HER ÖLEN, ECELİYLE Mİ ÖLÜR?

HER ÖLEN, ECELİYLE Mİ ÖLÜR?

Prof. Dr. Temel YEŞİLYURT

Kastamonu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

Her insan doğar, büyür ve ölür. Bunun bir istisnası yoktur. Geçmişte de olmamıştır gelecekte de olmayacaktır. Ölümsüzlük/gençleşme uğruna nice paralar harcanmıştır ama beyhude! Krallar da ölmüştür köleler de. Dolayısıyla ölüm, kaçışı olmayan bir gerçekliktir. Nasıl yaşanırsa yaşansın, hangi yoldan gidilirse gidilsin, varılan durak herkes için aynıdır. Ne inşa edilen görkemli binalar ne sahip olunan para ne de kazanılan ünvanlar, bu evrensel çağrıya karşı koyamamıştır. Her insan, bu kaçınılmaz veda ile karşı karşıya kalacaktır. Bu, insan için biraz hüzünlü son olsa da hayatın kıymeti burada saklıdır. Sonu kaçınılmaz olan bu kırılgan varoluşumuz, bize her anın geçiciliğini ve dünyada bir yolcu oluşumuzu hatırlatır.

İnsanoğlu, doğumundan başlayıp ölümüne kadar devam edecek olan bir zaman diliminde yaşar. Biz buna ömür diyoruz. Dünya yaşamının sona erdiği o kaçınılmaz sona da ecel/vade adını veriyoruz. Halk dilindeki anlatımıyla insan hayatı, ezan ile sela arasına sığdırılmıştır. Doğumunda kulağına okunan ezanla dünya hayatına başlayan insan, ölümünde sela ile ebedî yurduna uğurlanmaktadır. Dolayısıyla ölüm, bir yok oluş değil bir mekân değişimi, asli vatana dönüş ve yaşadığımız hayatın ahiridir. Zaten ecel kavramı da kelime anlamı itibarıyla belirlenmiş bir süreyi ifade eder. Yüce Allah’ın insan için takdir etmiş olduğu hayat müddetini ve bu müddetin sona erdiği zamanı anlatmak için kullanılır.

Yüce kitabımız Kur’an’ın anlatımına göre insan gibi toplumların/ümmetlerin de bir eceli vardır. Bu ecel geldiğinde onu öne çekmek veya ertelemek mümkün olmayacaktır. (Yunus, 10/49) Hiçbir insan, kendisi için belirlenen ömür müddetinden başkasını yaşamaz. Her insanın ölüm zamanı/eceli belirlenip yazılmıştır. Dolayısıyla hiç kimse Allah’ın izni olmadan ölmez. (Âl-i İmran, 3/145) Yüce Allah, insanı topraktan/çamurdan yaratmış, sonra da onun için bir ecel belirlemiştir. (Enam, 6/2) Allah katında her ecelin bir yazısı/vadesi vardır. (Rad, 13/38) İnsanın eceli ancak belirlenmiş bir süreye kadar ertelenir. (Nahl, 16/61) Bu süre geldiğinde o, ne bir an ertelenebilir ne de öne alınabilir. Çünkü Allah’ın belirlediği ecel geldiğinde artık o ertelenmez. (Nuh, 71/4) 

Kur’an-ı Kerim’in hikmet dolu beyanında ecel, bütün canlılar ve toplumlar için belirlenip tayin edilmiş bir durak, insana emanet edilen hayatın sahibine iade edildiği bir randevu vaktidir. Allah’ın mutlak ilim ve iradesiyle çizilen bu sınır, vadesi dolduğunda ne bir an öne alınabilir ne de bir an tehir edilebilir. Zira varlık sahnesinde yer alan her insanın, yolculuğunun başlangıcı ve sonu Allah katında tayin edilmiş bir takvimle kayıtlıdır. Bu itibarla ecel, insan için kaçınılmaz bir hakikat olduğu kadar, dünya hayatının geçiciliğini ve her nefsin o ilahi kanuna boyun eğerek asıl menziline döneceğini hatırlatan sarsılmaz ölçüdür. Bu noktada zihinleri meşgul edip kafa karışıklığına yol açan şey, doğal yollarla gerçekleşmeyen ani ölümlerin, insanın eceliyle olan ilişkisidir. Bir cinayete kurban giden, trafik kazasında hayatını kaybeden veya intihar eden birinin ömrünün yarıda kalıp kalmadığı sorusu, bazı insanlar açısından kafa karıştırıcı görülebilir. Benzer şekilde intihar eden biri eceliyle mi ölmüştür yoksa ecelini kendi isteğiyle öne mi çekmiştir? Bu ani ölümler olmasaydı yaşar mıydı?

Ehl-i sünnet inancına göre her ölen eceliyle ölür. İnsanın ölümüne sebep olan şey her ne olursa olsun, ölen kişi vaktinde/eceliyle ölür. Ölüm şeklinin ani ölüm ve doğal ölüm oluşu ise bu gerçeği değiştirmez. Hiçbir müdahale, Allah’ın takdir ettiği bu vakti ne öne alabilir ne de geciktirebilir. Yüce Allah’ın her insan ve toplum için takdir ettiği bir ecel vardır ve bu, kişinin ölümüyle birlikte gerçekleşmiştir. İslam düşünce geleneğinde akılcı eğilimleriyle öne çıkan Mutezile ekolü, insanın yapısını merkeze alan bir yaklaşım sergilemiştir. Onlara göre insanın biyolojik yapısının izin verdiği tabii bir eceli vardır. Bu, insanın doğal ömrüdür. Onlara göre cinayet, trafik kazası veya intihar gibi durumlar, birer dış müdahaledir ve insanın ömrünü erken sona erdiren bir kesinti oluşturur. Onların bu düşüncesine göre o insan, öldürülmeseydi/ölmeseydi doğal ölüm vaktine kadar yaşayacaktı. Bu noktada ömrün yarım kaldığını düşünürler. Onlara göre hayatı sonlandırılan kişi, yaşayamadığı o potansiyel sürenin ve o süredeki kazanımların alacaklısı konumundadır. Onların bu kabulleri, ilahi adaletin bir gereği olarak görülmüştür. Mutezile, bu farklı görüşüyle ani ölümleri kaderin kaçınılmaz bir yazgısı olarak değil insan iradesinin yol açtığı bir adaletsizlik olarak betimleyerek sorumluluğu tamamen insana yüklese de bu yaklaşım doğru değildir.

Zira ecel tektir ve durumlara/sebeplere göre farklılık ifade etmez. Bir insan ister doğal ölümle isterse ani ölümle ölsün, eceliyle ölmüştür. İnsanın yaşayacağı hayat müddetinin ne olduğunu bilemediğimiz için intihar eden kişinin ecelinin öne alındığını veya kendi ecelini kendi tayin ettiğini söyleyemeyiz. Dünya hayatında ölüm hadiselerinin tamamı, bir sebebe bağlı olarak gerçekleşir. Sebeplerin farklılaşması, ecel vaktini değiştirmez. Kişi her ne şekilde ölürse ölsün, takdir edilen vakitte ve eceliyle ölmüştür. İntihar eden kişi, intihar etmeseydi yaşar mıydı, sorusunun kesin cevabı ise Allah’ın ilmine bağlıdır. Biz insanlar olarak ecel müddetinin tamamını bilemediğimiz için sınırlı bilgimizle yaşayıp yaşayamayacağını bilemeyiz.

Ani ölümler, ölümün dünya yaşamındaki sebepleridir. Sebep ile sebep olan ilişkisi, bir bakıma ilahi iradenin işleyiş biçimini açıklar. Hayatı da ölümü de yaratan Allah’tır. Allah, ölümü yaratırken onu bir sebebe bağlamışsa da bu sebep, ölümün faili değil sadece bir sebeptir. Bu sebeplerden birine bağlı olarak ölüm meydana geldiğinde bu onun ömrünü kesmiş olmaz, bilakis o zamanın, o kişinin dünya hayatındaki son anı oluşu gerçeğini ortaya çıkarmış olur. Dolayısıyla insanın ömrü, öldüğü vakit sona ermiştir ve onun eceli de budur. Cinayet ve intihar gibi fiiller sonucunda gerçekleşen ölümlerde, kader dengesi hassas bir çizgidir. Katil, birini öldürdüğünde onun ecelini öne çekmiş olmaz. Ancak Allah’ın haram kıldığı bir fiili işlediği için ondan sorumlu olur. Katil sadece bir sebeptir, ölümü yaratan ise Allah’tır ve ölen kişinin eceli bu vakitte sona ermiştir. Allah’ın takdir ettiği zaman da budur. Bu nedenle o insanın yaşanmamış yıllarından söz edilemez. Çünkü yaşanmamış olan yıllar zaten takdir edilmemiştir.

Sonuç olarak her ölen, tam vaktinde ve eceliyle ölür. Ölüm şekli, ister yatağında huzur içinde ister bir çatışmanın ortasında isterse bir kazanın neticesinde olsun; vakit değişmez. İnsan zihni, olayları sebep sonuç zinciri içinde değerlendirdiği için erken ölüm/zamansız vefat gibi kavramlar üretir. Oysa mutlak hakikat karşısında ölümün erkeni veya geçi yoktur; sadece vakti vardır. Allah katında herkesin ömrü, bir bütün olarak tamamlanmıştır. Bize düşen, ecelin bir gün ansızın kapıyı çalacağı gerçeğine göre hayatı anlamlandırmak, ölümün bir son değil ebedî bir başlangıcın eşiği olduğu bilinci içinde anlamlı bir hayat sürmektir.