BİZ MÜSLÜMANLARIZ
CAMİLER YAPARIZ
Mustafa SOYKÖK
Gaziantep Müftüsü
Camiler, yeryüzünde Yüce Allah’ın arzu ettiği toplumsal yapının ve sosyal hayatın kalbi, muharrik gücü ve mimarı oldukları için “Allah’ın evi” olarak nitelendirilir. Hz. Peygamber (s.a.s.), “Bir kişinin sürekli mescide gittiğini görürseniz onun imanına şahit olun! Çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurur: ‘Allah’ın mescitlerini, ancak Allah’a ve ahiret gününe inanan, namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve Allah’tan başkasından korkmayan kimseler imar eder…’ (Tevbe, 9/18)” buyurmuştur. (Tirmizi, İman, 8) Müslümanlığımız adına boy gösterdiğimiz her alanda, hayat mücadelemizin her basamağında, toplumsal kimliğimizin her boyutunda, ahlakımızda, maneviyatımızda ve medeniyetimizde, caminin ve caminin temsil ettiği değerlerin izlerini görmek mümkündür. Cami, Müslüman toplumu inşa eden bir tohumdur: Diriltir, birleştirir, kaynaştırır. Yazımıza başlık olarak koyduğumuz, “Biz Müslümanlarız, camiler yaparız.” cümlesi, Yesrib’i Medine’ye dönüştürme yolunda gerçekleştirilen ilk faaliyetlerden biri olan Mescid-i Nebevi’nin inşası esnasında büyük sahabi Ammar b. Yasir tarafından söylenmiştir. Sahabiler, ikişerli gruplar hâlinde inşaat için gerekli kerpiçleri taşımaya başlamışlardı. Hz. Peygamber de (s.a.s.) Ammar b. Yasir (r.a.) ile birlikte çalışıyordu. Ammar b. Yasir (r.a.) çalışırken recez tarzında şiir söyleyerek “Biz Müslümanlarız, camiler yaparız.” diyor, Resulullah ise Hz. Ammar’ın söylediği şiire eşlik ederek “Camiler…” kısmını nakarat olarak tekrar ediyordu. (Ebu’l-Fazl Cemalüddin Muhammed b. Mükerrem b. Ali İbn Manzur, Muhtasaru Tarihi Dımaşk li-İbni Asakir, thk. Ruhiye en-Nahhas vd. [Dımaşk: Darü’l-Fikr, 1984], cilt: 18, 217)
Bu tablo, aslında İslam medeniyetinin şehir tasavvuruna dair çok şey söyler. Müslümanlar için şehir yalnızca insanların barındığı, ticaret yaptığı ve hayatını sürdürdüğü bir yer değildir. Şehir, aynı zamanda değerlerin yaşatıldığı ve nesillerin yetiştirildiği bir mekândır. Bu sebeple Medine, bütün İslam şehirleri için örnek olmuş, Müslümanlar inşa ettikleri her şehrin kalbine, hayatın merkezine camiyi yerleştirmişlerdir.
Yeryüzü bizler için temiz ve mescit kılınmıştır. Kurumsal bir cami yapısına ihtiyaç duymadan nerede namaz vaktine kavuşursak orada namaz kılabiliriz. (Nesai, Mesacid, 42) Ancak camiler fiziksel varlıklarından çok öte sembolik anlamlar da içermekte, yüce hakikatlere işaret etmektedirler. Camiyi cami yapan da demiri, çimentosu, kapısı, penceresi değil taşıdığı bu sembolik anlamlar ve işaret ettiği hakikatlerdir. Bunları, “varoluş amacı” olarak isimlendirebiliriz. Bir caminin duvarları, onu bir yapı hâline getirir fakat taşıdığı değerler onu cami hâline getirir.
Her şeyden önce cami, bir bölgede İslam’ın sembolü; Müslümanların, varlık ve hâkimiyetlerinin, birlik ve beraberliklerinin işaretidir. (Ebu Davud, Cihat, 91) Cami, Arapçada birleştiren, bir araya getiren ve toplayan manasına gelmektedir. Müslümanlar camide toplandıklarında, Yüce Allah’ın “el-Cami” ismi tecelli eder. Kullarını bir araya getirme, cem etme, kardeş kılma iradesi gerçekleşmiş olur. Unutulmamalıdır ki kurumsallaşamamış hiçbir güzel düşünce pratik hayatta varlığını devam ettiremeyecektir. Dilleri, ırkları, toplumsal ve ekonomik statüleri birbirinden farklı olan insanlar camide aynı saf hizasında birleşir. Caminin adap ve erkânı, resmî protokol kurallarından çok farklıdır. Yeri gelir, en zengin insan en fakirin ayaklarının dibine alnını koyuverir. Yeri gelir, amir ile memur aynı alanda, yan yana durur. Çünkü cami, insanları sahip oldukları makamlarla, servetleriyle veya toplumsal statüleriyle değil “kulluk” ortak paydasında bir araya getirir. Cami, İslam toplumunun tüm farklı renklerini tek bir çatı altında birleştirdiği için bu adı almıştır. Burada insanları birbirinden ayıran kimlikler değil onları bir araya getiren ortak değerler öne çıkar.
Hidayet üzere kalabilmek için müminlerin nasıl dua etmeleri gerektiğini öğreten ayet-i kerimelerden birinde Yüce Allah için “Câmiü‘n-nas” ifadesi kullanılır. (Âl-i İmran, 3/9) Yüce Allah, “el-Cami” ismiyle ahirette de insanları mahşer günü bir araya getirecektir. İnsanların, sosyal hayatın vazgeçilmez bir unsuru olarak camide beş vakit, cuma ve bayram namazları vesilesiyle bir araya gelmeleri, büyük toplanma günü olan mahşerin provası gibidir.
Namazda aynı kıbleye yönelmek, aynı safta durmak ve aynı imamın arkasında birlikte hareket etmek, Müslümanlara yalnızca ibadet etmeyi değil birlikte yaşamayı da öğretir. Bu yönüyle cami, sadece bireyin Rabbine yöneldiği bir yer değil aynı zamanda müminin kardeşiyle buluştuğu bir mekândır. Caminin saf düzeni, aslında hayatın nasıl birlikte yaşanacağına dair sessiz bir eğitimdir.
Günümüzde camilerimizin cemaat sayısında yaşanan düşüş elbette endişe vericidir. Aşırı bireyselleşme, değişen ve karmaşıklaşan mesai koşulları ve popüler kültür bu düşüşün sebebi olarak görülebilir. Ancak daha da endişe verici olan, camilerin sadece namaz kılınan mekânlar olarak görülmesi, sosyal fonksiyonlarının bilinçli veya bilinçsiz olarak işlevsiz kılınmasıdır. Oysa cami, Hz. Peygamber (s.a.s.) örnekliğinde sosyal, kültürel, hukuki ve idari hayatın tam merkezinde yer alan sosyal bir mekândır. Dolayısıyla bugün camilerimizin cemaat kaybından söz ederken yalnızca insanların namaz için camiye daha az gelmesini değil caminin hayatımızdaki anlam ve işlevinin daralmasını da düşünmek gerekir. Camiden uzaklaşmak, zamanla caminin temsil ettiği değerlerden de uzaklaşmaya dönüşmemelidir.
Cami nezakettir, zarafettir, hoşgörüdür, merhamettir. Bir başka ifadeyle namaz, bizi bütün bu değerlerle donatması ve “insan-ı kâmil” olmaya yöneltmesi gereken bir ibadettir. Namazın camide kılınması kadar namazın camiden taşarak insanın davranışlarına, ilişkilerine ve hayatına yansıması da önemlidir. Camiye gelen insan, camiden çıktığında daha merhametli, daha sabırlı, daha nazik, daha kuşatıcı ve daha fazla kardeşlik bilincine sahip olmalıdır. Eğer camide kılınan namaz, caminin kapısından çıktıktan sonra insan ilişkilerine yansımıyorsa burada caminin varlık amacının gerçekleşip gerçekleşmediği üzerine yeniden düşünmek gerekir.
Bugün camilerimizin en çok ihtiyaç duyduğu şeylerden biri, insanları aynı mekânda toplamak kadar gönüllerini de birbirine yaklaştırmaktır. Çünkü cemaat, sadece aynı safta duran insanların kalabalığı değildir. Cemaat, aynı değerler etrafında birbirinin varlığından güç alan insanların birlikteliğidir.
Safları sık tutmanın sadece fiziksel bir yakınlığı değil manevi ve duygusal bir yakınlaşmayı gerekli kıldığını, safları düzgün tutmanın bize estetik ve kaliteli bir hayatı salık verdiğini anladığımızda pek çok mesele çözüme kavuşmuş olacaktır. Unutmayalım ki Allah’ın yardım, lütuf ve ikramına camide ve dolayısıyla da sosyal hayat içinde inşa edilebilecek olan birlik ve cemaat şuuruyla erişilebilir. (Nesai, Ta’zîmu’d-Dem, 5)
Caminin istismar edilmesi, birlik beraberliği güçlendirici fonksiyonlarını yitirip bir fitne ve fesat merkezi hâline getirilmesi de Kur’an-ı Kerim’in “Mescid-i Dırar” (Tevbe, 9/107,108) kavramı ile bizleri uyardığı bir husustur. Camiler, ayrıştırmanın değil birleştirmenin, dışlamanın değil kuşatmanın, fitnenin değil huzurun mekânları olmalıdır.
Caminin kapısından içeri giren herkes, orada kendisine yer olduğunu hissetmelidir. Kadın erkek, genç yaşlı, çocuk büyük; farklı yaş, cinsiyet, eğitim ve ekonomik imkânlara sahip insanlar aynı mekânda kendilerini bu büyük cemaatin bir parçası olarak görebilmelidir. Camilerimizin herkes için bir cazibe merkezi hâline gelmesi için çaba harcamalıyız. Cami adabından taviz vermeden ama insanları da camiden uzaklaştırmadan çağın gerekli kıldığı stratejiler elbette geliştirilebilir. Camilerimizin namaz vakitleri dışında da halkımızın ilmî, kültürel ve sosyal ihtiyaçlarını karşılayabilecek mekânlara dönüşmesi için gösterilen çabalar da artırılmalıdır.
Gençler açısından meseleye baktığımızda caminin geleceğini, aslında bugünün gençleri üzerinden konuştuğumuzu unutmamak gerekir. Gençlerin camiyle kurduğu ilişki, yalnızca onların bugün kaç vakit namaz kıldığıyla ölçülebilecek bir mesele değildir. Asıl mesele, gençlerin camiye kendilerini ait hissettikleri, değer gördükleri, soru sorabildikleri, öğrenebildikleri ve iyi insan olma yolunda destek bulabildikleri bir mekân olarak görüp görmemeleridir. Bir genci camiye kazandırmak, sadece onu bir ibadethaneye değil aynı zamanda bir medeniyetin hafızasına ve bir kardeşlik iklimine de dâhil etmektir.
Camilerde hizmet çeşitliliğine dair nebevi yöntemi ve örnekliği ortaya koymak adına örnek vermek gerekirse şunu zikredebiliriz: Hz. Peygamber’in (s.a.s.) bir gün evinden çıkıp mescide gittiği ve orada insanların birbirinden farklı meşguliyetler içerisinde olduklarına şahit olduğu anlatılır. Bir kısım insanlar Kur’an-ı Kerim okuyor, dua ve ibadet ediyordu. Diğer bir kısmı ise ilim öğreniyor ve öğretiyorlardı. Hz. Peygamber, bunların hepsinin hayırlı olduğunu belirttikten sonra, “Ben muallim olarak gönderildim.” buyurarak öğrenme ameliyesi içerisinde olanlarla birlikte oturmayı tercih etmiştir. (İbn Mace, Mukaddime, 17; Hatib el-Bağdadi, Ebu Bekir Ahmed b. Ali, el-Fakih ve‘l-mütefehkih, thk. Yusuf el-Azzazi, Riyad: 1996, I, 88) Bu örnek, Mescid-i Nebevi’nin sadece ibadet edilen bir mekân olmadığını açıkça göstermektedir. Orada ibadet vardır, dua vardır, Kur’an vardır; aynı zamanda eğitim, öğretim, sohbet ve insan yetiştirme de vardır.
Diyanet İşleri Başkanlığımızın cami müştemilatı içerisinde açtığı geniş kapsamlı gençlik merkezleri, camiyi özellikle gençler açısından cazibeli hâle getirmeye matuf nitelikli bir hizmet imkânıdır. Ne var ki her camide böyle bir imkân oluşturulamamaktadır. Namaz vakitleri dışında camilerin ibadet alanının bir kısmı eğitim için değerlendirilebilir. Sadece Kur’an öğretmeye matuf değil okul derslerine yardımcı olacak şekilde mahallede farklı alanlardan öğretmenler ya da üniversite öğrencileri gönüllü olarak burada istihdam edilebilir.
Belki bugün camilerimizin ihtiyaç duyduğu şey, çok büyük ve gösterişli mekânlardan önce küçük de olsa samimi buluşma alanlarıdır. Bir gencin kitabını açıp okuyabildiği, ödevini yapabildiği, bir din görevlisine soru sorabildiği, bir büyüğüyle sohbet edebildiği ve kendisini değerli hissettiği küçük bir köşe bile caminin hayatımızdaki anlamını yeniden hatırlatabilir. Çünkü caminin gençlere açılması, sadece gençlerin camiye gelmesi değildir. Camiyi gençlere açmak, geleceğe açmaktır. Gençleri camiyle buluşturmak ise caminin geleceğini inşa etmektir.
Bugün camilerimizin kapısından içeri giren çocukların ve gençlerin, yarın bu mekânlarla
nasıl bir bağ kuracağını bugünden belirliyoruz. Onlara camiyi sadece sessiz olmaları gereken, belli zamanlarda gelip ibadet ettikleri bir mekân olarak mı göstereceğiz, yoksa hayatın, ilmin, ahlakın, kardeşliğin ve iyiliğin merkezi olarak mı tanıtacağız? Bu sorunun cevabı, aslında caminin geleceğine dair vereceğimiz cevaptır.
Biz Müslümanlarız, camiler yaparız. Fakat yaptığımız camilerin büyüklüğü kadar onların yetiştirdiği insanların güzelliğini de önemsemeliyiz. Kubbenin yüksekliği kadar gönüllerin yüksekliğine, minarenin uzunluğu kadar ahlakın yücelmesine, safların düzgünlüğü kadar hayatımızın düzgünlüğüne de talip olmalıyız. Çünkü caminin asıl imarı, yalnızca taşını ve duvarını inşa etmek değildir. Caminin asıl imarı, onun temsil ettiği değerleri insan hayatında yeniden var etmektir. Caminin gerçek imarı, insanın imarıdır.
Bir cami inşa edildiğinde bir bina yükselir. Fakat o camide ilim öğrenen bir çocuk, kardeşini seven bir genç, komşusunu gözeten bir yetişkin, merhameti kuşanan bir cemaat oluştuğunda asıl medeniyet inşa edilmiş olur. Öyleyse sahabe misali, “Biz Müslümanlarız, camiler yaparız.” derken yalnızca geçmişte yaptığımız camilerle övünmek değil de bugün hangi camileri ve hangi insanları inşa ettiğimizi iyice düşünmek zorundayız.
Camilerimizi hayatın merkezine taşımak, onları sadece namaz kılınan mekânlar değil insanın; kendisini, kardeşini ve Rabbini yeniden keşfettiği hayat merkezleri hâline getirmek hepimizin sorumluluğudur. Çünkü biz Müslümanlarız, camiler yaparız. Ama asıl vazifemiz, yaptığımız camilerin içinde cami ahlakıyla yaşayan insanlar yetiştirmektir. Caminin taşını, duvarını ve kubbesini inşa etmek önemlidir. Fakat caminin asıl inşası, onun etrafında şekillenen kardeşlik, merhamet, ilim, ahlak ve cemaat şuurunun inşasıdır.