GÜCÜN ADALETLE SINIRLANMASI:

HZ. PEYGAMBER’İN SAVAŞ AHLAKI

Doç. Dr. Mustafa Celil ALTUNTAŞ

İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

Modern dünyada savaş, çoğunlukla kitlesel imha araçlarının gölgesinde, sivillerin, doğanın ve insani onurun hiçe sayıldığı yıkıcı bir güç gösterisine dönüşmüştür. Topyekûn harp anlayışının egemen olduğu, insani sınırların silindiği ve adaletin güce tabi kılındığı bu çağda; İslam’ın ve Hz. Peygamber’in 14 asır önce ortaya koyduğu savaş ahlakı, insanlığın vicdan haritasını yeniden çizmektedir. İslam medeniyetinde savaş, bir imha veya yağma aracı değil aksine zulmü durdurma, adaleti tesis etme ve yeryüzünde barış ve sükuneti sağlama yolunda başvurulan son, meşru ve sıkı kurallara bağlı bir çaredir.

Meşru müdafaa ve gücün sınırlandırılması

İslam’da savaşın temel mantığı, kontrolsüz bir şiddet uygulamak değil zulme engel olmaktır. “Kendilerine savaş açılan Müslümanlara, zulme uğramaları sebebiyle cihat için izin verildi. Şüphe yok ki Allah’ın onlara yardım etmeğe gücü yeter.” (Hac, 22/39) ayet-i kerimesinde de ifade edildiği üzere Kur’an-ı Kerim, Müslümanlara savaş iznini, saldırıya veya haksızlığa uğrama durumları başta olmak üzere ancak İslam’ı yaymak, cihat, fetih gibi niyetlerle vermiştir. Bu ilke, savaşın keyfî bir yayılmacılık ya da intikam aracı olamayacağını, meşru müdafaa ve hakkı koruma zemininde gerçekleşebileceğini açıkça gösterir.

Savaş ortamında gücün kullanımı ise Allah Teâlâ’nın çok kesin bir emrine bağlanmıştır. Ayet-i kerime bu sınırı net bir şekilde çizer: “Sizinle savaşanlara karşı Allah yolunda siz de savaşın. Ancak aşırı gitmeyin. Çünkü Allah aşırı gidenleri sevmez. ” (Bakara, 2/190) Ayetteki “aşırılığa sapmayın” emri, savaş durumunda olmayan sivillerin hedef alınmasından doğanın tahrip edilmesine kadar güç kullanımının her türlü sınır aşımını haram kılmaktadır.

Savaş hukuku

Hz. Peygamber’in bizzat yönettiği veya ordularını sefere uğurlarken verdiği talimatlara baktığımızda nebevi ahlakın, günümüz modern uluslararası hukuk kurallarından yüzyıllar önce çok daha kapsayıcı bir kural sunduğunu görüyoruz.

Allah Resulü, ordusunu komuta eden sahabilerine şu tarihî emirleri verirdi: “Allah’ın adıyla ve Allah yolunda savaşa çıkın. Allah’ı inkâr edenlerle savaşın. Savaşa çıkın; ancak ganimete hıyanet etmeyin, ahdinizi bozmayın, ölülerin cesetlerine işkence etmeyin (müsle yapmayın) ve çocukları öldürmeyin.” (Müslim, Cihad, 3; Muvatta, Cihad, 11)

Bu yaklaşım, düşmanın dahi insanlık onuruna saygı duyulması gerektiğini vazeder. Savaş meydanında sadece bizzat silah tutan muharipler muhataptır. Kiliseler, manastırlar, mabetler ve oralarda sığınan din adamları dokunulmazdır. Aynı şekilde sivillerin geçim kaynakları olan tarlaların yakılması, ağaçların kesilmesi ve mülklerin yağmalanması da İslam ahlakıyla bağdaşmaz.

Savaşın kızgınlığı anında dahi Müslüman, adalet zemininden kayamaz. İslam savaş ahlakı, öfke ve nefretle hareket etmeyi yasaklar. Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyrulur: “...Bir topluma olan kininiz sizi adaletsizliğe itmesin. Adil olun. Bu, Allah’a karşı gelmekten sakınmaya daha yakındır. Allah’a karşı gelmekten sakının…” (Maide, 5/8)

Cahiliye Dönemi’nin yaygın uygulaması olan, ölmüş düşmanın cesedini parçalama veya organlarını kesme eylemi (müsle), Hz. Peygamber tarafından kesin bir dille yasaklanmıştır. Uhud Savaşı’nda amcası Hz. Hamza’nın cesedine yapılan vahşeti gördüğünde büyük bir acı duyan Hz. Peygamber, intikam duygusuyla hareket etmemiş; müsle yapmayı ümmetine haram kılmıştır.

Bununla birlikte, ele geçirilen beldelerin yağmalanması da yasaklanmıştır. Hz. Peygamber, “Yağma yapan bizden değildir.” (İbn Ebi Şeybe, II, 375; Ahmed b. Hanbel, Müsned, 22/253) buyurarak savaşın bir ganimet avcılığına veya ekonomik sömürüye dönüştürülmesini engellemiştir. Düşmanın malı dahi kontrolsüz şiddetin hedefi olamaz. Zira Hz. Peygamber, “Kim Allah’ın sözü en yüce olsun diye (ila-yı kelimetullah için) savaşırsa işte o, Allah yolundadır.” buyurmuş (Buhari, İlim, 45) ve Müslüman’ın taşıması gereken tek amacının Allah rızası olması gerektiğini salık vermiştir. Farklı amaçlarla savaşa katılanlar ise uyarılmıştır. “Kim Allah yolunda savaşa çıkar da niyetinde sadece bir deve yuları elde etmek bulunursa ona, ancak niyet ettiği şey vardır.” (Ahmed b. Hanbel, Müsned, 37/365) hadisiyle bu uyarı açık bir şekilde dile getirilmiştir.

İslam’ın savaş esirlerine muamelesi

Tarih boyunca savaş esirleri köleleştirilmiş, işkence görmüş veya katledilmiştir. Asr-ı Saadet’te ise esirlere yönelik tutum, insanlık tarihinin göreceği en güzel örnekliklerdendir. Ayet-i kerimede bu tutum şöyle ifade edilir: “Onlar, kendileri ihtiyaç duydukları hâlde yemeği yoksula, yetime ve esire yedirirler.” (İnsan, 76/8) Tabii ayette geçen esir, zamanın şartlarına göre her türlü esiri kapsadığı gibi savaş zamanı esir alınanları da kapsar ve emir, onlara da ihtiyacın olduğu anda bile sahip çıkmayı salık verir.

Bedir Savaşı sonrasında alınan esirlere yapılan muamele son derece dikkat çekicidir. Hz. Peygamber, esirlerin Müslüman aileler arasında paylaştırılmasını ve onlara kendi yediklerinden yedirilip kendi giydiklerinden giydirilmesini emretmiştir. Sahabiler, ellerindeki ekmeği esirlere verip kendileri hurmayla yetinmişlerdir. Musab b. Umeyr’in o dönem henüz Müslüman olmayan kardeşi Ebu Aziz b. Umeyr bu durumu şöyle anlatır: “Bedir günü ben esirler arasındaydım. Hz. Peygamber şöyle buyurmuştu: ‘Esirlere güzelce muamele edin!’ Ben, ensardan bir grubun elindeydim. Onlar sabah ve akşam yemeklerini çıkardıklarında, Allah Resulü’nün bu tavsiyesi sebebiyle kendileri hurma yer, bana ise buğday ekmeği yedirirlerdi.” (Heysemi, Mecmau’z-zevaid, 6/86) Dahası, okuma yazma bilen Bedir esirlerinin, on Müslüman çocuğa okuma yazma öğretmeleri karşılığında serbest bırakılması, İslam’ın savaşı dahi bir ilim ve ihsan vesilesine dönüştürdüğünü kanıtlar.

Savaşın gayesi

İslam’da savaş nihai bir amaç değil zulmü ortadan kaldırmak, adaleti hâkim kılmak ve insanlar arasında huzuru tesis etmek için başvurulan bir araçtır. Kur’an-ı Kerim, düşmanın barış meylini karşılıksız bırakmamayı emreder: “Eğer onlar barışa yanaşırlarsa sen de ona yanaş ve Allah’a tevekkül et. Çünkü o hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (Enfal, 8/61)

Mekke’nin fethi, Hz. Peygamber’in gücünün zirvesinde olduğu bir anda sergilediği merhamet ve barış anlayışının en somut tecellisidir. Yıllarca Müslümanlara işkence eden, onları yurtlarından çıkaran ve üzerlerine ordular gönderen Mekkelilere karşı güç eline geçtiğinde Hz. Peygamber, hiçbir intikam arayışına girmemiştir. Onlara Hz. Yusuf’un kardeşlerine söylediği şu sözle seslenmiştir: “Bugün size kınama yok. Allah sizi bağışlasın. O, merhametlilerin en merhametlisidir.” (Yusuf, 12/92) Hz. Peygamber o gün hepsini serbest bırakarak genel af ilan etmiştir.

Hz. Peygamber’in öğütlediği ve bizzat uyguladığı savaş ahlakı; gücün şahsi ihtiraslar, ırkçılık veya haksız kazanç için kullanılmasını engelleyen ilahi bir yöntemdir. Modern dünyada uluslararası hukukun kâğıt üzerinde kaldığı ve savaş suçlarının sıradanlaştığı bir dönemde, Asr-ı Saadet’in bu evrensel adalet ve insani değerler ilkeleri; insanlığın vicdanını yeniden ayağa kaldıracak yegâne kılavuz niteliğindedir. İslam’ın mesajı nettir: Güç ancak adalete hizmet ettiği sürece meşrudur ve asıl zafer, toprakları değil gönülleri kazanmaktır!

Son yüzyılda iki dünya savaşı geçiren insanlık, tarihte eşi benzeri görülmemiş toplu katliamlara ve büyük acılara sahne olmuştur. Buna rağmen Batı, kendisini hâlâ bir barış güvercini ve demokrasi havarisi olarak sunabilmektedir. Oysa hakikati görmek için İslam medeniyetinin tarih boyunca ortaya koyduğu adalet ve hoşgörü anlayışına bakmak yeterlidir. Batı’da yüzyıllar boyunca azınlıklar ve Müslüman topluluklar soykırımlara uğrarken İslam’ın hâkim olduğu tüm coğrafyalarda Hristiyan ve Yahudi topluluklar, asırlarca huzur ve güven içinde yaşamışlardır. Batı medeniyeti ise adım attığı her coğrafyaya yalnızca kan ve gözyaşı taşımış, o toprakların halklarını savaşın en büyük mağdurları hâline getirmiştir. Bugün İslam’ın ortaya koyduğu savaş ahlakına her zamankinden daha büyük ihtiyaç vardır.