İKİ AYRI BAKIŞ: RIZA VE HOŞNUTSUZLUK
Mehmet Selim ALKAN
Adana Çukurova Müftülüğü Manevi Danışman
İnsan, dünyayı yalnızca gözleriyle değil kalbinin rengiyle de görür. Aynı manzaraya bakan iki kişi bambaşka şeyler görebilir. Biri huzur bulurken diğeri kusurlar sayabilir. Biri güzelliği fark eder, diğeri eksikliği büyütür. Çünkü bakış, yalnızca gözün değil niyetin de işidir. Kalp hangi duyguyla doluysa göz de onu taşır. Rıza ile bakan göz gördüğünde hikmet; hoşnutsuzlukla bakan göz ise kusur arar.
Kur’an-ı Kerim, insanı bu konuda derin bir muhasebeye çağırır: “Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının. Çünkü zannın bir kısmı (bazıları) günahtır…” (Hucurat, 49/12) Bu ayet-i kerime, başkalarına bakarken zihnimizin ve kalbimizin nasıl bir ölçüye sahip olması gerektiğini hatırlatır. Zira çoğu zaman kusur sandığımız şey, acele verilmiş bir hükümden ibaret olabilmektedir. Bir başka ayette ise Rabb’imiz, “İyilikle kötülük bir olmaz. Sen kötülüğü en güzel olanla sav…” (Fussilet, 41/34) buyurur. Bu ilahi ölçü, yalnızca davranışlarımızı değil bakışımızı da güzelleştirmemiz gerektiğini bizlere öğretir. Çünkü güzel bakış, güzel muamelenin başlangıcıdır.
Peygamber Efendimiz’in (s.a.s.) öğrettiği ahlak da aynı istikamettedir: “Mümin, müminin aynasıdır.” (Tirmizi, Birr, 18) buyurarak bunu bizlere göstermiştir. Ayna, kusuru göstermek için vardır fakat bunu kırmadan ve incitmeden yapar. Aynanın görevi yargılamak değildir, fark ettirmektir. Yine Resulullah (s.a.s.), “Kim bir Müslüman’ın ayıbını örterse Allah da kıyamet günü onun ayıbını örter.” (Ebu Davud, Edeb, 60) müjdesini vermiştir. Bu hadis-i şerif, kusur arayan değil kusur örten bir kalbin ne kadar kıymetli olduğunu açıkça ortaya koyar. Çünkü insanın şerefi, gördüğü açığı örtmekte, duyduğu eksikliği tamamlamaya çalışmaktadır.
Hoşnutsuzlukla bakan göz ise çoğu zaman kendi içindeki yorgunluğu dışarıya taşır. İçinde huzur olmayan kişi, çevresinde huzur bulmakta zorlanır. İçinde kırgınlık taşıyan kişi, başkasının sözünü de kırıcı duyar. İçinde öfke biriken kişi, en sade davranışı bile yanlış yorumlayabilir. Bu yüzden, bakışın temizliği kalbin temizliğiyle yakından ilgilidir. Nitekim Sevgili Peygamberimiz (s.a.s.), “Kolaylaştırın, zorlaştırmayın; müjdeleyin, nefret ettirmeyin.” (Müslim, Cihad, 6-7) buyurarak insan ilişkilerinde yumuşaklığın, anlayışın ve kolaylaştırıcı üslubun önemini vurgulamıştır. Müminin dili kadar bakışı da kolaylaştırıcı olmalıdır.
Kadim geleneğimizde de bu hakikat farklı ifadelerle dile getirilmiştir. Tasavvuf ehli, bakışı yalnızca dışarıya yönelen bir hareket olarak değil kalbin aynası olarak görmüştür. Nazarın yani bakışın, insanın iç dünyasını ele verdiği söylenmiştir. Yunus Emre’nin “Bir kez gönül yıktın ise / Bu kıldığın namaz değil.” mısraları, bir kalbi kırmanın ne kadar ağır bir vebal, günah olduğunu hatırlatır. Hacı Bektaş-ı Veli’nin, “İncinsen de incitme!” öğüdü ise hoşnutsuzlukla bakan gözün yerine merhametle bakan bir gönlü yerleştirir. Mevlana’nın, “Ya olduğun gibi görün ya da göründüğün gibi ol!” çağrısı da bakışın samimiyetini, sözün doğruluğunu ve niyetin berraklığını birlikte düşünmeye davet eder. Bu kadim seslerin ortak çağrısı şudur: İnsan, başkasına bakmak yerine önce kendi içini düzeltmelidir.
Bugünün dünyasında bu çağrı belki de her zamankinden daha anlamlı bir hâle gelmiştir. Sosyal ilişkilerde, aile hayatında, iş ortamında ve dijital mecralarda insanlar çoğu zaman birbirlerine karşı hızlıca hüküm vermekte, birbirlerinin eksiklerini aramakta ve kusurları büyütmektedirler. Oysa sağlıklı bir toplumsal iklim, kusur avcılığıyla değil hüsn-i zan ile kurulur. Hüsn-i zan, elbette kör bir iyimserlik değildir; insanı anlamaya çalışan, niyeti hayra yoran, acele hüküm vermeyen bir olgunluktur. Kur’an’ın öğrettiği ölçü de budur: “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin dostlarıdır; iyiliği emreder, kötülükten sakındırırlar…” (Tevbe, 9/71) Fakat bu emretme ve sakındırma, Nahl suresinde bildirildiği gibi “hikmetle ve güzel öğütle” (Nahl, 16/125) yapılmalıdır. Çünkü hakikati söylemenin yolu kalbi kazanarak konuşmaktır.
Bir insanın başkasında kusur görmesi, çoğu zaman kendi iç muhasebesinin eksikliğinden kaynaklanır. Çünkü kendi kusurunu gören kişi başkasının kusurunu büyütmez. Hele hele, kendi nefsini hesaba çeken kişi başkasını yargılamakta acele etmez. Bu sebeple büyüklerimiz, “Edep ya Hû” diyerek insanı önce iç terbiyeye çağırmışlardır. Edep, yalnızca sözde değil bakışta da kendini gösterir. Bir kimsenin bakışı sertse dili de sertleşir; bakışı merhametliyse sözü de yumuşar. Bu yüzden güzel bakış, güzel ahlakın sessiz ama güçlü bir tezahürüdür.
Sonuç olarak mesele, yalnızca neye baktığımız değil nereden baktığımızdır. Rıza ile bakan göz, gördüğünde şükre yönelir; hoşnutsuzlukla bakan göz ise gördüğünde şikâyet eder. Biri gönül yaparken diğeri gönül yıkar. Biri kusur örterken diğeri açar. Biri insanı yüceltirken diğeri ilişkileri yıpratır. Rabb’imiz bizlere, bak dediği yerden bakmayı, gör dediğini görmeyi, kusur örten, gönül yapan, merhametle yaklaşan kullarından olmayı nasip etsin. Kalbimizi hüsn-i zan ile, dilimizi hikmet ile, bakışımızı da rıza ile güzelleştirsin. Âmin.