BİR MEDENİYET TASAVVURU OLARAK KÜLLİYELER
Ali Osman ÖZDEMİR
Hüner, bir şehir bünyâd etmektir;
Reâyâ kalbin âbâd etmektir.
Avnî
Osmanlı şehirlerinde gün ağarmadan caminin kapıları dualarla açılır, külliyenin imaret mutfağında hummalı bir hazırlık başlardı. Devasa kazanlarda pişirilecek yemekler için odunlar taşınır, fırın ateşlenirdi. Sabah ezanıyla birlikte, medresede kalan talebeler, tabhanede ücretsiz konaklayan yolcular ve halk, şehrin merkezindeki camiye giderdi. Namazın cemaatle eda edilmesinin ardından imarette sıcak çorbalar ve fodula adı verilen ekmekler paylaşılır; külliyenin çevresindeki dükkânların kepenkleri açılırdı. Osmanlı şehrinde yeni bir gün işte böyle başlardı.
Gündelik hayatın bu rutinleri, caminin ve külliyenin bir ibadet alanı olmanın ötesinde insanı, şehri, mekânı ve zamanı bir nizam etrafında birleştiren muazzam bir merkez olduğunu gösterir. Külliyeler öyle köklü eserlerdir ki her köşe başında başka bir hikâye anlatır. Külliyelerin dışına çıktığımızda ise modern yaşamın karmaşası bizi bekler. Prof. Dr. Sadettin Ökten, külliye konusuna atıfta bulunarak “Bugün çağdaş insanın külliyesi AVM’lerdir. Size kazanmadığınız parayı harcatırlar. En kıymetli varlığınız olan vakti heba ettirirler.” der.
Medeniyetlerin insana bakışı, onların mekânı ve şehri inşa etme biçimlerini de tayin eder. İslam medeniyeti külliyeyi, ayette belirtildiği gibi “en güzel şekilde yaratılmış” olan insana hayat sunacak bir alan olarak tasarlamıştır. İnsanın bedeni kadar ruhunu, dünyası kadar ahiretini, ferdî hayatı kadar cemiyet içindeki varlığını da dikkate almıştır.
Caminin ibadet mekânı olmanın ötesine geçerek eğitim, istişare, dayanışma ve toplumsal hayatın merkezi hâline gelmesinin ilk büyük örneğini ise Medine’de Mescid-i Nebevi’de görürüz. Bünyesinde eğitim halkalarının, diplomatik görüşmelerin, sağlık çadırının ve gariplerin barınmasına imkân sağlayan mekânların bulunması, sonraki asırlarda İslam şehirlerinin manevi dokusunu şekillendiren külliye anlayışının temel ilham kaynağı olmuştur. Diğerkâmlık, iyilik, merhamet ve cömertlik erdemleri ile gönüllülüğün birleştiği yerde vakıf anlayışı başlar. Vakıf anlayışının eseri olan Osmanlı külliyelerinin, toplumsal hayatı İslami bir nizam, merhamet ve estetik etrafında nasıl ilmek ilmek ördüğünü gösteren pek çok unsur vardır.
Zamanla caminin etrafında medrese, imaret, darüşşifa, sıbyan mektebi, tabhane, hamam, kütüphane, sebil, çeşme, muvakkithane, arasta ve dükkânlardan oluşan ve pek çok hizmeti içinde barındıran yapı toplulukları ortaya çıkmıştır. Asırlar boyunca İslam coğrafyasının pek çok yerinde önce camiyi merkeze alan külliyeler inşa edilmiş, zamanla bu külliyelerin çevresinde mahalleler ve nihayet şehirler teşekkül etmiştir.
Bugün külliye dediğimiz bu yapılar, aslında medeniyetimizin şehre yansıyan fiziksel iz düşümleridir. Osmanlı’da İznik Orhan Gazi Külliyesi ve tam teşekküllü bir külliye olan Bursa Orhan Gazi Külliyesi ilk örneklerdendir. Anadolu’nun işlek güzergâhlarından birinde inşa edilen menzil külliyesi Eskişehir Kurşunlu Külliyesi ise camisi, medresesi, sıbyan mektebi, tabhanesi ve kervansarayıyla yalnız ibadet ve eğitim hizmeti vermekle kalmamış; yolcuların güvenliğini sağlamış, ticareti canlandırmış ve çevresinde yeni bir hayatın oluşmasına öncülük etmiştir.
Külliyeler, insan hayatının hiçbir safhasını dışarıda bırakmayan bütüncül bir hizmet anlayışıyla inşa edilmiştir. İnsan kendini çocukken külliyenin mektebinde, gençken medresesinde, hastalandığında darüşşifasında, yoksul düştüğünde imaretinde, susadığında çeşmesinde, yolcu olduğunda tabhanesinde bulurdu.
II. Bayezid Camii, cemaatle kılınan vakit namazlarının yanı sıra mevlit törenleri ve bayram alayı gibi merasimlerle şehrin nabzının attığı bir mekân olmuştur. Ayrıca avlusunda güvercinler için bir bakım yeri bulunurdu. Külliyenin çeşmesi su ikram ederken muvakkithanesi şehrin zamanını tanzim eder; kütüphanesi hafızayı korurken haziresi insana fâniliğini hatırlatır. Bu bakımdan külliye, yalnız birtakım binaların yan yana gelmesinden ibaret değildir. II. Bayezid Külliyesi, hamamıyla da dikkat çekmiştir. Şehrin en görkemli hamamlarından biri olarak inşa edilmiş, kiralanmış; buradan elde edilen gelir, doğrudan külliye personelinin yevmiyelerine ve imarette pişen yoksul aşına kaynak teşkil etmiştir. Osmanlı Dönemi’nde kütüphanelerin müstakil binalara kavuşmasının en zarif örneklerinden biri olan ve II. Bayezid Külliyesi içinde kurulan Veliyyüddin Efendi Kütüphanesi, halka ve talebelere kesintisiz hizmet vermiştir.
Külliyeler, insanı yaşatmayı amaçlamış olan medeniyet vahalarıdır. Süleymaniye Külliyesi, bunun en görkemli örneklerinden biridir. Tıp medresesi ve darüşşifasıyla teorik eğitimle tedaviyi aynı mekânın sınırlarında buluşturan külliye, asırlar boyunca bir ilim merkezi olarak hizmet vermiştir. “Evvel” ve “Sâni” medreseleri ile sıbyan mektebinin bulunduğu mekânların bugün Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi vasıtasıyla ilim dünyasına hizmet etmeyi sürdürmesi de medeniyetimizin yaşatma idealini
hatırlatır.
Külliyelere dair vakfiyelerde görev yapacak personelin vasıflarından pişirilecek yemeğe, öğrenciye verilecek harçlıktan fakirin cenaze masrafına kadar hayatın tüm veçheleri düşünülmüştür. Yeni Cami Külliyesi’nde Hatice Turhan Sultan’ın vakfiyesinde kitaplarının vakfedilmesinden ramazan yardımlarına, camilerde Kur’an okuyacak hafızların görevlendirilmesinden ücretlerine kadar her ayrıntı hükme bağlanmıştır. Mihrimah Sultan Külliyesi’nde sıbyan mektebine öncelikle yetimlerin, yer kalması hâlinde yoksul ailelerin çocuklarının alınmasının şart koşulması; çocukların giyim ihtiyaçlarının karşılanması ve harçlık verilmesi vakfiyelerdeki teferruatların güzel örneklerindendir. Aynı anlayış, gelir fazlasının şehrin kaldırımlarının yapılmasına ve çeşmelerin tamirine ayrılmasını da düşünmüştür. Kökleri merhamette, dalları hayırseverlikte olan vakıf anlayışı böylece külliyelerden şehrin taşına, sokağına ve suyuna kadar uzanmıştır.
Külliyelerin en hayati unsurlarından biri, topluma nitelikli insan ve ilim adamı kazandırma gayesiyle kurulan eğitim kurumlarıdır. Külliyelerin bir unsuru olan medreseler, sıbyan mekteplerinden mezun olan yetenekli öğrencilerin orta ve yükseköğretim seviyesinde dinî ve akli ilimleri, ayrıca fen ilimlerini bir arada öğrendiği akademik kurumlardır. Osmanlı medrese hiyerarşisinde önemli bir yere sahip olan Atik Valide Sultan Külliyesi’nde medresedeki öğrencilerin hiçbir geçim kaygısı gütmeden tamamen eğitimlerine yoğunlaşması hedeflenmiştir. Seçkin talebelere vakıf tarafından günlük ikişer akçe burs tahsis edilmiştir. Talebelerin giyecek, barınma ve beslenme giderleri tamamen vakıf mülklerinin gelirleriyle karşılanmıştır. Hocaların ve diğer görevlilerin maaşları da yine vakıf tarafından karşılanmıştır.
Külliyelerde gönül sofralarının kurulduğu, şefkatin en sıcak hissedildiği yerlerden biri ise imaretlerdi. Külliyelerin camileri ve hiç şüphesiz binlerce kişiyi ağırlayan imaretleri, halkla temasın en yoğun ve sıcak olduğu yerlerdir. Atik Valide Sultan Külliyesi’ndeki imaret; fakirlere, yolculara ve medrese talebelerine sıcak yemek sunuyordu. Vakfiyede imaretin gelirleri kadar hizmetin niteliği de düşünülmüş; temizliğe, malzemelerin tazeliğine, yemeklerin güzel hazırlanmasına ve misafirlere iyi hizmet edilmesine önem verilmişti.
Aynı merhameti, külliyelerin şifa ve merhamet yuvaları olan darüşşifalarda da görürüz. Sultan II. Bayezid’in Edirne’de yaptırdığı darüşşifa, hastalara deva, dertlilere şifa ve divanelerin ruhuna gıda sunan bir mekândı. Evliya Çelebi’nin belirttiği gibi bu darüşşifada sadece ilaçla değil musikiyle de tedavi yapılırdı. Avrupa’da bazı bölgelerde akıl hastalarının diri diri yakıldığı karanlık çağlarda, Osmanlı külliyelerinde musiki, koku ve merhametle tedavi imkânı sunulurdu.
Muvakkithaneler de bu noktada bahse değer unsurlardı. Zamanın tespit ve tanziminde, vakitlerin ise topluma duyurulmasında hayati bir role sahiplerdi. İbadetlerin vaktinde gerçekleştirilmesinin büyük önem taşıdığı İslam toplumunda inşa edilen muvakkithaneler, külliyelerin vazgeçilmez parçalarından biriydi. Namaz vakitlerinin, ramazan ayı imsak ve iftar saatlerinin astronomik gözlemler ve hassas matematiksel ölçümlerle belirlendiği, külliyenin ve kent hayatının zaman nizamını kuran ilmî merkezlerdi. Beylerbeyi Külliyesi Muvakkithanesi, iki katlı şık bir yapı olarak inşa edilmiştir ve muvakkithanelere güzel bir örnektir. Burada vakıf sistemi, gökyüzü hareketlerini ve zaman hesaplarını çok iyi bilen uzman bir muvakkiti maaşla istihdam etmiştir.
Yolcuların ve kimsesizlerin sığınağı tabhaneler ise uzun seyahatler esnasında yorgun düşen yolcuların, seyyahların, hastaların ve barınma sıkıntısı çeken kimsesizlerin sığındığı bilabedel konaklama yerleridir. Mimari açıdan en özgün örneklerinden biri olan Bursa Hudâvendigâr Külliyesi’nde tabhane odaları, dervişlerin ve misafirlerin hizmetine sunulmuştur. Vakfiye şartlarına göre buraya gelen konuklar hiçbir statü farkı gözetilmeksizin üç gün boyunca tamamen ücretsiz olarak barınmıştır.
Külliyelerde bulunan çeşme ve sebiller ise şehirlerde insanların ve diğer canlıların en temel ihtiyaçları olan temiz suya ücretsiz erişmesini sağlayan muazzam hayır yapılarıdır. Sadaka-i cariye içinde en çok teşvik edilen ikramlardan biri sudur. Nuruosmaniye Külliyesi’ndeki sebil ve çeşme, bu ikramı icra etmiş en zarif hayır noktalarından biri olarak tanımlanabilir.
İslam medeniyetinin inşa ettiği bu külliye sisteminde, özellikle valide sultanların ve kadınların
kurduğu vakıflar ve külliyeler çok müstesna bir yere sahiptir. Çeşitli çeşmeler, şadırvan, han, hamam, mektep ve darülhadis yaptıran Mahpeyker Kösem Sultan, valide sultanlar arasında hayırseverliğiyle öne çıkmıştır. Çinili Cami Külliyesi dikkat çeken eserleri arasındadır.
Bütün bu hizmetlerin arkasında ise muazzam bir iktisadi ve ahlaki mekanizma bulunuyordu: Vakıf sistemi. Külliyenin personeline ödenecek maaştan imarette kaynayacak çorbaya, talebenin bursundan binanın tamirine kadar hizmetlerin sürekliliği vakıflarla teminat altına alınırdı. Fatih Külliyesi’nin hizmetlerini sürdürebilmesi için binlerce dükkân, ev, hamam, han, bahçe, köşk, bedesten ve başka gelir kaynaklarının vakfedilmiş olması, sistemin büyüklüğünü göstermek için yeterlidir.
Bu sürekliliği sağlayan vakıf sisteminde, külliyelerin çevresindeki arastalar, dükkânlar, hanlar ve hamamlar sadece ticaret mekânları değildi. Mimar Sinan’ın başyapıtı olan Süleymaniye Külliyesi’nin çevresini saran Tiryaki Çarşısı ile Bakırcılar ve Dökmeciler Çarşısı’ndaki dükkânlardan elde edilen düzenli kira gelirleri, darüşşifadaki hastaların tedavisinde, imarette her gün pişen binlerce kap sıcak çorba ve ekmeğin temininde ve medrese talebelerinin burslarının ödenmesinde kullanılmıştır. Böylece kazanç ile hayır, ticaret ile merhamet, dünya ile ahiret birbirinden koparılmadan aynı nizam içerisinde yerini bulmuştur.
Külliyeyi meydana getiren unsurlar arasında son olarak türbe ve hazirelerden söz etmek gerekir. Türbe ve hazirelere, külliyeyi inşa ettiren sultanlar ve ailelerinin yanı sıra dönemin önemli devlet ve ilim adamları da defnedilmiştir. Bunun en bilinen örneklerinden biri Fatih Külliyesi’dir. Fatih Sultan Mehmed, Fatih Camii’nin avlusundaki hazirede bulunan türbesine defnedilmiştir.
Tarihimiz ekseninde bugünü düşünmek
Dertliye deva, yolda kalana dayanak, garibe bir tas sıcak çorba ve huzur… Anadolu’da bir şehirde, susamışa su veren bir çeşme, yolcuya kapısını açan bir imaret, hastaya şifa sunan bir darüşşifa varsa orası artık bir Osmanlı şehridir. Külliyeleri sadece bir bina kompleksi olarak değerlendiremeyiz. İnandığı gibi yaşayan Müslümanların kurguladığı ve inşa ettiği bu mekânlar, hayatın bütününü gözeten bir medeniyet anlayışının eseridir.
Camilerimiz tarihin hiçbir aşamasında yalnızca beş vakit namaz kılınıp kapısı kapanan yapılar olmadı. Etraflarındaki medreselerle ilmi, imaretlerle sosyal dayanışmayı, darüşşifalarla şifayı ve tabhanelerle misafirperverliği bir araya getiren hayat merkezleri oldu. Camiler ve Din Görevlileri Haftası vesilesiyle tarihimizin bize bıraktığı bu mirası bugün de yaşatma gayretinde olduğumuzu belirtmek isterim. Camilerimizi ve külliyelerimiz, şehirlerimizin manevi, sosyal ve kültürel merkezleri olmaya devam ediyor. Türk İslam sanatlarının neşvünema bulduğu Büyük Çamlıca Camii, sosyal ve kültürel donatıyı bir arada barındıran külliyesiyle, kütüphanesi ve İslam Medeniyetleri Müzesi ile cami eksenli şehir nizamının öncülüğünü yapmaya devam ediyor. Şakirin Camii’nin seminer ve sergi salonları kültürel programlara ve sanat panellerine ev sahipliği yapıyor. Taksim Camii, kütüphanesi ve çok amaçlı salonlarıyla Türk İslam sanatları eserlerinin sergilenmesinde öncülük ediyor. Akseki Camii, kütüphanesi, gençlik merkezi ve sergi alanlarıyla yıl boyunca çeşitli sosyal etkinliklerin merkezi hâline geliyor.
İsmini zikretmediğimiz daha nice camimiz, tüketim ve hızın egemen olduğu çağdaş hayatın kuşatmasından sıyrılmamızı, tarihî mirasımızdan süzülüp gelen külliye ve vakıf kültürünü hatırlamamızı sağlıyor.