Dr. Hüseyin HAZIRLAR: “Camiyi yalnızca ibadet edilen bir yapı olarak değil sosyal ve manevi hayatın bir parçası olarak ele almak gerekir.”

Söyleşi

Mustafa Mirza DEMİR

Dr. Hüseyin HAZIRLAR:

“Camiyi yalnızca ibadet edilen bir yapı olarak değil sosyal ve manevi hayatın bir parçası olarak ele almak gerekir.”

İslam medeniyet tasavvurunda camilerin önemi ve tarihî seyri hakkında neler söylersiniz?

Asr-ı Saadet’ten bugüne mescit ve camilerimiz, Allah’a ibadet edilen ve gönüllere huzur veren müstesna mekânlardır. Aynı zamanda ilim, hikmet ve irfanın taşıyıcısı olan camiler, şehirlerin kalbi ve İslam medeniyetinin simgelerindendir. Minareleri tevhidi, ezanları şehadeti hatırlatır; mihrabı, kürsüsü ve minberi hakikatin sesini yükseltir.

Ecdadımız bu anlayışı hayatın farklı alanlarına taşıyarak büyük bir medeniyet inşa etmiştir. Camilerin taşıdığı anlamı kavramak için öncelikle Mescid-i Nebevi’ye bakmak gerekir. Peygamber Efendimizin (s.a.s.) döneminde mescit; ibadetin yanında ilim öğrenilen, istişare edilen ve dayanışmanın yaşandığı bir merkezdi. Bu anlayış, sonraki asırlarda da sürdü; camilerin çevresinde çarşılar, medreseler, imaretler ve kütüphaneler gelişti, eğitimden sağlığa ve sosyal yardımlara kadar pek çok hizmet burada hayat buldu. Osmanlı külliyeleri bunun en güzel örneklerindendir. Bu nedenle cami tarihini yalnızca mimari gelişim üzerinden okumamak gerekir. Kubbeler, minareler ve külliyeler elbette önemlidir; ancak asıl değer, bunlara anlam kazandıran medeniyet anlayışındadır.

Bugün de bu mirası çağımızın ihtiyaçlarıyla buluşturabiliriz. Çocuklarımızın ilim ve güzel ahlakla, gençlerimizin kültür, sanat ve fikirle buluştuğu; büyüklerimizin tecrübelerini yeni nesillere aktardığı, ihtiyaç sahiplerinin gözetildiği canlı mekânlar oluşturabiliriz. Böylece komşuluk ve kardeşlik bağlarını güçlendiren bir sosyal hayatın yeniden gelişmesine katkı sunabiliriz. Esasında bu anlayış, Mescid-i Nebevi’nin ruhunu çağımızın ihtiyaçlarıyla buluşturmanın en güzel yollarından biridir.

Mahalle ve kent kültüründe camiler; avlusuyla, meydanıyla, derneğiyle, çay ocağıyla mahallenin kalbinin attığı bir buluşma ve sosyalleşme noktasıydı. Günümüz şehirleşmesinde mahalle camiinin o birleştirici, kucaklayıcı ve dayanışmayı besleyen sosyal rolü ne kadar korunabiliyor?

Geleneksel İslam şehir tecrübesinde cami, avlusu, çeşmesi, mektebi, vakfı ve çevresindeki gündelik yaşamla insanları birbirine bağlayan önemli bir mekân işlevi görüyordu. İnsanlar burada namazın yanı sıra birbirlerinin hâlini sorar, ihtiyaçlarından haberdar olur, sevinçlerini ve hüzünlerini paylaşır, cenaze ve düğünlerinde birbirlerinin yanında dururlardı. Böylece komşuluk ilişkileri canlı tutulur, mahalle aidiyeti ve dayanışma güçlenirdi.

Bu yönüyle cami, dinî ve sosyal hayatın iç içe geçtiği şehir anlayışının önemli unsurlarından biriydi. Bugün ise şehirleşmeyle birlikte bu ilişki biçiminin değiştiğini görüyoruz. Dikey yapılaşma, yoğun çalışma temposu, bireyselleşme ve mahallelerin giderek anonimleşmesi, caminin toplumsal hayattaki konumunu zayıflattı.

Bununla birlikte caminin toplumsal işlevini bütünüyle kaybettiğini düşünmüyorum. Cenaze ve taziyelerde, ramazan ayı ve bayramlarda, yardım faaliyetlerinde ve afet gibi olağanüstü durumlarda bu işlevini hâlâ sürdürüyor. Bu nedenle yapılması gereken, geçmişteki mahalle modelini aynen kurmak değil caminin modern şehirdeki rolünü yeniden düşünmektir. Farklı yaş ve toplum kesimlerine hitap eden bir cami anlayışı, bu mekânların şehir hayatındaki birleştirici rolünü yeniden güçlendirebilir. Bunun için camiyi yalnızca ibadet edilen bir yapı olarak değil sosyal ve manevi hayatın da bir parçası olarak ele almak gerekir.

Müslüman bir toplum olarak camilerin ilim, eğitim öğretim, tebliğ ve irşat gibi fonksiyonlarını canlı tutmak için üzerimize düşeni yapabiliyor muyuz?

Bu konuda son yıllarda ortaya çıkan güzel ve umut verici örnekleri özellikle görmek gerekiyor. Camilerimizde namaz merkezli faaliyetlerin yanı sıra hayatın farklı alanlarına dokunan, insanımızın gönlüne ve günlük hayatına temas eden pek çok çalışma yürütülüyor. Sabah namazı buluşmaları bunun güzel örneklerinden biridir. İnsanların güne birlikte başlaması, namazın ardından yapılan kısa sohbetler ve ikramlar, camiyi kardeşlik, muhabbet ve gönül birlikteliğinin mekânına dönüştürüyor.

Günün bereketli bir vaktinde aynı safta buluşan insanların birkaç kelamı ve bir bardak çayı paylaşması, caminin gönülleri birbirine yaklaştıran kadim ruhunu yeniden hissettiriyor.

Cami çocuk buluşmaları, çocukların küçük yaşlarda camiyle sıcak bir bağ kurmaları açısından son derece önemlidir. Çocuklukta edinilen bu olumlu tecrübe, ilerleyen yıllarda kalıcı bir aidiyet duygusuna dönüşüyor.

Engelli bireylere yönelik buluşmalar ve erişilebilirlik çalışmaları; kadınlara yönelik eğitimler, ailecek camideyiz programları, yaşlı ziyaretleri ve ihtiyaç sahiplerine yönelik destekler de bu kapsamda değerlendirilebilir.

Elbette bugün bu çalışmaların pek çoğu gerçekleştiriliyor. Ancak bunları daha sistemli ve sürdürülebilir bir anlayışla geliştirmeye ihtiyacımız var. Özellikle çocuk ve gençlerin camiyle ilişkisini yalnızca dinî bilgi aktarımıyla sınırlamamalı; düşünme, soru sorma ve medeniyet bilinci kazanmalarına da katkı sağlamalıyız. Yetişkinlere yönelik sohbet, okuma, aile eğitimi ve rehberlik faaliyetleri de bu anlayışın bir parçası olmalıdır.

Unutmayalım ki caminin mimarisi onun bedeni ise ilim ve irşat da ruhudur. Beden ne kadar güzel olursa olsun, ruh yoksa hayatın farklı yönlerine dokunan bir medeniyet anlayışı oluşturmak mümkün değildir. İhtiyacımız olan, camilerimizi daha canlı, insanımızın gönlüne dokunan ve hayatla bütünleşen mekânlara dönüştürmektir.

Bireysellik ve bencillik gibi çağın buhranları arasında kalan gençlerimizin ve çocuklarımızın dünyasında camilerin ve cami merkezli bir hayatın cazibesini artırmak için neler yapılmalı?

Bugün çocuklarımız ve gençlerimiz için camiyi daha anlamlı ve çekici hâle getirmek istiyorsak öncelikle onların dünyasını anlamamız gerekiyor. Çünkü genç insanın yalnızca bilgiye değil anlam, aidiyet, istikamet ve kendisini dinleyen samimi ilişkilere ihtiyacı var. Sekülerleşme, dijitalleşme ve bireyselleşmenin belirginleştiği günümüzde iletişim biçimimizi de yeniden gözden geçirmeliyiz.

Caminin cazibesini artırmanın ilk şartı, oraya gelen gencin kendisini değerli ve saygın hissetmesini sağlamaktır. Genç, burada sadece dinleyen bir konumda olmamalı; soru soran, fikrini ifade eden, arkadaşlarıyla vakit geçiren ve sorumluluk alan bir özne olabilmeli. Böylesi bir ortam, dinî değerlerin gençlerimizin hayatında yalnızca bilgi olarak kalmayıp anlamlı bir karşılık bulmasını kolaylaştıracaktır.

Çocukların camiyle kurduğu ilk ilişkinin de büyük önem taşıdığını unutmamalıyız. Bu bağın sevgi, güven, merhamet ve güzel hatıralar üzerinden kurulması gerekiyor. Bunun için camilerin, hayatın daha fazla içinde olması önemli. Kütüphaneler, çocuk ve gençlik alanları, kültür ve sanat faaliyetleri, spor imkânları ve sosyal sorumluluk çalışmalarıyla bu mekânları hayatın doğal bir parçası hâline getirmeliyiz.

Dijitalleşmeyi bir tehdit olarak görmek yerine, doğru ve nitelikli kullanıldığında tebliğ, irşat ve manevi rehberlik için yeni bir imkân olarak değerlendirmeliyiz. Asıl hedefimiz, gençleri veya çocukları sadece camiye “getirmek” değil onlarla kalıcı bir gönül bağı kurmak olmalıdır. Sevginin, güvenin, ilmin, dostluğun ve iyiliğin hâkim olduğu bir cami ortamı, çağın savrulmaları karşısında onlar için sağlam bir liman ve hayatlarına yön veren bir anlam merkezi olmaya devam edecektir.

Camilerin ve minarelerin, sosyal hayatın dinamiklerine nasıl etki ettiğine 15 Temmuz gecesinde şahit olmuştuk. Bu örnekte olduğu gibi gerektiğinde, (afet, deprem, salgın gibi) olağanüstü dönemlerde camilerimizin birer sosyal mekân, sivil yardım ve dayanışma merkezine dönüşebilme potansiyelini ne kadar verimli kullanabiliyoruz?

15 Temmuz gecesi minarelerden yükselen salâlar, camilerin

ve din görevlilerinin toplum üzerindeki etkisinin yalnızca ibadetle sınırlı olmadığını hepimize yeniden gösterdi. O gece din gönüllülerimiz öncülüğünde camiler, milletimizi ortak bir sorumluluk ve dayanışma duygusu etrafında buluşturan güçlü bir merkez hâline geldi. Minarelerden yükselen salâlar, bir milletin ortak hafızasına ve vicdanına hitap eden güçlü bir ses oldu. Bu tecrübe, olağanüstü dönemlerde camilerin üstlenebileceği sosyal rolü yeniden düşünmemiz açısından son derece kıymetlidir.

Son dönemlerde inşa edilen camilere baktığımızda tek işlevli cami anlayışının giderek daha fazla cami merkezli külliye ve kompleks modeline dönüştüğünü görüyoruz. Kütüphane, konferans salonu, eğitim ve gençlik alanları, aşevleri, sosyal hizmet birimleri ve farklı amaçlarla kullanılabilecek ortak mekânların camiyle birlikte tasarlanması, toplumla kurulan bağı güçlendiriyor. Bu alanlar, normal zamanların yanı sıra afet ve kriz dönemlerinde de önemli işlevler üstlenebiliyor.

Son yıllarda yaşadığımız afetlerde şunu da yakından müşahede ettik. Din görevlilerimiz yalnızca din hizmeti sunan kişiler değil zor zamanlarda insanımızın yanında duran, onlara etkili manevi destek hizmeti sunan, ihtiyaçları tespit eden ve yardımlaşmayı harekete geçiren önemli gönül insanlarıdır.

Bu potansiyelden daha verimli yararlanabilmek için planlı ve koordineli bir yapıya ihtiyacımız var. Afet anında hangi caminin toplanma veya koordinasyon noktası olarak kullanılacağı, gönüllülerin nasıl organize edileceği, temel ihtiyaçların nasıl karşılanacağı ve din görevlilerinin hangi kurumlarla iş birliği yapacağı önceden belirlenebilir. Yerel yönetimler, sivil toplum kuruluşları ve gönüllülerle kurulacak iş birlikleri de bu kapasiteyi önemli ölçüde artıracaktır. Böylece modern cami ve külliyeler, normal zamanlarda sosyal ve manevi hayatı destekleyen, zor zamanlarda ise dayanışmayı güçlendiren canlı merkezlere dönüşebilir.

Toplumun manevi inşası ve ihyasında camilerin ve din görevlilerinin rolü çok önemlidir. Bu bağlamda ve “Camiler ve Din Görevlileri Haftası” teması çerçevesinde okurlarımıza ve din görevlilerimize vermek istediğiniz mesajlar nelerdir?

Camilerimiz, toplumumuzun manevi hayatının kalbi; din görevlilerimiz ise bu hayatın şekillenmesinde önemli birer rehberdir. “Camiler ve Din Görevlileri Haftası”nın bu yılki temasının “Cami ve Sosyal Hayat” olarak belirlenmesi, camilerin yalnızca ibadet mekânları olmadığını bir kez daha hatırlatmaktadır. Cami; insanın Rabbiyle buluştuğu, kardeşlik, dayanışma ve yardımlaşma duygularının güçlendiği bir hayat merkezidir. Bu anlayışın yaşatılmasında hademe-i hayratın sorumluluğu ve emeği büyüktür, taşıdıkları emanet ağırdır. Ömürlerini din hizmetine adayan her kademedeki din görevlilerimiz, toplumumuzun manevi rehberliğini üstlenen gönül insanlarıdır. Dünyaya gözlerimizi açtığımızda ezan ve kametle kulağımıza ilahi muştuyu ulaştırır; çocukluğumuzda ve gençliğimizde yol gösterir; vatan borcumuzu ödemek üzere yola çıktığımızda ve yuva kurduğumuzda dualarıyla yanımızda olurlar. Hayat yolculuğumuzun sonunda ise ebedî âleme uğurlanırken yine dualarıyla eşlik ederler.

Müftülerimiz, şehirlerin manevi hayatına yön verir; müezzinlerimiz, ezanlarıyla insanları huzura davet eder; imamlarımız, cemaate rehberlik eder; vaizlerimiz ise hak ve hakikati anlatır. Kur’an kursu öğreticilerimiz de çocuklarımızı Kur’an-ı Kerim ve Peygamber Efendimizin örnek hayatıyla buluşturur.

Bugün biz din gönüllülerine düşen en önemli görev, camilerimizi toplumun her kesimine açık; ilim, ahlak ve kardeşliğin merkezi kılma hususundaki gayretimizi arttırarak devam ettirmektir.

Din görevlilerimizin samimi gayretleriyle camilerimizin hayatla bağının güçleneceğine, bunun da milletimizin birlik ve beraberliğine katkı sağlayacağına inanıyorum. Bu vesileyle din hizmetinin her kademesinde görev yapan din görevlilerimize gönülden teşekkür ediyorum. Rabbim gayretlerini bereketli, hizmetlerini daim eylesin.