DİJİTAL ONTOLOJİ VE TEKNO ETİK:
YAPAY ZEKÂ TEMELLİ UYGULAMALARIN AHLAKİ DEĞERLERLE KURDUĞU SORUNLU İLİŞKİ
Prof. Dr. Muhammed KIZILGEÇİT
Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dekanı
Kişilik, tekâmül ve değerin ontolojik zemini
Sağlıklı bir kişilik yapısı, insanın sadece biyolojik bir varlık olarak idamesi değil aynı zamanda ruhsal ve sosyal bir özne olarak tekâmülü ile de doğrudan ilişkilidir. Bu tekâmül süreci, ferdin kişisel anlamda olgunlaşması, toplumsal dokuya uyumu ve fiziksel çevresiyle kurduğu dengeli etkileşimin bir ürünüdür. Bu üçlü sacayağının merkezinde ise “değer” kavramı yer alır. Değer, insanı, sadece güdüleriyle hareket eden bir canlı olmaktan çıkarıp onu duygu, düşünce ve davranış düzeyinde biçimlendiren aşkın ve ulvi bir referans noktasıdır.
Değerler; kişinin, varoluşsal olarak anlam kazanmasına, hayatın kaosunu bir düzene sokmasına ve iç dünyasında ahenkli bir bütünlük kurmasına aracılık eder. Yaşadığı zaman dilimini ise geçmiş, gelenek ve erdemle irtibatlandırmasına vesile olur. Bu bilinç aynı zamanda şahsın kendisiyle, toplumla, çevreyle ve yaratıcısıyla birlik bağını güçlendirir. Fakat ahlaklı ve erdemli bir kişilik inşası, değerlerin birer alışkanlık (meleke) hâline dönüşmesiyle mümkündür. İnsanın sosyal, fiziksel ve dijital çevresiyle girdiği etkileşimde, olumlu kişilik özelliklerinin tezahür etmesini sağlayan bu yapı, toplumsal barışın da temel güvencesidir. (T.C. Milli Eğitim Bakanlığı, “Erdem Değer Eylem Çerçevesi”, https://tymm.meb.gov.tr/beceriler/erdem-deger-eylem-cercevesi) Ancak günümüzde değerler sistemi, dijital varlık alanının genişlemesiyle birlikte yeni ve sancılı bir imtihanla karşı karşıyadır: Yapay zekânın, etiğin ihlali için araçsallaştırılması.
Dijital dönüşümde ahlaki yarılma: Dil modelleri örneği
İnsanlığın son çeyrek asırda tecrübe ettiği dijitalleşme, sadece bir araç değişimi değil bizzat varoluş alanının genişlemesidir. Bu genişleme, yapay zekâ temelli uygulamaların gidişatını güvenlik ve etik bağlamında tartışmaların odağına yerleştirmiştir. Özellikle son dönemdeki dil modelleri bağlamında gerçekleşen küresel gelişmeler, teknoloji dünyasındaki ahlaki kırılmayı net bir şekilde ortaya koymaktadır:
1. İstismar odaklı entegre: Yapay zekâ modellerinin, hegemonik bir güç veya sömürgeci bir devletin kurumsal ağlarına entegre etme kararı, teknolojinin “savunma ve saldırı” aygıtına dönüştürülmesinin önünü açmaktadır.
2. Vicdani ret: Bu tür iş birliklerine tepki gösteren kullanıcıların, teknolojiyi vicdani bir süzgeçten geçirmeyi vadeden başka bir dil modeline yönelmesi, dijital tüketicinin artık ahlaki bir özne olma bilincini gösterdiğini kanıtlamaktadır.
Bu durum, teknoloji tarihindeki bir “iş modeli değişikliği” değil teknolojinin ahlaki meşruiyetinin sorgulandığı bir dönüm noktasıdır. Burada temel soru şudur: Teknolojik ilerleme, insanlığın evrensel değerlerini korumak için mi yoksa bu değerleri hegemonik güçler lehine baskılamak için mi kullanılacaktır?
Retorik ve hakikat: “Karmaşık dünya” mazereti ve vicdani sorumluluk
Dil model yöneticilerinden birinin, iş birliğini savunurken kullandığı, “İnsanlığa elimizden gelen en iyi şekilde hizmet etmeye kararlıyız. Dünya karmaşık, karışık ve bazen tehlikeli bir yer…” ifadeleri, klasik bir “güvenlikleştirme” (securitization) retoriğidir. Bu söylemde “tehlike” vurgusu, etik sorumluluğun askıya alınması için bir kalkan olarak kullanılmaktadır. Ancak evrensel ahlak ilkeleri açısından bakıldığında tüm insanlığın verisiyle eğitilen bir sistemin, o veriyi üreten insanların mahremiyetini ve güvenliğini bir güvenlik mekanizmasına teslim etmesi, “hizmet” değil ancak bir tür “dijital müsadere” olarak nitelendirilebilir.
Buna karşılık diğer bir dil modelin en üst yöneticisinin hegemonik ülkeden gelen sınırsız kullanım taleplerine “vicdanen uyamayacaklarını” belirtmesi, teknoloji dünyasında uzun süredir eksik olan normatif ahlakın bir sesidir. Bu duruş, ahlak felsefesinin, “İnsanı hiçbir zaman bir araç olarak değil her zaman bir amaç olarak gör.” ilkesiyle ve “makasıd-ı şeria”daki insanın canını, neslini ve malını koruma temel unsurlarıyla da uygunluk arz eder. Teknoloji, eğer bir askerî hegemonyanın uzantısı hâline gelirse insanlık, bu sistemin öznesi değil sadece bir verisi ve potansiyel hedefi hâline dönüşecektir.
Güç ve tahakküm aracı olarak yapay zekâ:
Üç temel tehdit
Yapay zekâ modellerinin hegemonik bir yapıya entegre edilmesi, sadece teknik bir tercih değildir. Bu durum, birey ve toplum üzerinde üç ana düzlemde tahakküm kurar:
1. Bireysel rızanın ve
dijital mahremiyetin ihlali
Yapay zekâ modelleri, internetteki milyarlarca verinin kolektif bir ürünüdür. Bu veriler arasında bireylerin en mahrem düşünceleri, sanatsal üretimleri ve sosyal etkileşimleri yer almaktadır. Bu kolektif zekânın, kullanıcıların rızası dışında bir sömürgeci aygıta eklemlenmesi, dijital bir hak ihlalidir. Çünkü özerklik, insanın ve akıl sahibi varlığın değerinin temelidir. Ayrıca bu durum, İslami hukuk geleneğindeki “kul hakkı” kavramıyla da modern hukuktaki “veri gizliliği” ilkesiyle de taban tabana zıttır.
2. Zihinsel müdahale ve dijital panoptikon
Yapay zekâ, sadece sorulara cevap veren bir mekanizma değil aynı zamanda insanın düşünce kalıplarını, zaaflarını ve eğilimlerini de analiz eden bir aynadır. Michel Foucault’nun “panoptikon” (bir nevi sanal gözetim) kavramıyla açıkladığı gözetleme toplumu, yapay zekânın askerî entegrasyonuyla mükemmel bir düzeye erişir. Bireyin zihinsel süreçlerinin bir algoritma tarafından denetlenmesi ve bu denetimin bir savunma mekanizmasına bağlı olması, geleceğin zihin polisliği riskini doğurmaktadır.
3. Toplumsal mühendislik
ve vesayet
Algoritmalar, bugün kitlelerin neyi satın alacağından başlayıp hayatın bütün alanlarındaki seçimlerinde belirleyici olabilmektedir. Bu gücün ideolojik bir aygıtın eline geçmesi, erdemli ve özgür bir toplum yapısının inşasını imkânsız kılar. Toplumsal huzur, şeffaflık ve adalet üzerine inşa edilmelidir; oysa hegemonik kurumlar entegrasyon doğası gereği gizlilik ve operasyonel üstünlük odaklıdır. Bu da etik değerlerin stratejik çıkarlara kurban edilmesi ile sonuçlanabilir.
Kapitalist hegemonya ve etik direniş
Kurumsal yapılarla dil modellerinin ait olduğu şirketlerin anlaşması, kapitalist hegemonyanın teknolojiyi bir yumuşak güç (soft power) unsuru olarak görmesinin zirve noktasıdır. Bu sistemde teknoloji şirketleri sadece ekonomik kazanç değil aynı zamanda küresel siyasi dizayna hizmet eden birer taşeron hâline de gelmektedir. Ancak abonelik iptal eden kullanıcıların tepkisi gibi gelişmeler, bu hegemonyaya karşı gelişen bir dijital vicdan hareketidir. Kullanıcılar, teknolojik imkânların konforunu, ahlaki duruşları için feda edebileceklerini göstermektedirler.
Bu noktada kapitalist hegemonya, vicdani duruş sergileyen yapıları birer ticari engel veya güvenlik zafiyeti olarak yaftalama eğilimindedir. Ancak asıl güvenlik zafiyeti, bir teknolojinin vicdandan ve ahlaki referanslardan kopuk bir şekilde gelişmesidir. Vicdansız bir teknoloji, insanlığın elindeki en tehlikeli silahtır.
Tekâmül mü yoksa teknik kölelik mi?
Sonuç olarak yapay zekâ temelli uygulamaların geleceği, insanlığın tekâmül yolculuğunda bir yol ayrımını temsil etmektedir. Eğer teknoloji; dürüstlük, mahremiyet, adalet ve vicdan gibi temel değerlerden kopuk bir “salt teknik” olarak ilerlerse insanı özgürleştirmek yerine onu “dijital bir kölelik” sistemine hapsedecektir.
İnsanın sağlıklı bir kişilik yapısı kazanması, sadece fiziksel dünyada değil dijital dünyada da tutarlı bir ahlak sergilemesiyle mümkündür. Yapay zekâ geliştiricilerinin, “Dünya tehlikeli bir yer…” diyerek güç odaklarıyla birleşmek yerine, “İnsan onuru dokunulmazdır.” diyerek evrensel etik ilkeleri yazılımlarına dâhil etmeleri gerekmektedir.
Dijital çağın dervişliği, teknolojiden kaçmak değil teknolojiyi vicdanın ve erdemin hizmetine kullanmaktır. İnsanlığın selameti, teknolojik determinizmin (teknolojinin kaçınılmaz gidişatının) soğukluğunda değildir. Bilakis insanı insan yapan aşkın değerlerin kodlara ve algoritmalara ruh işlemesinde saklıdır. Aksi takdirde yapay zekâ teknolojisi, insanı anlamlandıran bir araç olmaktan çıkacak, onu nesneleştiren bir güce dönüşecektir.