GAFLET ÇAĞINDA MÜSLÜMAN BİLİNCİNİ DİRİ TUTMAK

GAFLET ÇAĞINDA

MÜSLÜMAN

BİLİNCİNİ

DİRİ TUTMAK

Doç. Dr. Yaşar Seracettin BAYTAR

DİB Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

İnsanlık tarihi boyunca hak ile batıl mücadelesi farklı şekillere bürünerek devam etmiş, her çağın kendine mahsus imtihanları olmuştur. Yaşadığımız çağ ise bilgi ve teknolojiye ulaşmanın kolaylaştığı ancak buna mukabil hikmetin, tefekkürün ve kulluk bilincinin giderek zayıfladığı bir dönem olarak ön plana çıkmaktadır. Teknolojik gelişmeler, dijital iletişim araçları ve özellikle lüks tüketim kültürü insanın maddi plandaki yaşamını kolaylaştırırken diğer taraftan insanı kendisine, Rabbine ve yaratılış gayesine yabancılaştırarak manevi hayatı bakımından zayıflatmaktadır. Bu yönüyle yaşadığımız çağı bir “gaflet çağı” olarak tanımlamak mümkündür. Gaflet; hakikati bütünüyle inkâr etmek olmasa da onun bilgisine rağmen nefsin, hevanın ve dünyaya ölçüsüz meyletmenin etkisiyle imanın gereği olan kulluk bilincini bir türlü kuşanamamak ve bu bilinçle yaşayamamaktır. Müslüman’ın en önemli görevi ise bu gaflet sarmalından kurtularak imanını tahkim etmek, kulluk ve ahiret bilincini daima diri tutmaya çalışmaktır. 

Kur’an-ı Kerim, gafletin insanın en büyük zaaflarından ve manevi hastalıklarından biri olduğuna şu ilahi beyanıyla açıkça işaret etmektedir: “İnsanların hesaba çekilmeleri yaklaştı. Hâlbuki onlar gaflet içinde yüz çevirmekteler.” (Enbiya, 21/1) Bu ayet, insanın dünya hayatına aşırı bağlanarak yaratılış gayesini ve ilahi huzurda hesap vereceği gerçeğini unutmasının, onu nasıl derin bir gaflete sürüklediğini çarpıcı bir şekilde gözler önüne sermektedir. Başka bir ayette ise gafletleri sebebiyle kalpleri ilahi hakikatlere karşı körelen ve neticede cehenneme sürüklenen kimseler hakkında şöyle buyrulmaktadır: “Andolsun biz, cinler ve insanlardan, kalpleri olup da bunlarla anlamayan, gözleri olup da bunlarla görmeyen, kulakları olup da bunlarla işitmeyen birçoklarını cehennem için var ettik. İşte bunlar hayvanlar gibi hatta daha da aşağıdadırlar. İşte bunlar gafillerin ta kendileridir.” (Araf, 7/179) Bu ayet, bedensel canlılığın tek başına insan olmanın ölçüsü olmadığını; asıl önemli olanın, ilahi hakikatlere açık, imanla diri ve duyarlı bir kalbe sahip olmak olduğunu beyan etmektedir.

Yaşadığımız modern çağın en önemli problemlerinden biri, insanın sürekli bir meşguliyete maruz kalmasıdır. Yirmi dört saat boyunca kesintisiz gelen telefon bildirimleri, sosyal medya akışları, haber bombardımanları ve bitmek tükenmek bilmeyen tüketim çağrıları insanın zihnini ve kalbini sürekli meşgul etmektedir. Bu şekilde sürekli dış uyarıcılara maruz kalan insan, kendiyle baş başa kalamaz, iç dünyasını dinleyemez ve manen derinleşemez hâle gelmektedir. Hâlbuki Kur’an, kalbin diriliğini koruyan müminleri sıklıkla tefekküre ve iç dünyalarında manevi yolculuğa davet eder: “Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelip gidişinde selim akıl sahipleri için elbette ibretler vardır.” (Âl-i İmran, 3/190)

Tefekkür, gafletin ilacıdır. Zira insan ancak sakin kalıp tefekkürle buluştuğunda Allah’ın sonsuz kudretini, kendisinin nihayetsiz acziyetini ve hayatın gerçek anlamını yeniden ve daha farklı idrak edebilir. Allah’ı sürekli hatırda tutmak, kâinattaki tekvinî ayetler üzerinde düşünmek, Kur’an’la irtibatlı bir hayat sürmek bir Müslüman için bilinci canlı tutmanın ve gafletten uzaklaşmanın en önemli yollarındandır. Bu anlamda Kur’an’da, “…Biliniz ki kalpler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur.” (Ra’d, 13/28) buyrulmaktadır. Zikir yalnızca dil ile yapılan tekrarlardan ibaret değildir. Allah’ı, emirlerini ve yasaklarını sürekli hatırda tutarak bunların gereklerini yapmak ve yapılan her işi O’nun rızasını gözeterek ve önceleyerek yerine getirmek de zikir sayılır. Yaşamın her anında Allah’ın müşahedesi ve murakabesi altında olduğunu bilen ve hisseden bir mümin, gafletin kuşatmasından kendisini koruyabilir.

Peygamber Efendimiz de (s.a.s.) ümmetini, heva ve heveslerinin esiri olup gaflete düşmemeleri hususunda sürekli uyanık olmaya davet etmiştir. O (s.a.s.), bir hadis-i şerifinde şöyle buyurmuştur: “Akıllı kişi nefsini hesaba çeken ve ölümden sonrası için çalışandır. Aciz kişi ise nefsinin arzularına uyan ve Allah’tan boş temennilerde bulunandır.” (Tirmizi, Kıyame, 25; İbn Mace, Zühd, 31) Bu hadis, basiret sahibi bir Müslüman’ın sürekli nefis muhasebesi yapması ve nefsin yanı sıra şeytanın tuzaklarına karşı da daima teyakkuz hâlinde bulunması gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. Nitekim günün sonunda yapılacak samimi bir nefis muhasebesi, manevi hayatı ve kulluk bilincini diri tutmanın en etkili yollarından biridir.

Gaflet çağının en büyük tehlikelerinden biri de dünya sevgisinin kalpte kök salmasıdır. Kur’an-ı Kerim, dünya hayatının geçiciliğine ve aldatıcılığına birçok ayetiyle dikkat çekmektedir: “Bilin ki dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda karşılıklı bir övünme, çok mal ve evlat sahibi olma yarışından ibarettir.” (Hadid, 57/20) Bu ayet, dünyanın göz alıcı, aldatıcı ve geçici cazibesine kanılmaması gerektiğini bizlere açıkça hatırlatmaktadır. Müslüman için dünya, bir amaç değil ahireti kazanmanın en önemli vesilesidir. Bu sebeple mümin, dünyayı imar ederken gönlünü ona bağlamamalıdır. Diğer taraftan, dünyayı gaye edinip kalbini ona kaptıran kimse ise zamanla Allah’ı, ahireti ve yaratılış gayesini unutarak gaflete sürüklenme tehlikesiyle karşı karşıya kalabilmektedir.

İbadetler Müslüman bilincini sürekli diri tutan en önemli eğitim unsurlarıdır. Bunların başında gelen namaz, gün içerisinde kulun, defalarca Allah ile irtibat kurmasını sağlarken oruç, nefsi terbiye ve tezkiye eder, zekât mal ve dünya sevgisini kontrol altına alır. Hac ise ümmet bilincini pekiştirerek Müslümanlar arasındaki irtibatı ve dayanışmayı güçlendirir. Kur’an, namazın en önemli hikmetlerinden birini şu ayetiyle beyan eder: “…beni anmak için namaz kıl.” (Taha, 20/14) Bu ayet, namazın en temel gayelerinden birinin insanı, Allah’ı

unutmaktan ve dolayısıyla gaflete düşmekten korumak olduğunu açıkça ifade etmektedir. Başka bir ayette ise “...Çünkü namaz, insanı hayâsızlıktan ve kötülükten alıkor...” (Ankebut, 29/45) buyrularak ibadetin, ahlaki bakımdan dönüştürücü rolüne dikkat çekilmektedir.

Peygamber Efendimiz (s.a.s.) bir hadis-i şerifinde şöyle buyurmaktadır: “Amellerin Allah nezdinde en sevimli olanı, az da olsa devamlı yapılanıdır.” (Buhari, İman, 32; Müslim, Müsafirin, 218) Bu hadis Müslüman bilincinin, büyük atılımlarla değil aksine sürekli ve istikrarlı bir kulluk disipliniyle inşa edildiğini göstermektedir. Başta farz ve sünnet olan ibadetler olmak üzere günlük olarak ihmal edilmeyen Kur’an tilaveti, dua, zikir, ilmî okumalar ve salih kimselerle birlikte bulunmak, Müslüman bilincini sürekli besleyen ve diri tutan en önemli uygulamalardır.

Yukarıda da işaret edildiği üzere Müslüman bilincini diri tutan en önemli unsurlardan biri şüphesiz ilimle meşguliyettir. Bunun aksine cehalet ise gafletin en önemli sebeplerindendir. Kur’an’ın ilk emrinin “Oku!” (Alak, 96/1) olması elbette ki bir tesadüf değildir. Ancak bu ayetle istenen ve kastedilen okuma, yalnızca malumat biriktirmek değil insana Rabbini tanıtan ve O’nunla sürekli irtibatta olmaya sevk eden hikmetli bir okumadır. İlim, amel ile buluşmadığında kendisinden beklenen faydayı sağlayamaz. Bu sebepledir ki Hz. Peygamber’in (s.a.s.) ashabı, öğrendikleri her bir ayeti hayatlarına yansıttıktan sonra yenilerini öğrenmeye gayret etmişlerdir.

Yaşadığımız dijital çağda ölçüsüz medya kullanımının gaflet ile doğrudan ilişkisini burada tekrar hatırlamak gerekir. Zira insan, gününü hangi meşguliyetlerle geçirirse zamanla karakteri de o doğrultuda şekillenir. Sürekli boş ve faydasız meşguliyetlere maruz kalan bir kalbin, kendiyle baş başa kalması, Kur’an’ın derin hakikatlerini tefekkür ve idrak etmesi giderek zorlaşır. Bu sebeple Müslüman, zamanını kendisine emanet edilmiş en önemli değer olarak görmeli; gözünü, kulağını ve kalbini faydasız meşguliyetlerden korumalıdır. Allah Resulü (s.a.s.), “Kendisini (doğrudan) ilgilendirmeyen şeyi terk etmesi, kişinin iyi Müslüman oluşundandır.” (Tirmizi, Zühd, 11; İbn Mace, Fiten, 12) buyurarak bu hususun önemine vurgu yapmıştır.

Sonuç olarak gaflet çağı, barındırdığı tehlikelere rağmen Müslüman için büyük bir uyanış fırsatı olarak görülmelidir. Hakikatin unutulup terk edildiği zamanlarda ona yönelip sarılmanın değeri daha da artmaktadır. Kur’an ile sürekli irtibatta olan, sünneti hayatında rehber edinen, ibadetlerini şuurla eda eden, ilim ve tefekkürle kalbini besleyen, nefsini muhasebe eden ve ölüm gerçeğini unutmayan bir mümin, Allah’ın da yardımıyla çağın bütün gaflet unsurlarına rağmen istikametini koruyabilecektir. Özetle yaşadığımız gaflet çağında Müslüman bilincini diri tutmanın belki de en önemli yolu, hayatın her anında Allah’ın huzurunda olma farkındalığıyla yaşamak ve tercih gerektiren yol ayrımlarında, iradeyi O’nun rızasını kazandıracak taraftan yana kullanmaktır. Bu bilinci hayat tarzı hâline getirmek ise hem bu dünyada huzura hem de ahirette ebedî kurtuluşa vesile olacak en sağlam sermayedir.