ÇİZGİ FİLM

İZLEME REHBERİ

Fatma Nur YILMAZ

Senarist

Günümüz dünyasında ekranlar, çocuk odalarının ayrılmaz bir parçası hâline geldi. Çizgi filmler ise bu ekranların en renkli, en cazip ama bir o kadar da karmaşık sakinleri. Bir ebeveyn olarak sormamız gereken soru şu: Çocuğumuzun izlediği o renkli kareler, masum birer eğlence aracı mı yoksa onun zihinsel yapısını inşa eden gizli tuğlalar mı?

Çizgi filmler, tarihsel süreçte de hiçbir zaman “sadece çocuk oyuncağı” olarak görülmedi. Özellikle Soğuk Savaş döneminden bu yana çizgi filmlerin belirli yaşam biçimlerini dayatmak, tüketim kültürünü aşılamak veya ideolojik mesajları bilinçaltına zerk etmek için kullanıldığına dair pek çok araştırma mevcut. Çizgi karakterlerin kıyafetlerinden kullandıkları teknolojiye, aile yapılarından problem çözme yöntemlerine kadar her detay, bilinçli bir tasarımın ürünüdür. Hâl böyleyken ekranı çocuklarımızın dijital bakıcısı olarak görmek büyük bir yanılgı olur.

Bugün de durum farklı değil. Bazı yapımlar şiddeti bir hak arama yolu gibi sunarken bazıları da erken yaştaki çocuklara uygun olmayan karmaşık sosyolojik kavramları normalleştirme çabası güdebiliyor. Çizgi film, ne mutlak bir zehirdir ne de en etkili eğitim aracıdır. O, ancak doğru seçildiğinde ve doğru dozda verildiğinde çocuğun dünyasını zenginleştiren bir unsurdur. Onu bir ilaca ya da zehre dönüştüren şey, ebeveynin süzgeci ve içeriğin niteliğidir. Bu nedenle “izletip kurtulmak” değil, “beraber izleyip üzerine konuşmak” asıl eşiktir.

İnternetin ve televizyonun sunduğu ucu bucağı olmayan içerik okyanusu, çocuklar için ciddi güvenlik açıkları barındırıyor. Reklamların manipülatif gücü, aniden beliren uygunsuz görseller ve algoritmaların bir sonraki videoda ne getireceğinin belirsizliği, modern ebeveynin dikkat etmesi gereken önemli unsurlardandır.

Kendi yöntemimde içeriği önce kendi süzgecimden geçiriyor, ardından kullandığımız tablete yüklüyorum. Burada “güvenli bir alan” inşa etmeyi önemsiyorum. Tabletimiz internete bağlı olmuyor. Çocuğumun yeni öğrendiği bir kelimenin, bir bilginin veya bir esprinin kaynağını biliyorum. Bu da onun zihinsel haritasına hâkim olmamı sağlıyor. Böylece yanlış anladığı ya da henüz öğrenmemesi gereken bir şeyi öğrendiğinde adresi bildiğim için bunu düzeltmem ve önünü almam da kolaylaşıyor. “Nereye kadar?” diyenlere cevabım net: Çocuğum iyiyi kötüden, doğruyu yanlıştan ayıracak estetik ve ahlaki olgunluğa erişene kadar bu refakatim sürecek.

Bu meseleye sadece bir ebeveyn olarak değil aynı zamanda bu dünyanın mutfağından biri olarak bakıyorum. Bir karakterin nasıl inşa edildiğini, her bir diyaloğun hangi alt metinlerle örüldüğünü ve renk paletlerinden müzik tercihlerine kadar her detayın çocuğun zihninde hangi duyguyu tetiklemek üzere tasarlandığını biliyorum. Bir senarist, kalemini sadece eğlendirmek için değil aynı zamanda bir dünya görüşü inşa etmek için de kullanabilir. Hikâye anlatıcılığının bu muazzam gücü, yanlış ellerde veya denetimsiz mecralarda bir manipülasyon aracına dönüşebilir. İşte bu yüzden bir yapımın sadece eğlenceli olması, benim süzgecimden geçmesi için yeterli değil. O hikâyenin çocuğumun ruhunda hangi tohumları ektiğini, mutfağını bildiğim bir dünyanın içeriden gözlemcisi olarak titizlikle tartıyorum.

Makro düzeydeki çizgi filmlerin ötesinde asıl sessiz tehlike hızlı tüketilen, kaydırmalı videolarda gizli. Bu içerikler, çocuk beyni için âdeta birer zihinsel abur cuburdur. Besleyici değeri olmayan, sadece anlık dopamin salgılatan bu videolar çocukların estetik zevklerini köreltiyor ve odaklanma sürelerini dramatik bir şekilde düşürüyor.

Bu içerikler arasında bize masum gelen, yetişkinlerin saatlerce oyuncaklarla oynadığı veya paket açtığı videolar, çocukları büyük bir atalete sürüklüyor. Oyun oynamak; bir kurgu oluşturmayı, bedensel efor sarf etmeyi ve hayal gücünü zorlamayı gerektirir. Oysa oynayan birini izlemek çok kolay ve zahmetsiz bir tatmindir. Bu durum, çocukları zamanla doyumsuzluğa itiyor. Sonuç ise kaçınılmaz: Binbir çeşit oyuncağın bulunduğu bir odanın ortasında “Sıkıldım!” diye feryat eden, kendi hayal gücüyle baş başa kalamayan çocuklar…

Bizler, çocukluğumuzda her sıkıldığımızı söylediğimizde “Sıkı can iyidir.” sözünü işittik. Ebeveynlerimiz tarafından bir telaş içinde önümüze türlü alternatifler sıralanmadı. Can sıkıntısının içinden oyunlar, icatlar ve arkadaşlıklar üreten bir nesildik. Bugün ise her canı sıkılan çocuğun eline tutuşturulan ekran, onun en kıymetli hazinesini yani hayal kurma yeteneğini elinden alıyor. Can sıkıntısı, aslında yaratıcılığın doğum sancısıdır. Ekranla bu sancıyı kestiğinizde üretim sürecini de felç etmiş olursunuz. Oyuncaklarla ne yapacağını bilemeyen bir nesil, yarın sorunlarla karşılaştığında ne yapacağını da bilemeyecektir.

Ne izleteceksek çocuklarımızla birlikte izlemek, onlarla ortak bir dil konuşmamızı sağlar. İzlediği bir karakter üzerinden günlük hayatta espriler yapmak, onun dünyasına ait referanslar üzerinden sohbet etmek aramızdaki bağı kuvvetlendirir. Biz onlarla birlikte izlemediğimizde aslında onları hiç tanımadığımız bir yabancının rehberliğine terk etmiş oluyoruz. Evet, o sırada yemeğimizi yapabiliyor, kendimize vakit ayırabiliyoruz ancak uzun vadede yaşanması muhtemel sorunları düşününce bu konforumuzdan vazgeçebiliriz. Ya da bu vakitlerde, önceden araştırıp izlediğimiz ve tabletlerimize ya da telefonlarımıza indirdiğimiz içerikleri, izlemeleri için çocuklarımıza sunabiliriz. Tabii, ekran saatindeysek…

Peki, bu dijital dünyada zamanın ölçüsü ne olmalı? Uzmanların çizdiği sınırlar aslında oldukça net: 0-2 yaş arasındaki bebeklik döneminde beyin gelişimi mucizevi bir hızla ilerlerken ekranın bu sürece müdahil olmaması yani “sıfır ekran” kuralı hayati önem taşıyor. İlerleyen yaşlarda ekran süresi konusunda pek çok uzmanın üzerinde birleştiği pratik bir formül var: “Yaş x 10 dakika.” Yani dört yaşındaki bir çocuk için günlük 40 dakika gibi… Ancak şunu da eklemeliyim: Bu sürenin niteliği, niceliğinden çok daha kritiktir. On dakikalık bir videonun beyne pompaladığı dopamin ile on dakikalık nitelikli bir hikâyenin sunduğu estetik haz aynı kefeye konulamaz. Bu süreyi sınırlarken içeriği de mutlaka süzgeçten geçirmek gerekir. Altı yaş ve sonrasında ise artık mesele sadece süre değil ekranın uykudan, fiziksel aktiviteden ve aile içi iletişimden ne kadar çaldığıdır. Burada asıl kritik eşik, ekranın bir susturucu veya ödül olarak değil çocuğun gelişimine eklemlenen kontrollü bir etkinlik olarak hayatımızda yer almasıdır.

Rabb’imizin bize bahşettiği bu emanetlerin çocukluk yılları, sadece bir büyüme evresi değil; gelecekteki karakterlerinin, inanç dünyalarının ve ahlaki pusulalarının döküldüğü bir ana kalıptır. Bugün o kalıba bizlerin şefkatle ve bilinçle yerleştirmediği her değerin yerini, yarın ekranların soğuk ve denetimsiz rüzgârları alacaktır. Çocuklarımızı dijital dünyanın vahşi akışına bırakmak yerine onlara seçici bir zevk ve eleştirel bir bakış açısı kazandırmalıyız. Unutmayın: Biz onların dünyasında aktif birer rehber olmazsak o boşluğu hiç tanımadığımız ekran yüzleri ve tehlikeli algoritmalar büyük bir iştahla dolduracaktır.

Son olarak tekrar edelim; kuralımız net: Kumanda ebeveynde, ebeveyn çocuğunun yanında!