DÜŞÜNCENİN YOL HARİTASI:
İHSÂU’L-ULÛM
Dr. Elif ERDEM
Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi İlahiyat Fakültesi
İslam dünyasında ilim ve kültür hayatının en parlak dönemlerine tekabül eden 4/10. yüzyılda kaleme alınan ve yazıldığı günden itibaren Doğu’dan Batı’ya tüm ilim çevrelerinde yankı uyandıran evrensel bir klasik: İhsâu’l-Ulûm.
“İlimlerin Sayımı” olarak tercüme edebileceğimiz İhsâu’l-Ulûm, felsefe dünyasında “Muallim-i Sânî (İkinci Öğretmen)” adıyla şöhret bulan Türk ve Müslüman filozof Ebu Nasr Muhammed b. Muhammed el-Farabi’nin (ö. 339/950) kendi dönemindeki ilimler hakkında bilgi vermek amacıyla yazdığı eseridir. Spesifik bir konuda yazılmış küçük hacimli bu telif, çağını aşan, yaygın ve derin bir etkiye sahip olmuştur. Bunun sebebi öncelikle müellifin ilimler hakkında yaptığı açıklama ve değerlendirmeleridir. Farabi’nin özellikle mantık, müzik, kelam vb. gibi ilim dallarında serdettiği bilgi ve görüşler ilim camiasında oldukça ilgi görmüştür. Bunun yanı sıra eser, salt didaktik bir kitap olmanın ötesinde bir medeniyet tasavvuru oluşturan müellifin felsefe anlayışını, ilimlere bakışını, metodunu ve dünya görüşünü yansıtan özgün bir kaynak niteliği taşımaktadır. Zira İslam felsefesinin kurucu isimlerinden Farabi bu kitapçıkta, ilimleri belirli bir düzende ele almıştır. Her ilmin sınırlarını özenle çizerek tanımladıktan sonra onları alt dallara ayırarak sistematik ve özgün bir tasnif yapmış, ilimlerin teorik ve pratik açıdan değerine işaret etmek suretiyle eğitim ve öğretimdeki önemini ortaya koymuştur. Farabi bu konuda eser yazan ilk müellif değildir elbette. Felsefe her dönemde ilimlerin sınırlarını tayin ederek ilkelerini belirleyen kuşatıcı bir bilim olduğundan filozoflar antik çağlardan itibaren bu konu üzerine kafa yormuştur. Metot ve amaç bakımından ilimler arasındaki ilişkiyi açıklamaya çalışmış, ilimlerin öğretiminde nasıl bir sıra gözetmenin uygun olacağına dair fikir beyan etmişlerdir. Fakat elimizdeki eser bunlar arasında çok ayrıcalıklı bir konumdadır.
İhsâu’l-Ulûm’da Farabi, ilimleri beş ana bölüme ayırır: İlk bölümde dil ilimlerini ele alan müellif, bütün dillerde ortak olan genel kurallar hakkında bilgi vererek lügat, sarf, nahiv, yazı, okuma ve şiir temaları üzerinde durur. İkinci olarak düşüncenin dili olan evrensel bir dil şeklinde tanımladığı mantık ilmine geçer. Üçüncü sırada matematik ilimleri gelir. Bu bölümde aritmetik, geometri, optik, astronomi, müzik, mekanik ve kaldıraçlardan bahseder. Fizik ve metafizik ilimlerini konu alan dördüncü bölümü temelde Aristo’nun eserleri üzerinden açıklayan filozof son bölümü ise ahlak, siyaset, fıkıh ve kelam ilimlerine ayırır.
Görüldüğü üzere Aristo’nun teorik, pratik ve poetik şeklindeki üçlü, Kindi’nin dinî ve beşerî şeklindeki ikili tasnifinden ayrılan Farabi kendine has bir sınıflandırma yapmıştır. Eserinde her ne kadar bu tasnifin
sebeplerini ayrıntılı olarak zikretmemiş olsa da filozof, bu tasnifle kendi felsefi vizyonunu ortaya koymuş ve kendi perspektifinden doğru düşünmenin yol haritasını çizmiştir. Her şeyden önce Aristo’nun hiç bahsetmediği dil ilimlerini tasnifin en başına alan müellif, dil ve mantık tartışmalarını da dikkate alarak dili doğru bilmenin ve kullanmanın önemine işaret eder. Zira her ne kadar düşünce dilden önce gelse de dil kalıplarıyla ifade edilir. Bu bakımdan dilin kurallarını bilmek ve doğru kullanmak her türlü ilmî çalışmanın temelini oluşturur. İkinci aşamada mantığa yer veren Farabi, mantığı bir metodoloji olarak ele alan Aristo’dan farklı bir tutum sergileyerek onu bir ilim dalı olarak konumlandırır. Ona göre diğer tüm ilimleri öğrenebilmek için bir yöntem bilimi mahiyetinde olan mantık, düşünmenin temel yasalarını içerir. Hangi ilimle uğraşırsak uğraşalım, öncelikle düşüncenin bu genel yasalarını bilmemiz gerekir. Çünkü müellifin belirttiği üzere mantık, doğruyla yanlışı ayırt etmedeki temel ölçüttür. Yanlış yapmanın mümkün olduğu her yerde insanı doğruya yönlendirerek düzelten, yanılmaktan ve yanlışa düşmekten koruyan kanunların bilgisidir. Üçüncü sırada, matematik ilimlerinin öğrenilmesiyle soyut bilgiyi kullanmaya dair bir alt yapı oluşturmak ve gerçekliği de soyut bir şekilde algılamak mümkün olur. Dördüncü olarak önce fizik bilgisinin sonra da metafizik bilgisinin elde edilmesiyle dış gerçekliği doğru kavrayarak görünmeyen gerçeklerin bilgisine erişmenin yolu açılmış olur. Çünkü bu şekilde somuttan soyuta geçerek metafizik bir tasavvur oluşturmak daha sağlıklı olacak, fizik ilkelerini kavradıktan sonra daha üst ilkeleri anlamak kolaylaşacaktır. Son olarak siyaset, ahlak, fıkıh ve kelam ilimleri gelir ki bunlar, önceki ilimlerin pratiğe döküldüğü alanlardır. Burada dikkat çeken husus, Farabi düşüncesinde kelamın salt inanç sahasını ilgilendiren bir alan olarak değil elde edilen doğru bilginin hayata geçirilmesini de kapsayan bir ilim olarak görülmesidir. İhsâu’l-Ulûm’a satır aralarındaki bu bilgiler ışığında baktığımızda aslında bu kitapçığın, Farabi’nin el-Medînetü’l-Fâzıla adlı temel eserinde ortaya koyduğu “ideal toplum” için doğru düşünmenin evrensel kurallarını beyan ettiğini söylemek mümkündür. Çünkü o, ilimleri ele alırken yaptığı açıklamaları yalnızca kendi toplumu için değil her millet için geçerli olacak kurallar olarak görmektedir.
Erken dönemlerden itibaren Latince ve İbraniceye çevrilen İhsâu’l-Ulûm, daha sonra İspanyolca, Türkçe, Almanca ve Fransızcaya da çevrilerek dünya çapında geniş çaplı bir etki uyandırmış ve düşünce tarihimizin evrensel bir mirası olarak literatürdeki yerini almıştır.