AKLIN SINIRINDA BİR SORU: ALLAH’I KİM YARATTI

AKLIN SINIRINDA BİR SORU: ALLAH’I KİM YARATTI

Dr. Halil KILIÇ

DİB Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

يَأتي الشَّيطانُ أحَدَكُم فيَقولُ: مَن خَلَقَ كَذا؟ مَن خَلَقَ كَذا؟ حتَّى يَقولَ: مَن خَلَقَ رَبَّكَ؟ فإذا بَلَغَه فليَستَعِذْ باللهِ وليَنتَهِ[1] [2] 

“Şeytan sizden birine gelir ve ‘Şunu kim yarattı?’, ‘Bunu kim yarattı?’ diye sorar. Sonunda ‘Peki, Rabbini kim yarattı?’ der. Kim böyle bir düşünceyle karşılaşırsa Allah’a sığınsın ve bu düşüncenin peşini bıraksın.”

 

(Buhari, Bed’ü’l-Halk, 11 [83])

İnsan, soru soran ve hakikati arayan bir varlıktır. Çocuklukta “Bu nedir?” merakıyla başlayan zihinsel yolculuk; zamanla varoluşun gayesine, evrenin kökenine ve sonrasına uzanır. Özellikle gençlik yıllarında zihnin soyut düşünce kapıları aralandığında, bu arayışın ortasına bazen yakıcı bir soru düşer: “Peki, Allah’ı kim yarattı?”

Bu soru, sanıldığı gibi yalnızca modern dönemin veya günümüz gencinin karşılaştığı bir durum değildir. Asr-ı Saadet’te de insan zihnini kurcalayan bu düşünceyi Peygamber Efendimiz (s.a.s.) şöyle haber vermiştir:

“Şeytan sizden birine gelir ve ‘Şunu kim yarattı?’, ‘Bunu kim yarattı?’ diye sorar. Sonunda ‘Peki, Rabbini kim yarattı?’ der. Kim böyle bir düşünceyle karşılaşırsa Allah’a sığınsın ve bu düşüncenin peşini bıraksın.”

Hadis-i şerifi incelediğimizde dikkat çeken ilk husus, Efendimizin söz konusu soruya doğrudan bir cevap vermemiş olmasıdır. Çünkü ortada cevap bekleyen makul bir soru değil mantıksal açıdan yanlış kurgulanmış bir kategori hatası vardır. Belagat ilminde ‘üslub-ı hâkim’ olarak bilinen metodu uygulayan Allah Resulü (s.a.s.), zihni çıkmaza sürükleyen bu soruyu geçersiz kılmış ve muhatabına mantıksız bir soruyla vakit kaybetmek yerine, asıl muhtaç olduğu zihinsel emniyeti ve hakikati sunmuştur.

Gündelik hayatta da gramer açısından doğru fakat mantıken imkânsız sorularla karşılaşırız. Mesela biri bize “Mavi renginin ağırlığı kaç gramdır?” ya da “Üç köşesi olan bir yuvarlak çizebilir misin?” diye sorsa cevap veremeyiz. Sorunun cevabı olmadığı için değil sorunun kendisi çelişkili olduğu için. “Allah’ı kim yarattı?” sorusu da tam olarak böyledir. Çünkü bu soru, yaratılmışlar evrenine ait geçerli kanunları, o kanunların yaratıcısına uygulamaya çalışır ki bu da temelden yanlış bir durumdur.

İslam düşünce geleneğinde bu konunun izahı yapılırken “teselsülün butlanı” (sonsuz sebep sonuç zincirinin imkânsızlığı) deliline başvurulur. Bu meseleyi bir örnekle açıklayalım: Bir tren düşünelim. Son vagonu bir önceki çeker, onu da bir önceki... Eğer bu silsile sonsuza kadar giderse ve en başta kendisi çekilmeyen ama diğer tüm vagonları çeken bir lokomotif bulunmazsa vagon sayısı sonsuz da olsa o tren asla hareket edemez. Evren için aynı husus geçerlidir. Varlık zincirinin bir noktada durması ve varlığı kendinden olan, hiçbir sebebe muhtaç bulunmayan bir “İlk Sebep”te (Müsebbibü’l-esbab) son bulması akli bir zarurettir. “Allah’ı kim yarattı?” diye sormak, “Lokomotifi hangi vagon çekiyor?” demek kadar mantık dışıdır. Zira Allah Teâlâ “Bedi” (örneksiz var eden) ve “Halık”tır; zatı itibarıyla kadimdir, varlığının başlangıcı yoktur.

Peki, akıl bu yalın gerçeği kavradığı hâlde zihin neden hâlâ bu sorunun etrafında dolanıp durur? Burada akıl ile vehim arasındaki ince sınırı görmek gerekir. Akıl, varlığı kavramada bir nurdur; fakat insanın hayal gücü ve duyusal tecrübelerinden beslenen vehim, zaman zaman aklı yanıltabilir. Zira yaratılan her şey hadistir (sonradan meydana gelmiştir) ve zaman mekân boyutuna tabidir. Allah ise zamanı, mekânı ve nedensellik kanunlarını yoktan var edendir. Zamanı ve mekânı yaratan zatı, zamana ve mekâna ait kavramlarla sorgulamak, mimarı binanın tuğlaları arasında aramaya benzer. Dolayısıyla zaman ve mekân sınırları içinde şekillenen ve sadece tecrübe ettiği mahlukat dünyasını ölçü alan insan aklı, zaman ve mekândan münezzeh olan Allah’ın zatını bütünüyle idrak edemez. Aklın bu sınırlılığı, bir acziyetten ziyade yaratılışın tabii bir gereğidir. Bu hakikat ve aklın sınırı şöyle ifade edilmiştir: İnsanın, Allah’ın zatını kuşatamayacağını idrak etmesi, O’nu tanıma yolunda ulaşılan en yüksek idraklerden biridir. Çünkü akıl; Allah’ın varlığını, birliğini ve kemal sıfatlarını delilleriyle kavrayabilir. Ancak sınırlı olan aklın, sonsuz olanı bütünüyle kuşatmasını beklemek, ona taşıyamayacağı bir yük yüklemektir. Aklın kendi sınırını bilmesi bir yenilgi değil aksine zihinsel bir olgunluktur.

Ne var ki insan zihni, bazen bu sınırda durmak yerine cevabı bulunamayacak soruları peş peşe üretmeye devam eder. Kişiyi huzursuz eden, iradesi dışında zihne gelen ve aynı noktaya tekrar tekrar dönmesine yol açan bu tür soru ve kuruntulara vesvese adı verilir. Zihne gelen bu tür vesveseler, aynı zamanda kişinin imanının apaçık göstergesidir. Nasıl ki hırsızlar içi boş ve harabe bir eve değil değerli eşyaların bulunduğu bir yere girmeye çalışırsa şeytan da iman cevherinin bulunduğu kalbe vesvese oklarını fırlatır. Ancak insanın zihnine böyle bir düşüncenin gelmesinden ziyade onun karşısında nasıl bir tavır takınacağı önemlidir. Bu noktada yapılması gereken, vesveseyi besleyen ve zihni sürekli aynı noktaya döndüren düşünce döngüsünü sürdürmemektir. Hz. Peygamber’in (s.a.s.), “Allah’a sığınsın ve bu düşüncenin peşini bıraksın.” şeklindeki tavsiyesi de tam olarak bu zihinsel döngüden çıkmanın yolunu göstermektedir. Bu tavsiye, âdeta zihnin kilitlendiği noktadan çıkarak yeniden sağlıklı düşünme zeminine dönmeyi sağlayan bilişsel bir resetleme işlemidir.

Netice itibarıyla zihni yoran ve bir yere varmayan bu tarz sorular karşısında yapılması gereken şey, dipsiz bir kuyuya taş atmaktan vazgeçmektir. Sorunun mantıksızlığını fark ettiğimiz an, durmamız gereken yeri de bulmuş oluruz. Aklımızı çıkmaz sokaklarda koşturmak yerine Peygamberimizin tavsiyesine uyup Allah’a sığınarak kalbimizi rahatlatmak, zihne verilecek en güzel ve en kestirme cevaptır.

 [1]EMRAH BEY HAREKE EKSİKLERİNİ TAMAMLASIN

 [2]AHMET MAHMUT'A SORALIM ARAPÇA METİNLERİ ALDIĞIMIZ YERİ DEĞİŞTİRELİM.