BİRLİK RUHU EKSENİNDE
CAMİ, CEMAAT, CEMİYET
Doç. Dr. Halil ALTUNTAŞ
Heybetli bir aksakalın süslediği göğsü, içinde barındırdığı kalbin darbeli atışları ile kabarıp iniyordu. Taşıdığı “cihan devletinin başmimarı” ünvanı ve sahip olduğu tecrübe, onun bu heyecanını bastırmaya yetmiyordu. Büyük bir tevazu ile “kalfalık eserim” diye takdim edeceği Süleymaniye Camii’nin temeline ilk taş konmuş ve inşaat başlamıştı. Sinan, tasarladığı yapıyı ruhunda yoğura yoğura aylarını vermiş, yedi yıl sonra bir mimari yapı değil de âdeta bir şiir mabet ortaya koymuştu.
Bu satırlar, bir yandan hayalî tasvir ürünü olarak vücut bulurken bir yandan da ortak inanç ve tarih bilincimiz bana bu anlatım için “aynıyla vaki” telkininde bulunuyor; “Süleymaniye, bu sahneyi her tekbirde, her secdede bütün varlığı ile yaşatmakta.” diyor.
O günden beri eser, bir taş yapıyı mabede çeviren o büyüyü, bir “şubesi” olduğu Mescid-i Haram’dan aldığının farkındadır sanki. Öyle bir edası, öyle bir cazibesi vardır. Yapı, secde yeri anlamına gelen “mescit” ismindeki derinliği her hâli ile sergilemekte, ama cami yaftası da ona ayrı bir heybet katmaktadır.
Süleymaniye’ye sadece bir sanat eseri gözü ile bakan kişi neyi görebilmiştir ki! Her şeye rağmen “fena”ya mahkûm bulunan maddi yapıya takılıp kalmadan, onu var kılan ebediyet ruhunu sindire sindire solumak, içeriden sahiplenmek, onun ehli, cemaati olmak gerek. Kendisi ile hemhâl olamadan ömür boyu yalnızca dışarıdan görülmekle sıradanlaştırılan bir cami, fırsat ve ortam oluşup da “izleyicisini” bağrına basınca bir kandil belki de ilk defa yanar, yetim kalmış bir yüreğin kuytu köşeleri aydınlanır, bakan göz görür olur. Yahya Kemal, yaşadığı böyle bir ruh hâletini “Süleymaniye’de Bayram Sabahı” şiirinin düz ifadelere aktardığımız mısralarında şöyle yansıtıyor: “Ey ulu mabet! Seni ancak kubbenin altına geldiğim bu bayram sabahı anlıyorum. Bir zamanlar dışarıdan bakışla seni sadece mimari bir eser gözü ile seyrediyordum. Ama şimdi anladım ki sen bunun çok ötesinde şeysin. Senin gibi mana sembolü bir esere sahip millete mensup olmakla gururluyum. Sen bir mabetsin ve müminler; genci yaşlısı ile Allah’a kulluklarını sergilemek için kubbenin altında toplanmış, tek vücut olmuşlar. İbadet ruhu ile yoğrulan bu ortamda kendimi yıllardır özlemini çektiğim dedelerimin toplanıp bağışlanma diledikleri havayı solur gibiyim.”
Saadet Asrı’nın Medine döneminde toplum çarkının dönmesi için gerekli hemen bütün faaliyetlerin icra merkezi konumunda olan mescit, camileşmeye doğru yol aldıkça maddi ve idari şartların gelişmesi ile burada icra edilen çoğu hizmet türü bağımsız alanlar hâlinde ayrı mekânlara taşındı. Ancak bu ayrışma sadece icra noktasında gerçekleşti. Topluma hâkim olan ruh, bu kurumları mescidin ifade ettiği anlam ve sahip olduğu ana hedef çerçevesinden yürütmekte idi. Zaman ve şartlar, camilerimizin yalnızca namaz kılınan yerler olduğu görüntüsünü öne çıkardı.
Zahirî manzara böyle olmakla birlikte İslam’ın mabedi, dinin yapıcı unsurlarının hareket noktası olma özelliğine ilke ve sosyal pratik olarak sahiptir. Nitekim topluma hizmet çerçevesinde çalışan sayısız vakıf ve benzeri pek çok hizmet, kurum, toplumsal hizmet oluşumları, caminin temsil ettiği mana ve icraattan beslenir. Bu noktadan bakınca cami etkinliklerini cuma namazı, beş vakit namaz ve diğer dinî ya da kültürel etkinliklere indirgemenin yanılgı olduğu fark edilir. Namazı camide birlikte kılmak, camiyi var eden asıl sebebin sadece bir yansıması, bir sonucudur. Bizatihi namazın da güttüğü temel hedef müminleri mutlak hakikat etrafında cem etmek, birleştirmektir. Camide cemaatle kılınacak namaz konusundaki kuvvetli nebevi teşvikin arkasında da bu yöneliş vardır. Allah’a kulluk noktasında sımsıkı birleşen gönüller, günlük hayatın “gelgit”lerine karşı sağlam bir “bağlayıcı”dır. Gönül birlikteliği için ortak maddi, fiilî zemin ve ortak idealler ile hemhâl olmak gerekir. İşte cami, bu amaçla kendisini var eden ilkeleri ezan adı ile her gün beş kere ilan eder. Bu ilkeler doğrultusunda bireyleri cemaate, cemaatleri cemiyete, gerçek üretken topluma dönüştürecek enerjisi ile büyük katkı sağlar. Bu üretken toplum, tüm kâinata hâkim tevhid ruhunu içine sindirip çokluk içinde birliği ve bütünlüğü yakalamış bireylerin toplumudur.
Bu ifade, teorik bir iddiayı değil mevcut şartlar içinde bile işlerliğini sürdüren bir gerçeği yansıtmaktadır. Yakın bir geçmişe kadar ekmek uğruna ata toprağından ayrılan insanımız rızkını aradığı büyük şehir kıyılarında yaptığı derme çatma evinden önce ortak emekle çatıverdikleri camiye “sığınmakta” idi. Yeni bir yerleşim alanı oluşturacak iş adamının, seçtiği fiziki mekâna öncelikle bir cami inşa etmesinin ardındaki gerçek de bu yöneliştir.
Caminin temsil ve icra ettiği temel ilke, her ırk, renk ve sosyoekonomik düzeyden insanın bütün dünyevi farklılaşmalardan uzak olarak ve sadece “mümin ve Allah kulu” niteliği ile alınların secdeye konulmasında ifadesini buluyor. Modern zamanların ürettiği bencillik ölçeğine varan bireysel hayat pratiğinin her yönü ile yalnızlaştırdığı insanın kendini bulup hemcinsleri ile bütünleştireceği yer olarak caminin kapıları ardına kadar açıktır. Camide telkin edilen dinî, ahlaki ve içtimai ilkeler esasen birer ilişkiler öğretisi olarak toplum huzurunun ve birlik ruhunun sağlanmasında büyük öneme sahiptir. Bütün bu ilkelerin ortak ifadesi olan İslam kardeşliği ilkesi sınır tanımaksızın Müslümanlar arasında kopmaz bir bağdır. Cemaatle namaz kılmaya özen göstermek, Müslümanların birbirlerinin durumundan haberdar olmalarının, üzüntü ve sevinçlerini paylaşmalarının; karşılıklı yardım ve desteğin de zemini olur.
Günümüz insanı yalnızlığı, bunalımları, bireyselleşme ve bencilleşmesi ile baş edebilecek ortamı ve enerjiyi camilerin iç aydınlığı ile aşabilecektir. Katı benlik ve bencillik kıskacından kurtulmak, buranın ruhuna teslim olmaktan geçiyor. Kur’an-ı Kerim, mescitlerin toplumsal önemine çeşitli üsluplarla dikkat çeker. Mescitlerin Allah’a ait mekânlar olduğu, Allah ile birlikte başka hiç kimseye/hiçbir şeye ibadet edilmemesi ilkesini getirirken (Cin, 72/18) ruhların saf tevhid inancı merkezinde birleşmesini ister. İnsanın ulaşabileceği en yüksek iç dünya mertebesi olan imanda birlik, toplum için en sağlam birleştirici etken konumundadır. İşte cami, bu ruhun ışıl ışıl yansıdığı mekândır. Mümin toplum ile mescit olgusu arasında karşılıklı bir etkileşim yaşanır. Camide düzenli ve bilinçli olarak birlikte kılınan namaz, yüksek idealler etrafında birleşmiş özel bir Müslüman topluluğu oluşturuyor. Aynı ruh, farkında olunsun olunmasın, bir şekilde cami dışına da taşınıyor.
Belki de bugün camilerin birleştirici etkisinin elle tutulur şekilde yaşandığı en belirgin yerler gurbet ellerdir. Müslümanların yeterli yoğunlukta yaşadıkları yurt dışı bölgelerinde camiler onların ortak değerlerinin beslediği enerji kaynağı konumundadır. Sosyal hayat, nerede ise bütünü ile cami etrafında şekillenir. İşin bütün sihri, insanların ruhu manevi ihtiyaçlarının, yönelişlerinin, hasret ve beklentilerinin yansıma bulduğu yerin cami oluşundadır.
Millî ve içtimai bütünlüğümüzün perçinlenmesi, dünya İslam toplumunun yeniden ümmet niteliğini kazanması, caminin temsil ve ifade ettiği nizamın sosyal hayatın tüm alanlarına yön vermesi ile gerçekleşecektir. Vesselam…