıklar bulundukları konuma göre en uygun ve en mükemmel şekilde yaratılmışlardır. Mesela ısı ve ışık kaynağı olan güneşin mükemmel konumu sayesinde dünyadaki hayat devam eder. Dağların yerküreyi ayakta tutan denge unsuru olmaları, bulutların rahmet yağmurlarını taşıyarak yeryüzünü yeşertmeleri gibi sayısız örnek verilebilir. Kâinatta bulunan her şey yaratılabilecek en güzel şekilde yaratılmıştır. Çünkü Hak Teâlâ hakîmdir, her işini hikmetle yapar. İşte kâinattaki bu harikulade yaratılış karşısında İmam Gazali, “Mevcut evrenden daha mükemmelini yaratmak imkân dâhilinde değildir. ”sözüyle bu hakikati veciz bir şekilde ortaya koymuştur.

Esasında Rabb’imizin hem afakta hem enfüste muhteşem sanatına işaret eden sayısız ayetleri vardır. Başta insan, hem ruhu hem cismiyle büyük bir ayettir. Zira Hak Teâlâ insanı en güzel surette yaratmıştır (Tin, 95/4). Bu, insanın maddi ve manevi tüm güzelliklerini kapsar. Aynı şekilde kâinattaki her bir varlık haiz oldukları özelliklerle eşsiz yaratıcıyı haykıran işaretlerdir. Ancak bu mükemmel nizamı ve eşsiz sanatı görmek için tüm mevcudata hikmet nazarıyla bakmak ve onları tefekkür edebilmek gerekir. Bu bakımdan sufiler, insana ve âleme hikmetle bakarak âlemi ve âdemi keşfedilmesi gereken hazineler olarak görmüşlerdir. Öyle ki insandaki sırları ve âlemdeki hikmetleri keşfeden sufilere “ehl-i keşf” denilmiştir. Âdemi âlemin küçük bir nüshası olarak görürken âlem de âdemin büyük nüshasıdır denmiştir. Yaratılış üzerindeki derin tefekkür ve kavrayışlarıyla gördükleri harikuladelikler karşında hayrete düşen sufiler için manevi makamlardan biri de işte bu hayret makamıdır.

Cenab-ı Hakk’ın kudret ayetlerini temaşa ve tefekkür eden velilerden biri de Merkez Efendi ismiyle tanınan Muslihuddin Efendi Hazretleridir. Bir gün, şeyhi Sünbül Efendi sohbet esnasında müritlerine “Âlemi siz yaratsaydınız, nasıl yaratırdınız?” diye sordu. Muslihuddin Efendi: “Bu mümkün değil! Ama mümkün olsaydı her şeyi merkezinde bırakırdım. Âlem öyle tatlı bir nizam içinde ki buna bir şey ilave etmek veya bir şey eksiltmek düşünülemez.” şeklinde cevaplayarak âleme bakışındaki feraseti ve tefekküründeki derinliği ortaya koydu. Cevabını çok beğenen şeyhi ona “Merkez” ismini verdi.

Esasında her gün olağanüstü hadiselerin cereyan ettiği bir dünyaya uyanıyoruz. Bu hadiseler, sünnetullah dediğimiz kanunlar çerçevesinde her gün tekrarlanınca dikkatimizi celp etmiyor olabilir. Hâlbuki her sabah, gecenin karanlığını âdeta delerek ışığıyla dünyamızı aydınlatan güneşin muhteşem doğuşu, göğü kandil misali süsleyen ay ve yıldızların harikuladeliğini görmek için önce kendi merkezimize dönüp oraya ışık tutmak gerekiyor.

Kendi Merkezine Yolculuk

Her şeyin yaratıldığı hâl üzere bırakılması gerektiğini söyleyen Merkez Efendi’nin böylesi bir irfana erişmesi, şeyhinin yanında manevi terbiye almasıyla başladı. Denizli’nin Sarı Mahmudlu köyünde 1463 yılında dünyaya geldi. Ailesi ona Musa ismini verdi. Çok zeki ve ilim öğrenmeye aşırı istekli bir talebe olarak ilk tahsilini memleketinde aldıktan sonra Bursa ve İstanbul medreselerinde İslami ilimlerin yanı sıra tıp alanında iyi bir eğitim aldı. Otuz yaşına geldiğinde tahsilini tamamlamış ve ilmî çevrelerde değer verilen saygın bir âlim konumuna gelmişti. Dinî ilimlere olan vukufiyeti ve etkili hitabeti sayesinde âlimler tarafından kabul gördü. Özellikle devrin Şeyhülislamı Ebussuud Efendi’nin takdir ve muhabbetini kazandı.

Musa Efendi, tüm bu ilmî müktesebatına rağmen manevi arayış içerisindeydi. Müderris ve vaiz olarak büyük bir şöhret kazanmıştı ama iç âleminde buhranlar içindeydi. Sık sık tekkelere giderek oradaki tasavvufi sohbetleri dinler, gönlünü bir nebze olsun teskin etmeye çalışırdı. Ancak o, gönül dünyasını mamur edecek bir mürşit bulamamıştı. Bu dönemde Halveti tarikatı şeyhlerinden Habib Karamânî’nin yanına giderek onun müridi olmak istedi. Habib Hazretleri, onun bu tarikattan nasibi olduğunu ancak kendisinin ona şeyh olamayacağını söyledi. Ona şeyhlik yapacak kimsenin henüz irşat postuna oturmadığını ifade etti. Musa Efendi’nin takva ehli bir âlim olması sebebiyle vaaz etmesi için bir inabe ve icaze vererek Halveti muhiplerine teberrüken verilen bir taç giydirdi (Mehmet Serhan Tahşi, Merkez Efendi Hayatı ve Tasavvufi Şahsiyeti, s. 75-76).

İstanbul’a dönen Musa Efendi, bir taraftan selatin camilerde halka vaazlar veriyor diğer taraftan da âlim ve sufilerin sohbetlerine katılarak feyizlerinden istifade ediyordu. Kalben mutmain olacağı manevi rehber arayışı devam ederken bir gece rüyasında şöhretini daha önce duyduğu ancak birtakım dedikodular yüzünden bir türlü tekkesine gidemediği Sünbül Sinan Efendi’yi gördü. Rüyada Şeyh Efendi evine gelmek istiyor ama o ve hanımı, şeyhi eve koymamak için evin kapsına bütün eşyaları yığarak eşyaların üzerine oturuyorlar ancak Sünbül Sinan Efendi kapıyı zorluyordu. Bu çekişmenin neticesinde kapı bir anda ardına kadar açılınca Musa Efendi ve hanımı yere yuvarlandı. Rüyadan heyecanla uyanan Musa Efendi yaptığı hatayı anladı ve sabah hemen Sünbül Efendi’nin kapısına varmak için evden çıktı. Şeyhin yanına gittiğinde onu, cami kürsüsünde vaaz ederken gördü. Şeyhin onu göremeyeceği bir yere oturdu. Sünbül Sinan Efendi, vaazında Taha suresinin bazı ayetlerini tefsir ediyordu. Vaaz bitip cemaat dağıldıktan sonra Sünbül Efendinin huzuruna vardı, el öpüp af diledi. Sünbül Efendi: “Muslihuddin Musa Efendi, biz seni genç ve kuvvetli bir kimse sanırdık. Meğer sen de hanımın da çok yaşlanmışsınız. Akşam bizi kapıdan içeri sokmamak için gösterdiğiniz gayrete ne dersiniz? Fakat neticede kapı açıldı ve ikiniz de yere yuvarlandınız!” buyurunca Musa Efendi çok şaşırdı. Ağlayarak özrünü tekrarladı ve müritliğe kabulünü istedi. Sünbül Efendi “Artık Allah Teâlâ’nın zat ve sıfatları hakkında marifet sahibi olmak zamanıdır.” diyerek onu müritliğe kabul etti.

Sünbül Efendi Hazretleri, ona: “Siz kâmil ve takva ehli olmanız sebebiyle bir nefes ve nazarda meratib-i nefsi tekmil edebilen, nadir görülen yüce ruhlu canlardansınız. Size bu daire-i sofiyye'nin Merkezi’ni verdiler. Siz, artık şeriat ve tarikatın merkezi oldunuz. Bize layık olan, istidadınız gereği olan bu makam-ı hilafeti size talim ve emaneti vermektir.” diyerek daha önce ona giydirilen tacı ve kisveyi çıkarıp siyah imameyi giydirdi. Böylelikle şeyhinin yanında manevi terbiyesine başlayan Merkez Efendi, kısa sürede çok yol katetti. Şeyhiyle beraber üst üste halvet ve çileler çıkardı. Ve nihayetinde Muslihuddin Efendi, merkezine vasıl olarak tekâmülünü tamamladı. Şeyhinin isteği üzerine Aksaray semtindeki Kovacı Dede adlı Halveti Tekkesi’ne şeyh olarak atandı (Reşat Öngören, “Merkez Efendi”, TDV İslam Ansiklopedisi, c. 29, s. 201).

Manisa Yolculuğu: Hem Gönüllerin Hem Bedenlerin Tabibi

Muslihuddin Merkez Efendi, Kovacı Dede Tekkesi’nde irşat faaliyetlerini sürdürürken Kanuni Sultan Süleyman’ın annesi Hafsa Sultan’ın isteği üzerine Manisa’da yaptırılan hankâha 1526 yılında şeyh olarak vazifelendirildi. Merkez Efendi, burada bulunan zaviyenin şeyhliğinin yanı sıra imaretteki darüşşifada da tabiplik görevini deruhte edecekti. Bu dönemde, Kanuni Sultan Süleyman Manisa valiliği görevinde bulunuyordu. O, Merkez Efendi’nin sohbetlerine katılır ve zevkle dinlerdi. Merkez Efendi, burada şifalı bitkilerle ilgili araştırmalarda bulunmuş ve pek çok hastalığın tedavisini yapmıştır. Bir gün Kanuni Sultan Süleyman’ın annesi Hafsa Sultan amansız bir hastalığa yakalanır. Mektupla Merkez Efendi’den bu amansız hastalığın tedavisi için şifaya vesile olacak bir ilaç talep edilir. Merkez Efendi, 41 çeşit baharattan hazırladığı bir macunu saraya gönderir. Hafsa Sultan bu macunla şifaya kavuşur. Bunun üzerine Merkez Efendi’nin yaptığı bu macunun ünü tüm ülkeye yayılır. 

Merkez Efendi, Manisa’da vazifesini birkaç yıl icra ettikten sonra şeyhinin vefatı üzerine İstanbul’a döner. Sünbül Sinan Efendi, Koca Mustafa Paşa dergâhında yerine hangi halifesinin geçeceğini işaret etmemiş, kim posta oturursa ona biat edilmesini vasiyet etmişti. Şeyhinin vefatından on gün sonra dergâha gelen Merkez Efendi’ye dergâhtakiler önce iltifat etmemiş ancak posta oturmaya en layık halife olduğu zamanla anlaşılınca ona biat etmişlerdir.

Merkez Efendi yıllarca Halveti dergâhında hizmet etmiş, hem talebe yetiştirmiş hem de çeşitli camilerde halka vaaz ve nasihatlerde bulunmuştur. Tesirli vaazları halk arasında büyük ilgi görür; camiler dolar, taşar, oturacak yer bulunmazdı. Ömrünü ibadetle, insanlara hakkı hakikati anlatmakla, hayır ve hasenat yapmakla geçiren bu büyük veli, 1551 yılında talebelerine son vasiyetini yaptıktan sonra rahmeti rahmana erişti. Fatih Camii’nde yapılan merasimde Ebussud Efendi cenaze namazını kıldırdı ve bizzat eliyle defnetti. Ebussuud Efendi’nin şu sözleri onun Allah Teâlâ’ya halisane kulluğunun özeti gibiydi: “Dünyada bu kimseyi riyasız olarak görmüştük.” Rabb’im sırrını takdis eylesin.