T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 2184
Halk Kitapları: 588

Yayın Yönetmeni: Doç. Dr. Fatih KURT

Yayın Koordinatörü: Bünyamin KAHRAMAN

Editör: Prof. Dr. Huriye MARTI

Baskı Takip: Fatma ATAY

Grafik Tasarım: Ali ÇINKI

Baskı: Önka Matbaacılık
Zübeyde Hanım Mah. Sebzebahçeleri Cad.
No: 80/32 Altındağ/Ankara
Tel: 0312 384 26 85

2. Baskı, Ankara Eylül 2022

ISBN: 978-625-435-369-7
2022-06-Y-0003-2184
Sertifika No: 12930

Eser Yayın Kurulu Kararı: 10.06.2020/37

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Tel: 0312 295 72 93 - 94 Faks: 0312 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü
Tel: 0312 295 71 53 - 295 71 56 Faks: 0312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

Takdim

İnsanoğlunun yeryüzü imtihanına ilk günden itibaren şahitlik eden Mekke ve çevresi, Kâbe’nin izinde mukaddes belde olarak tarih boyunca değerli olmuştur. Kâbe’ye yönelen her yürek, Hz. İbrahim’in çağrısına cevap vererek mübarek bir yolculuğa çıkmış; hac, meşakkatte arınmayı, sabırda huzuru arayanların seferi olmuştur. Dünyada sadece bir “yolcu” olduğumuzu hatırlatan bu eşsiz sefer, İslam’ın temel ibadetlerinden biridir. Şartları taşıyan her Müslüman için haccetmek farzdır. Nitekim Kur’an-ı Kerim’de Allah Teala şöyle buyurur: “Yoluna gücü yetenlerin Beyt’i haccetmeleri, insanlar üzerinde Allah’ın bir hakkıdır.”¹ Hac, sağlığı ve maddi durumu yerinde, hacca gitmek için imkânları yeterli olan her erkek ve kadın için sorumluluktur. Hac zamanı dışında Mekke ve Medine’yi ziyaret ederek umre ibadetini yerine getirmek ise her Müslüman için bahtiyarlıktır.

Hac ve umrenin bilinçli bir şekilde ifa edilmesi, birçok semboller barındıran bu ibadetler esnasında rükünlerin ne anlama geldiğinin bilinmesi önemlidir. Zira tarihe uzanan anlam dünyasıyla hac, insanı dünden geleceğe taşıyan benzersiz bir yolculuktur ve bu yolculukta hacının ya da umrecinin farkındalığı bir ömür boyunca taşıyacağı bir şuur aşısına dönüşecektir.

Elinizdeki bu eser, tarihçesinden başlamak üzere, kıblesi, Kâbe’si, tavafı, kurbanı, zemzemi ve bayramıyla her açıdan haccı sizlerle buluşturmak üzere hazırlanmıştır. Diyanet İşleri Başkanlığının yayınladığı en büyük hadis külliyatlarından biri olan Hadislerle İslam isimli çalışmadan derlenen yazılarla oluşturulan bu kitabın gayesi, bilhassa hac ve umreye niyetlenen müminleri bu nadide ibadete hazırlamaktır. Bir bütün olarak haccı görebilmek, bir arınma umudu olarak haccı hissedebilmek, bir ümmet iştiyakıyla haccı tecrübe edebilmek niyazıyla hayırlara vesile olmasını diliyoruz.

Editör

1 Âl-i İmrân, 3/97.

HAC MENASİKİ:
HACCIN SEMBOLİK BOYUTU

‘Kastetmek’ anlamına gelen hac, Kâbe’nin şahsında Allah’ı, O’nun rızasını kastetmek, O’na yönelmektir. Hac, ruhun Allah’a yöneliş ve yükselişini temsil eder. Kâbe hedef değil, belki son suzluğa ve bu manevi atmosfere geçişin başlangıcıdır. Bütün benliğiyle Allah’a yönelen mümin, sembolik olarak O’nun evini ziyaret etmeyi büyük bir manevi zevk olarak telakki eder. Zira Allah’ın sembollerine saygı göstermek, kalplerin takvasındandır.¹ Hz. İbrahim’in çağrısına kulak veren mümin,² günde beş vakit uzaktan yöneldiği Allah’ın evine bu defa bedeniyle varmak ister. Hem maddi azığını hem de takva azığını hazırlayarak çıkar yola…3 Hedef olarak Allah’a, mekân olarak Allah’ın evinin bulunduğu Harem Bölge’ye, zaman olarak da bir taraftan adeta Hz. İbrahim, Hz. Peygamber ve sahabe asırlarına; diğer taraftan da sonrasında kazandıklarıyla geleceğe yapılan bir yolcu luktur hac.

Nihayet bu yolculuğun sonunda, Müslüman’ın ömür boyu namazlarında yöneldiği Kâbe ile arasındaki binlerce kilometrelik mesafe kalkacak, yıllarca hasretini çektiği Allah’ın evini birkaç metreden dünya gözüyle doya doya seyrederek kılacaktır namazlarını.

Mîkat: İlahî Randevu İklimine Giriş

Tayin edilen vakit, buluşma vakti, bugünkü tabirle “randevu zamanı/yeri” anlamına gelen “mîkat” kelimesi, haccın başlandığı yeri ve zamanı ifade eder. Hz. Peygamber (s.a.s.) tarafından belirlenmiş olan mîkat sınırları⁴ artık randevu bölgesine gelindiğinin habercisidir. Mîkat mahallinde yapılan niyet ile birlikte hac görevi başlamış olur.

Mîkata gelen mümin, kendisini Tur Dağı’na Allah ile konuşmaya giden Hz. Musa⁵ gibi hisseder. Acaba Allah ile nasıl buluşulacaktır? O’nun rahmetini, azametini nerede, nasıl ve ne kadar görebilecektir? Acaba Allah kendisini ve haccını kabul edecek midir? Hac, onun için gerçekten bir ilahî randevuya dönüşecek midir?

İhram: Takva Elbisesine Bürünme

Mîkat, aynı zamanda ihram mahallidir. “İhram” ise, hac süresince bazı helallerin, Allah ve Resûlü’nün getirdiği yasaklar çerçevesinde kişiye haram kılınması demektir. Söz konusu yasaklar, mîkat mahallinde hacca niyet etmekle başlar ve ihramdan çıkıncaya kadar devam eder. Hanımların kendi normal giysileri içinde gerçekleştirdikleri ihram hâli, erkeklerin ‘izar’ ve ‘rida’ denilen dikişsiz iki parça peştamala bürünmeleriyle sembolize edilir. Artık erkekler ihramdayken gömlek, sarık, şalvar, bornoz ve benzeri elbiseler ve mest giyemezler.⁶

Hacca gelenler, sosyal ve ekonomik statülerini gösteren dünyevi elbiselerini, makam ve mevkilerini ortaya koyan üniformalarını, zevklerini, kültürlerini ve karakterlerini yansıtan her türlü (süs, ziynet, makyaj gibi) göstergeleri bırakıp, Allah önünde herkesin eşit olduğunu sembolize eden bu iki basit giysiye bürünürler. İhram, Allah nezdinde mal, mülk, madde ve metanın bir hiç sayıldığını, bütün Müslümanların bu kutsal iklimde kardeş olduğunu ifade eder. Birini diğerinden ayrıcalıklı, üstün gösteren hiçbir emare yoktur. Artık dünyevi elbiseler çıkartılmış, ortaya sadece kimlikler ve kişilikler konulmuştur. Diğer bir ifade ile kişilikleri çoğu zaman örten, şahsiyetleri gizleyen süslü elbiseler atılmış, ‘takva elbisesi’ esas alınmıştır. Mîkat ile başlayan bu kutsal yolculukta asıl giyilmesi gereken elbise takva elbisesi, yani asıl bürünülmesi gereken sorumluluk bilincidir.⁷

Yüce Allah, “Hac (ayları), bilinen aylardır. Kim o aylarda hacca başlarsa, artık ona hacda cinsel ilişki, günaha sapmak, kavga etmek yoktur.”⁸ buyruğuyla, cinsel konuları konuşma dahil, her türlü şehevi ilişkiyi, her türlü günah, kötülük ve çirkinlikleri, başkalarıyla kavga, kapışma, tartışma, sövüşme ve dövüşme gibi olumsuz davranışları yasaklamaktadır. Hz. Peygamber de bu yasaklara riayet ederek hac yapabilen kimsenin, annesinden doğduğu günkü hâline döneceğini müjdelemektedir.⁹ Buna göre kişi, hac esnasında ne şehvetiyle ne nefsiyle ne de kardeşleriyle en küçük bir problem yaşamamalıdır.

İhram yasakları, sadece insanları değil, canlı ve cansız hemen her şeyi kapsamaktadır. Bütün hayvanlar, bütün bitkiler ve hatta Allah’ın müminlere bahşettiği bütün tabiat ve çevre dokunulmaz bir sit alanıdır artık. Allah Resûlü’nün talimatı gereği: “(Mekke’nin) otu koparılmaz, ağacı kesilmez, av hayvanları ürkütülüp rahatsız edilmez, yitiği kimse tarafından alınamaz, ancak sahibini arayacak kimse alıp muhafaza eder.”¹⁰

Kâbe ve çevresi için kullanılan “Harem” tabiri, bölgedeki bütün ilişkilerin, Allah’ın emir ve yasaklarına saygı esasına göre düzenlendiğini, başta insan olmak üzere, ağaç ve bitki örtüsünden hayvanlara kadar bölgedeki bütün varlıkların ilahi koruma altına alındığını, dokunulmaz olduklarını ifade eder.

Telbiye: Ümmetin Ortak Parolası

İhram zırhına bürünen hacı, “Lebbeyk, Allahümme lebbeyk!” derken kendisini Kâbe’sine çağıran Rabbinin tam huzurundaymış gibi hisseder. Tıpkı Resûl-i Ekrem gibi, “Buyur Allah’ım buyur! Emrindeyim buyur! Buyur Allah’ım! Senin hiçbir ortağın yoktur. Buyur Allah’ım! Şüphesiz hamd sana mahsustur. Nimet de senindir, mülk de senin. Senin hiçbir ortağın yoktur.”¹¹ der ve “Davetini duydum, emrine uydum, huzuruna geldim, bütün benliğimle ve içtenliğimle emrindeyim!” hissiyatı içinde bunu davranışıyla da göstermeye çalışır.

Bu sözler, dünyanın dört bir tarafından gelen, renkleri, dilleri, ülkeleri ve kültürleri ayrı, fakat hedef ve gayeleri aynı olan milyonlarca Müslüman’ın hep birlikte seslendirdikleri ortak bir ant, ortak bir paroladır ve kutsal iklimde sürekli yankılanır. “Bir Müslüman, telbiye getirdiğinde yeryüzünün her bir tarafında, sağında ve solunda taş, ağaç, toprak ne varsa hepsinin onunla birlikte telbiye getirdiğinin”¹² bilincindedir.

Haccın en önemli sloganı ve şiarı olan telbiye ile hacı, Hz. İbrahim’in çağrısına koşmuş ve kayıtsız şartsız, kaygısız bir şekilde teslim olduğunu, “Buyur Rabbim! Emrine amadeyim!” diyerek, hem sözüyle hem de eylemleriyle haykırmıştır. Her ne emrolunduysa yapmış, haramları terk etmekle kalmamış, ihramla birlikte bazı helalleri de terk etmiştir.

Müslüman, telbiyeyi, orada belli yerlerde ve zamanlarda, hacdan sonra ise hâl diliyle ve kalbiyle sürekli söyler. Kendisine hayat verecek her türlü ilahi buyruk karşısında sürekli, “Emrin olur Allah’ım!” bilinciyle hareket eder. Namaz, oruç, zekât, dürüstlük, emanet, adalet, samimiyet… Hepsi için, “Emrindeyim Allah’ım! Emrine amadeyim!” der.

Kâbe: Vuslatta Görünen Hedef

Mîkattan geçen, ihrama bürünen ve ilgili yasaklara harfiyen uyan hacı, “Allah’ın, insanlar için bir dayanak yaptığı saygın ev Kâbe”ye¹³ varır. Zira “Orada apaçık deliller, İbrahim’in makamı vardır. Oraya giren güvende olur.”¹⁴ Kâbe’ye kavuşmak, vuslatı yani Allah’a kavuşmayı temsil eder.

Hac ibadetinin yapıldığı mekânların merkezidir Kâbe. Allah için herhangi bir mekân söz konusu olmadığı hâlde, Rabbimiz Kâbe için, “Evim” buyurmak suretiyle orayı şereflendirmiş,¹⁵ çevresini de çeşitli yasakların geçerli olduğu bir Harem bölge ilan etmiştir.

Kâbe, yeryüzündeki ilk ibadet yeri olmasının yanı sıra¹⁶ özellikle namaz ve hac ile ilgili belirli şartların yerine getirilmesi bakımından da ayrı bir öneme sahiptir. Kâbe’nin bulunduğu yöne doğru yönelmek namazın şartlarından olduğu gibi, hac ve umre ibadetinin rükünlerinden biri olan tavaf da Kâbe’nin etrafında yapılır. Ayrıca Kâbe’nin, bütün Müslümanları bir noktada toplayan, her birinin ortak yönü, müşterek istikameti olma gibi birleştirici, bütünleştirici sembolik bir anlamı da vardır.

Allah Resûlü’nün Kâbe’yi tavaf ederken şöyle buyurduğu nakledilir:

“(Ey Kâbe!) Sen ne güzelsin ve kokun da ne güzel! Sen ne yücesin ve saygınlığın da ne yüce! Ama canım elinde olan Allah’a yemin ederim ki, Allah nezdinde malıyla, kanıyla müminin hürmeti (dokunulmazlığı), senin hürmetinden daha büyüktür!”¹⁷ Bu hadis, müminin kalbinin en az Kâbe kadar hürmete layık olduğunu, müminin Kâbe kadar saygınlığının ve dokunulmazlığının bulunduğunu anlatmaktadır. Kâbe’ye kalplerini kuvvetlendirmek için gidenler, bunun ilk ve temel şartının mümin kardeşinin kalbini kırmamaktan, bu dokunulmazlığı çiğnememekten geçtiğini iyi bilmelidir.

Tavaf: Kalbin Kâbe’yle Buluşması

Bir nevi namaz olan tavafta hacı, Allah’ın huzurunda olduğunun bilinciyle, O’na yaraşan bir tazim ve muhabbet içerisinde olmalıdır. Tavaf ederken, Hz. İbrahim oğlu İsmail (a.s.) ile Allah’ın evini nasıl dönerek inşa ettilerse, hacı da aynı şekilde döne döne iman evini, gönül evini yeniden inşa etmelidir. Kâbe Allah’ın evi, kalpler de O’nun nazargâhıdır. Hacı orada sürekli Kâbe’ye bakar, onun yüceliğini temaşa eder; Allah ise kulun kalbini gözetir, onu dikkate alır. Hz. Peygamber’in veciz bir şekilde ifade ettikleri gibi: “Allah, sizin şeklinize, şemailinize ve mallarınıza bakmaz, kalplerinize ve amellerinize bakar.”¹⁸ Resûlullah’ın (s.a.s.) beyanına göre, “Kâbe’yi tavaf etmek, namaz kılmak gibidir. Ancak tavafta konuşabilirsiniz. Kim tavaf esnasında konuşursa sadece hayır(lı şeyler) konuşsun.”¹⁹ Cemaatle kılınan farz namazlar dışında, tavaf ibadeti günün her saatinde kesintisiz devam eder. Zira Resûlullah (s.a.s.), gece ve gündüz hangi saatte olursa olsun Kâbe’yi tavaf edip namaz kılanlara engel olunmaması talimatı vermiştir.²⁰

Erkeklerin, tavafın ilk üç şavtında daha heybetli yürümeleri (remel) ile tavafta ihramlıyken sağ omuzlarını açık bulundurmaları (ıztıba), aslında hasımlara karşı güç ve gövde gösterisi amaçlı ortaya çıkmıştır. Mekkeli Müslümanlar hicret edince, Medine’nin havası kendilerini olumsuz etkilemiş ve biraz zayıf düşmüşlerdi. Aradan yedi yıl geçtikten sonra üç günlüğüne geldikleri umre ziyaretinde, Mekkeliler tarafından bu durumları dile getirilince Hz. Peygamber ashabına, müşriklere karşı güçlü görünmelerini, onların oturduğu tarafa dolandıklarında daha çalımlı ve güçlü yürümelerini emretmiş ve onlar da bunu yapmıştı.²¹ İbn Abbas’a (r.a.) göre, başlangıçta tavaf esnasında Kureyşlilere gösteriş için yapılan remel (heybetli yürüyüş), Hz. Peygamber’in Veda Haccı’nda, tavafın ilk üç şavtında yapmasıyla sünnet olmuştur.²² Nitekim bir defasında Hz. Ömer, “Biz neden hâlâ bu remele devam ediyoruz ki? Çünkü vaktiyle biz, onunla (bizim zayıf düştüğümüzü söyleyen) müşriklere karşı güç gösterisi yapardık, (güçlü) görünmek isterdik. Hâlbuki Yüce Allah onları helak etmiştir.” dedikten sonra, “Ama biz, Hz. Peygamber’in yapmış olduğu bir şeyi terk etmek istemeyiz.” demişti.²³

Hacerülesved: Rabbimizle Ahdimizi Yenileme

Tavafın başlama noktasını göstermek gibi pratik bir faydası da bulunan Hacerülesved’in (Kara Taş’ın) menşei, tarihçesi, mahiyeti ve manevi değeri hakkında, bir kısmı sembolik anlam taşıyan çok sayıda rivayet vardır. Bu rivayetlerde umumiyetle Hacerülesved’in aslında sütten daha beyaz iken insanların günahları yüzünden karardığı, cennetten indirildiği anlatılır.²⁴ Allah, kıyamet günü Hacerülesved’i mahşer yerine getirecek, onun göreceği iki gözü, konuşacağı bir dili olacak ve kendisini selamlayanlara şahitlik yapacaktır.²⁵ Yine bazı rivayetlerde Hacerülesved’i selamlama, Allah’a vermiş olduğu ahdi ifa etme ve Rahman ile musafaha gibi algılanmaktadır.²⁶ Müslüman, ruhlar aleminde verdiği kulluk sözünü,²⁷ amelleriyle ortaya koyduğu iman akdini, bu defa Beytullah’ta Hacerülesved’i selamlayarak hem yineler hem güçlendirir. Burada asıl olan taşın kendisi değil, onu selamlamanın sembolik anlamı ve Hz. Peygamber’in örnek davranışıdır. Zira Hacerülesved, önce Hz. İbrahim’in sonra da Hz. Peygamber ve ashabının hatırasını yad etmeye vesile olan bir semboldür.

Hz. Peygamber, müsaitse Hacerülesved’i öper,²⁸ değilse elindeki baston ile selamlayarak tavafa başlardı.²⁹ O, güçlü kuvvetli birisi olan Hz. Ömer’i, zayıf bünyeli kimselere eziyet verebileceği gerekçesiyle, Hacerülesved’i öpmek için izdihama karışmaması konusunda uyarmış, eğer boş ise istilam etmesini, aksi takdirde tehlîl ve tekbir ile geçmesini söylemişti.³⁰

Nitekim bir defasında Hz. Ömer Hacerülesved’e seslenerek, “Biliyorum ki sen bir taşsın. Ne zarar verirsin, ne de fayda! Eğer, Resûlullah’ın sana dokunduğunu görmeseydim sana el sürmezdim.” dedi ve eliyle dokunarak onu selamladı.³¹ Diğer sahabiler de Hacerülesved’i selamlarken, “Allah’ım, sana inanarak, kitabını ve Peygamberinin sünnetini tasdik ederek/Peygamberinin sünnetine uyarak.” derlerdi.³²

Hz. Ömer Hacerülesved’e bu şekilde seslenirken, bir taşa karşı yaptığı bu davranışın, Cahiliye Dönemi’ndeki putlara tapınma gibi olmadığını, bunun sadece Hz. Peygamber’in sünnetine uyarak taşın şahsında Allah’a tazim ve yaklaşma için yapılan bir davranış olduğunu vurguluyordu.

Makam-ı İbrahim: İbrahim’in İskelesinde Yükselme

Hz. Ömer’in “Ya Resûlallah! Keşke Makam-ı İbrahim’i namazgâh edinsen de (orada) namaz kılsak?” demesi üzerine³³ Yüce Allah’ın indirdiği, “Siz de İbrahim’in makamından kendinize bir namaz yeri edinin!”³⁴ emri gereği, tavaf sonrasında İbrahim Makamı’nın yakınında iki rekât namaz kılınır. Kâbe kapısının birkaç metre karşısında yer alan Makam-ı İbrahim denilen taşın, Hz. İbrahim’in, oğlu Hz. İsmail ile birlikte Kâbe’yi yeniden inşa ederken üzerine basıp iskele olarak kullandığı yahut Hz. İbrahim’in insanları hacca davet için üzerine çıktığı taş olduğu kabul edilir. Bu hatırayı yad eden Peygamber Efendimiz, Makam-ı İbrahim’i kendisi ile Kâbe arasına alarak kıldığı iki rekât tavaf namazında Allah’ın birliğini, tevhidi içeren Kâfirun ve İhlas surelerini okurdu.³⁵

Sa’y: İsmaillerimize Hayat Suyu Arayışı

Yalçın kayalarla dolu, sert ve yüksek birçok dağa nispetle hayli mütevazı iki küçük kaya tepeciği olan Safa ve Merve, Kur’an’a göre “şeairullah” yani “Allah’ın (dininin) nişaneleri”dir.³⁶

Koşmak, hızlı ve canlı yürüyüş anlamına gelen “sa’y”, hac ve umrede Kâbe’nin doğu tarafındaki Safa tepesinden başlayarak Merve’ye dört gidiş, Merve’den Safa’ya doğru da üç geliştir.

Sa’yin aslı, Hz. İbrahim tarafından ileride Kâbe’nin inşa edileceği mevkiye getirilerek yavrusu ile baş başa bırakılan Hz. Hacer’in, yanındaki su ve azık tükenince henüz kendisini emmekte olan oğlu Hz. İsmail için su ararken bu iki tepe arasında koşması hadisesine dayanır. Hz. Hacer yavrusuna su bulmak için, annelik sevgisi ve şefkatiyle sağa sola koşturdu. Su temin edebilecek birilerini görebilir miyim diye bu iki tepe arasında gidip gelmeye başladı. İki tepe arasındaki vadiye indiği zaman orayı koşarak geçiyordu. İşte bugün yeşil ışıklı direklerle işaret edilen ve hacıların koşar adımlarla geçtikleri yer, Hz. Hacer’in koştuğu o yerdir. Ve bu su arayışı ilahi iradenin, hemen Kâbe’nin yanı başından zemzem suyunu ikram etmesine kadar devam etti.³⁷

Sa’y, Hacer validemizin kızgın güneşin altında, susuzluktan kıvranan biricik İsmail’ine hayat verecek suyu arayışı gibi bir arayıştır. Ve orada Hacer rolünü canlandıran hacı, yedi defa canla başla, Hacer’deki telaşla, heyecanla arar kendi İsmaillerini kurtaracak olan o mana suyunu, eskilerin tabiriyle ab-ı hayatı. Memleketinde bıraktığı ciğerparelerinin açlığını, susuzluğunu giderecek olan o hayat suyunu, ahlakı, maneviyatı, ilmi, hayrı, hakikati ve hizmeti yeşertecek, kısaca nesillerimize hayat verecek manevi zemzemi araştırır.

İbn Abbas (r.a.), Resûlullah’ın (s.a.s.) Beyt’i ve Safa ile Merve arasını ancak müşriklere kendi kuvvetini göstermek için koşarak sa’y ettiğini söylemiştir.³⁸ Nitekim sa’y’in her seferinde, Safa ile Merve arasındaki engin kısma gelindiğinde, (şimdiki iki yeşil direk ve ışıklarla gösterilen kısımda) erkekler orayı daha hızlı ve canlı bir şekilde yürüyerek herveleyle geçerler. Hervele, hayat kurtaran su arayışında kararlılığın, güçlü oluşun bir göstergesidir.

Tıraş: Günahlardan Arınış

Safa ile Merve arasındaki sa’y bitince, umre veya hac yapanlar tıraş olmak suretiyle sembolik olarak kendi bedenlerinden bir parçayı feda ederler. Bu, bir taraftan, gerektiğinde saçını değil, başını da Allah yolunda verebileceğini temsil ederken, başından dökülen her saç teli, adeta dökülen günahlarını simgeler.

Hz. Peygamber, “Allah’ım, başlarını tıraş ettirenlere merhamet et!” diye dua etmiş, sahabeden bazıları, “Saçlarını kısaltanlara da dua etseniz ey Allah’ın Resûlü!” demişler; o da dördüncüsünde, “Saçlarını kısaltanlara da.” diyerek onlar için de dua etmiştir.³⁹ Sahabeden kimileri saçlarını tamamen kazıtmış, bazıları da saçlarını kısaltmıştır.⁴⁰

Arafat: Arif Olma, Marifete Erme İklimi

Kâbe’yi tavaf ve Safa ile Merve arasında sa’yden sonra kalan hac görevleri, arefe gününden itibaren Arafat’ta, Müzdelife’de ve Mina’da yerine getirilir. Kelime olarak “Arafat”, bilme, anlama, tanıma ve güzel koku gibi manalar taşıyan bir kökten gelir.

Arafat’ta Allah Resûlü’ne, “Hac nasıl (olmalı)dır?” diye sorduklarında kısaca: “Hac, Arafat(ta bulunmak)tır.” cevabını vermişti.⁴¹ Bu ifade, bizim dilimizdeki vurgu ile söylenecek olursa tıpkı, “Hac demek, Arafat demektir.” gibi anlaşılmalıdır. Arafat’ın önemini vurgulayan bu hadis, orada geçirilen vakitlerin, neredeyse haccın belkemiğini oluşturduğunu anlatmaktadır.

“Hac, Arafat’tır.” demek, hakikati bilmek, tanımak, anlamak, kavramaktı. Diğer bir ifade ile arif olmaktı, marufa, marifete, marifetullaha ermekti. Dirilişi, mahşeri, mahkeme-i kübra öncesi bekleyişi, ölmeden önce ölmeyi, hesaba çekilmeden önce muhasebe yapmayı bilmekti. Arif olan anlar, Arafat’ı idrak eden hacı olur, Arafat’ı kavrayan marifeti bulur. Arafat, arif olma yeridir. Arafat, marifeti yakalama yeridir. Arafat önce kendini bilme, kendini bulma deneyimidir. “Kendini bilen, Rabbini de bilir.” fehvasınca, önce kendini tanıma, ardından da Rabbini tanımadır. Yunus’un dediği gibi: “İlim, ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir.” Allah’ı unutanlar, nasıl hem kendilerini hem de Allah’ı unutmuşlarsa ve neticede ahirette de Allah tarafından unutulacaklarsa,⁴² Arafat’ta kendini ve Rabbini tanıyanlar da, mükâfat olarak Allah tarafından tanınacaklardır.

Arefe günü, en bereketli zaman ile en mübarek mekân birleşir ve kutsal Arafat iklimi ortaya çıkar. Arafat, tıpkı rahmet elçisi gibi yüzünü Kâbe’ye çevirip, sırtını rahmet dağının eteklerine verip, ilahi rahmete nail olabilme arayışıdır. Bütün Müslümanların derdine derman bulabilme, günahlardan sıyrılabilme, cehaletten kurtulup marifetullaha erişebilme için bulunmaz bir irfan ve marifet mektebidir. Arafat’ta mümin, haşir ve hesaba çekiliş sahnesini temsilî bir şekilde yaşayarak sorumluluğun ve hesaba çekilmenin idrakine varır.

Vakfe: Durmak, Durulmak ve Durulaşmak

“Vakfe”, duruş, bekleyiş demektir, vakarlı ve kararlı bir duruştur. Arafat vakfesi, insanın kıyamet günü Allah’ın huzurunda bekleyişini hatırlatır. Vakfe, Arafat meydanında heyecanla, korku ve ümit arası bir bekleyiştir. O, müminin, Rabbinin huzurunda imanla, sebatla, umutla gerçekleştirdiği bilinçli bir duruştur. Vakfe, inananların hesaba çekilmeden evvel nefisleriyle hesaplaşmasıdır. Adeta ahiretteki büyük mahkeme öncesi yapılan bir duruşmadır. Bütün Müslümanların kardeş olduklarını, Hz. İbrahim’in milleti üzere tek bir din ve millet olduklarını, yekvücut olduklarını ispatlayan şanlı, asaletli bir duruştur. Akşama kadar canıgönülden yakarıştır, günahlardan arınmadır, durulaşmadır.

Allah Resûlü, Arafat’a varınca öğleden önce meşhur Veda Hutbesinden bir kısmını burada okumuştur. Müslümanlar için bir çeşit İnsan Hakları Beyannamesi niteliğinde olan Veda Hutbesi aslında Hz. Peygamber’in duruşunun en açık göstergelerindendir. O gün, yüz bin kişiye hitap eden Allah Resûlü, hutbesinde hem kendi duruşunu hem de Müslümanların duruşlarının nasıl olması gerektiğini ilan etmiştir.⁴³

Allah Resûlü, Arafat’ta öğle ile ikindi namazlarını Mescid-i Nemire’de öğle vaktinde birleştirerek kıldıktan sonra,⁴⁴ devesine binerek vakfe yeri olan Cebelü’r-Rahme’ye gitmiş, orada devesinin sırtını kayalıklara vermiş, kıbleye yönelmiş ve güneşin batışına kadar dua ederek vakfesini yapmıştır.⁴⁵ Rahmet elçisi, Cebelü’r-Rahme’nin yani Rahmet Tepesi’nin eteklerindeki kayaların önünde öğleden akşama kadar saatlerce kim bilir ne yakarışlarda bulunmuştur? İşte bilinçli bir vakfe, bilinçli bir duruş, vakarlı, kararlı, umutlu bir bekleyiş bu olsa gerek!

Arafat’ta vakfe, bütün dünya Müslümanlarını temsilen gelen heyetlerin oluşturduğu, dünyada eşi benzeri görülmeyen bir zirvedir. Sadece halkı Müslüman olan ülkelerden gelenlerin değil, diğer ülkelerde yaşayan Müslümanların da katıldığı Dünya Müslümanları Kongresi’dir. Geçmişte olduğu gibi, dinî, ilmî, içtimai ve de siyasi meselelerini konuşup çözüme kavuşturabilecekleri modern anlamda organizeli, düzenli, disiplinli bir kongre olamasa da gönüllerin tanışması, ruhların uzlaşması vardır orada. Dilleri, ırkları, renkleri, kültürleri ve coğrafyaları farklı olmasına rağmen, inançları, duyguları, dertleri, dilekleri ve duaları aynı olan milyonların yürekleri ve yanık yakarışları vardır vakfede. Bu milyonların içinde nice Allah dostu, gönül eri, takva ehli, haram lokma nedir bilmez, duaları reddolunmaz ve ‘hacc-ı mebrûr’ sahibi vardır, kim bilir?

Allah’ın arefe gününden başka kullarını cehennemden daha fazla azat ettiği hiçbir gün yoktur. Gerçekten Yüce Allah o gün meleklere, “Şu toza toprağa karışmış kullarıma bir bakın!”⁴⁶ “Bunlar ne istiyorlar?”⁴⁷ diyerek Arafat’taki hacılarla övünür. Allah Resûlü, duaların en faziletlisinin arefe günü yapıldığını belirtir⁴⁸ ve şöyle buyurur: “Şeytan, arefe günü görüldüğünden daha hor ve hakir, daha zelil ve öfkeli hiçbir zaman görülmemiştir. Bunun sebebi de onun, rahmetin indirilişini, Allah’ın büyük günahları affedişini görmesidir.”⁴⁹

Meş’ar: Şiar Yeri ve Şuur Zamanı

“Meş’ar”, şiar ve şuur yeri/zamanı, yani dinin simge ve bilinç düzeyinde kemal bulması demektir. Hacı orada beklenen bilinç düzeyine, hakikat şiarına erişecektir. “Arafat’tan akın edince Meş’ar-i Haram’da Allah’ı anın.”⁵⁰ ayetinde geçen Meş’ar-i Haram da buradadır. Bu ayette “akın edince” diye çevrilen “ifada” tabiri, bir nehrin taşmasını, sel sularının coşkulu bir şekilde akmasını ifade eder. Arafat vakfesini yerine getirmenin sevinci ile hacıların coşkulu bir tarzda adeta bir insan seli gibi akması ayette böyle ifade edilmiştir. “O’nu, size gösterdiği biçimde anın.”⁵¹ şeklinde ikinci kez zikrin emredilmesinden, bu bölgenin Allah’ın zikredileceği bir mekân olduğu anlaşılmaktadır. Gece yarısından itibaren yapılmaya başlayan ve sabah namazı sonrasına kadar devam eden buradaki vakfenin, zikir için en uygun zaman dilimlerinden biri olduğu şüphesizdir.

Müzdelife, Harem sınırları içinde Arafat ile Mina arasında kalan bir bölgenin adıdır. Akşamdan sonra hacıların peş peşe gelip orada toplanmaları ve topluca Allah’a yakararak Mina’ya yaklaşmaları sebebiyle bu adı almıştır.⁵²

Hz. Peygamber Arafat’tan ayrıldıktan sonra akşam namazını geciktirerek, yatsı namazının vakti girdikten sonra ikisini birlikte burada kıldı. Geceyi istirahatla geçirdikten sonra, sabah namazının peşinden buradaki vakfesini yaptı. Allah Resûlü, kıbleye karşı dönerek tekbir, tehlil ve kelime-i tevhid ifadeleriyle Allah’a dua etmiş⁵³ ve Müzdelife’nin tamamını vakfe yapılacak yer olarak ilan etmişti.⁵⁴ Yolda ertesi gün girişecekleri temsilî savaşta şeytana atmak üzere Müzdelife’de Fazl b. Abbas’a yedi taş toplattı. Eline aldığı küçük taşları göstererek, ashabına böyle taşlar atmalarını tavsiye etmiş, evvelki milletlerin dinde aşırılıkları sebebiyle helak olduklarını hatırlatarak dinde aşırılıktan sakınmalarını emretmişti.⁵⁵

Arafat’ta gündüz yapılan vakfe, Müzdelife’de gece ve sabahın alaca karanlığında yapılmaktadır. Arafat’taki marifet ve bilme vakfesi, gündüzün aydınlığına; Müzdelife’deki Allah’ı anarak bilinçlenme vakfesi ise, gecenin karanlığına ayrılmıştır. Burada ikinci kez vakfeye durulması, Allah’ın huzurunda bilişmeyi ve bilinçlenmeyi pekiştirmektedir.

Mina: Takva ve Sevginin Kazanıldığı Yer

Müzdelife’den ayrıldıktan sonra, Muhassir Vadisi sağda kalacak şekilde hızlıca Mina’ya geçilir.⁵⁶ Muhassir bölgesi, Kâbe’yi yıkmak üzere gelen Ebrehe’nin fil ordusunun Ebabîl kuşlarının attığı taşlarla hüsrana uğratıldığı yerdir.⁵⁷ Oradan geçerken “Fil suresinde anlatıldığı gibi, küçücük taşlar, güçlü Ebrehe ordusunun planını nasıl boşa çıkarmışsa, Cemerat’ta atılacak taşlar da, şeytanın bize karşı kurduğu tuzakları boşa çıkarmalı!” diye düşünmelidir.

“Mina”, aşırı istek, arzu demektir. Mina, Hz. İbrahim ile oğlu Hz. İsmail’in, Allah’a olan aşklarının sınandığı yerdir. Bu sınavda Hz. İbrahim ahir ömründe kendisine verilen biricik oğlunu Allah için kurban etmek; İsmail ise, bu uğurda canını vermek gibi çok ciddi sınavlardan geçmiştir. Bir tarafta Allah’ın emri ve aşkı, diğer tarafta ise ciğerparesi vardır ve her ikisi de sınanmaktadır. Allah sevgisi mi, evlat sevgisi mi? Allah sevgisi mi, yaşama arzusu mu?

Hz. İbrahim durumu oğluna açar ve görüşünü sorar. Hz. İsmail’in cevabı kısa ve nettir: “Babacığım, sana emredileni yap. İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın.”⁵⁸ Bu cevap üzerine Hz. İbrahim, sevgili oğlunu Allah yolunda kurban etmeye karar verir ve Mina yolunu tutar. Allah’ı her şeyden, herkesten daha çok sevdiğini, Allah’a olan aşkını ispat etmek üzere çıkar yola. Ancak peygamber de olsa sonuçta bir insan ve baba olan, hem de baba olabilmek için neredeyse tam bir asır bekleyen Hz. İbrahim’in karşısına o esnada şeytan çıkar. Bu kez, bir tarafta Allah’ın emri, diğer tarafta şeytanın vesvesesi vardır. Ve İbrahimî kararlılık ağır basar. Hz. İbrahim, tercihini Allah sevgisinden, ebedî aşktan yana kullanmış, kendisini Allah’a yaklaştıran yolda karşısına çıkan şeytanı bugün taşlamanın yapıldığı yerlerde defalarca taşlamıştır. Neticede baba-oğul ikisi de Allah’ın emrine teslim olmuşlar ve bu ağır sınavı kazanmışlardır.⁵⁹

İşte Mina, can, mal, mülk, mesken, evlat, eş, kardeş, ticaret, aşiret, mevki, makam ve rütbe gibi diğer sevgilerin aşıldığı, Allah sevgisinde zirveye ulaşıldığı yerdir. Artık Mina’da sadece Allah temenni edilecektir. Allah sevgisi mi, diğerleri mi? Bu imkânlar, kişileri Allah sevgisine mi götürüyor, yoksa O’nun yolunda birer engel mi teşkil ediyor? Diğer bir ifade ile kişi, Hz. İbrahim ve Hz. İsmail misali, en çok sevdiği varlıklarını, Allah sevgisi uğruna feda edebiliyor mu? Bu noktada Allah’ın müjdesine mi itibar ediyor, yoksa şeytanın vesvesesine mi? Dolayısıyla aslında Hz. İbrahim ve oğlunun sınavıyla, bugün bizim sınavlarımız pek farklı değildir. Ancak İbrahimî tavır takınmanın çok zor olduğunda şüphe yoktur. Bu zorlu sınavda diğer sevgiler ağır basıyorsa burada yapılacak şey, Allah’tan istiğfar dilemektir. Nitekim ayette de Allah’tan bağışlanma dilenmesi emredilmektedir.⁶⁰ Mina’da bu emri yerine getirip, kalbini Allah aşkıyla doldurduktan sonra, şeytanla yapacağı savaş öncesinde hacı, Mina’da mağfiret miğferini giyer ve şeytanı taşlamak üzere Hz. İbrahim’in onunla mücadele ettiği savaş alanına gider.

Kurban: Allah’a Yaklaşma Çabası

Hac esnasında kesilen kurbanlık hayvanlar, Kur’an’da “Allah’ın nişaneleri” olarak anılır.⁶¹ Burada asıl ve önemli olan, kesilen hayvanların bedenleri değil, onların sembolik anlamıdır. Bu nedenledir ki Yüce Allah, “Onların ne etleri ne de kanları Allah’a ulaşır. Ama O’na sizin takvanız ulaşır.” buyurur.⁶² Allah için kesilen bu kurbanların kanları, kurban sahibinden de günahların dökülmesini ve diğer bütün hac menasiki ile birlikte “kirlerin giderilmesini”⁶³ sembolize eder.⁶⁴

“Hedy” denilen hac kurbanı, hacca gelen müminin Rabbine hediyesidir. Sırf Allah için malından vazgeçebildiğinin ifadesidir.

İhramda bir otu dahi koparmak yasak iken, Allah’a bağlılığın, fedakârlığın bir göstergesi olarak bayramda canlı hayvanlar kurban edilmektedir. Özellikle kurban etlerinin tamamının yoksul İslam ülkelerine gönderildiği günümüzde, hacının hiç tanımadığı Müslüman kardeşlerine verdiği destek ve sosyal dayanışma, haccın en hikmetli yönlerinden birini oluşturmaktadır.

Kurban, hac görevlerini yerine getirebilmenin şükrünü eda etmek demektir. Nasıl Ramazan orucunu tamamlayınca Ramazan bayramı yapılıyorsa, hac ibadetleri tamamlanınca da hac kurbanları kesilmekte ve kurban bayramı kutlanmaktadır.

Hacı, Allah için kurban keserken, bunun Hz. İbrahim’den kalma bir sünnet olduğunu,⁶⁵ Allah yolunda en sevilen yavrunun kurban edilmesinden bir bedel olduğunu tefekkür eder. Allah’ın verdiği mal ve evlatların, Allah yolunda engel değil, tam tersine kendisini Allah’a yaklaştıracak birer vesile olduğunu düşünür. Orada Allah için gönül rahatlığıyla herhangi bir canlıyı kurban ederken, memleketindeki evlatlarının da Allah yolunda olmaları, Allah’a yakın ve yaklaştırıcı olmaları için dua eder, hayatı boyunca da bunu gerçekleştirebilmek için gayret gösterir.

Kurban bayramı günlerinde getirilen tekbirlere “teşrik tekbirleri” denir. Cahiliye Dönemi’nde, kesilen kurban etleri kızgın kayalara serilmek suretiyle güneşte kurutulduğu için “teşrik” denilmiştir. Böylece hacılar, hacca gelirken nasıl takva azığıyla geliyorsa,⁶⁶ Mina’dan da geriye yine takva azığı götürmelidir.

Cemerat: İçimizdeki Şeytanı Taşlama

Taşlama, Hz. İbrahim’e engel olmaya çalışan şeytanı kovmak amacıyla ona taş fırlatmasını sembolize eder. Bir peygamber olarak ona şeytan gözükmüş ve o da Rabbi ile arasına girmek isteyen, kendisini engellemeye çalışan şeytanı taşlamıştı.

“Hac menasikinizi (benden) alınız!”⁶⁷ buyuran Allah Resûlü de, bu işlemi bizzat yapmış ve insanlara öğretmiştir.

Taşlama, bir anlamda şeytana karşı girişilen savaşı sembolize eder. Hacı, attığı her bir taşı, nefsine, şehvetine ve şeytana karşı fırlatır. Kendisini çeşitli hatalara, günahlara sürükleyen bu farklı cepheleri bir bir yok etmeye çalışır. Sahip olduğu her şeyi Allah uğrunda feda etme yolunda, şeytan karşısına nerelerden çıkıyorsa, hangi silahları ve cepheleri kullanıyorsa oraları bertaraf etmelidir. Gurur, kibir, mal, mülk, makam, mevki, rütbe, şan, şöhret, benlik, gençlik, güzellik, evlilik, çoluk çocuk... Kulluğun ve sorumluluğun önünde engel olan şeyler her ne ise...

Günümüzde hacı, taşlama yaparken hem Hz. İbrahim’in rolünü oynamakta, hem de Hz. Peygamber’in sünnetine uymaktadır. Ancak bu rolü oynayan hacı, sembolik olarak taşlarını şeytanı temsil eden bir beton bloğa fırlatsa da, hakikatte kendisini şeytan hangi zayıf noktalarından aldatıyorsa, onları düşünerek atmalıdır. Herkes kendi ayıbını, açığını ve günahını daha iyi bileceği için, attığı her bir taşı nefsine, bitmek bilmeyen arzusuna, kendisini günaha sokan dürtülerine atmalıdır.

Orada sembolik olarak ilk gün yedi, sonraki günler kırk dokuz veya yetmiş taş atar. Bu, kesretten (çokluktan) kinayedir. Bunun anlamı, artık şeytana karşı sürekli teyakkuz hâlinde olmalı, yüzlerce defa karşısına çıksa da ona fırlatacağı binlerce taşı olmalıdır. Artık öteden beri bilinçsizce tekrarladığı, “Taşlanmış şeytanın şerrinden Allah’a sığınırım!” şeklindeki ‘istiaze’ yani ‘eûzü çekmeyi’ sadece sözüyle değil, daha bilinçli bir şekilde özüyle yapmalıdır. Kimden kime sığındığını fark etmelidir. “Racîm” olan şeytandan, “Rahîm” olan Allah’a sığındığını kavramalıdır. Şayet bunu kavrayamaz ve sadece sembolde, şekilde takılır kalır da, taşlamanın anlam ve hikmetini idrak edemezse şeytanı taşladığı vehmiyle bir kez daha aldanır, o kadar! Çünkü şeytan orada sembolize edildiği gibi dışarıda değil, Hz. Peygamber’in benzetişiyle, “kanın damarlarda dolaştığı gibi insanın içinde dolaşır.”⁶⁸

Arafat’ta bilgiye, Meş’ar’da bilince, Mina’da sevgiye ve Cemerat’ta zafere kavuşan hacı, kurban hedyi (hediyesi) ile takvaya, takva ile de Allah’a ulaşmaktadır. Hac boyunca sabır, savaş, şükür ve zafer yaşanmaktadır ve şeytana karşı yapılan savaşta elde edilen zafer kutlanmaktadır.

Hülasa ihram, tavaf, sa’y, vakfe, şeytan taşlama gibi kendine özgü çeşitli görevlerle/menasikle hac, baştan sona sembolik ibadetlerden oluşur. Buradaki her bir sembolik davranışın belli bir anlamı ve mümini eğitici ve bilinçlendirici bir yönü vardır. Fakat neticede Hz. Peygamber’in (s.a.s.) buyurduğu üzere: “Beyt’i tavaf, Safa ile Merve arasında yapılan sa’y ve şeytan taşlama işi ancak Allah’ın anılmasını sağlamak içindir.”⁶⁹

Veda Tavafı: Tekrar Kavuşmak Üzere Vedalaşma

Yukarıdan beri anlatılan hac görevlerinin son noktasını “Ziyaret Tavafı” oluşturur. Nefsine, şehvetine ve şeytana karşı giriştiği sembolik savaşını kazanan muzaffer bir askerin, gelip komutanına zaferini müjdelemesi gibi, Kâbe’ye gelen hacı da Allah’ın huzuruna çıkarak bütün görevleri yerine getirdiğini bildirir. Arafat’ta mahşeri yaşamış ve marifete erişmiş; Mina’da malıyla, canıyla, bütün varlığıyla Allah’ın yolunda olduğunu göstermiş bir insan olarak, hayatının geri kalan kısmında da sürekli bu hâlde olacağını ziyaret tavafında bütün içtenliğiyle tekrar ifade eder. Kâbe’nin huzurunda Allah’a kalu belada verdiği “kul olma” sözünü yerine getireceğine dair tekrar söz verir.

Kendisinden istenen görevi başarıyla yerine getirmenin sevinci, şükrü ve bunun Allah nezdinde mebrûr ve makbul bir hac olması dua ve niyazları vardır hacının dilinde ve gönlünde. Ziyaret tavafıyla hac tamamlandığı için, bu tavaf adeta bir mühür mesabesindedir. Günlerdir devam eden, iman, itaat, teslimiyet, ahlak ve ibadetin her türlüsünün hem gönül hem dille, hem eylem hem bedenle ispat edilmeye çalışıldığı çok yönlü bir operasyonun sonuç raporudur ziyaret tavafı. Velhasıl hacı, şeytanı yenmiş, nefsini dizginlemiş, günahlarından arınmış, imanını ve ahdini yenilemiş, kalbini her türlü olumsuz duygu ve düşüncelerden temizlemiş bir vaziyette yapar ziyaret tavafını. “Annesinin kendisini dünyaya getirdiği günkü gibi” günahlarından arınmış olma⁷⁰ ümidi ile son yakarışlarını yapar Kâbe’nin etekleri etrafında.

Her fani insanın ömrünün bitişi gibi, Allah’ın kendisine verdiği bu mukaddes iklimdeki sayılı dakikaların da sonu geliverir bir gün. Memleketine dönmeden evvel ise Kâbe ile vedalaşmak üzere yapacağı tavafa “Veda (Sader) Tavafı” denilir. Her vedada hüzün vardır. Birkaç günlük ‘Rahman’ın misafirliği’ sona ermiş ve huzurdan ayrılmanın zamanı gelip çatmıştır. Hacının kalbi, birkaç hafta önce Kâbe’ye kavuşmanın heyecanı ile çarparken, şimdi bu mukaddes mekândan ayrılmanın hüznü ile burkulmaya başlar. Hacı şunları düşünür bu veda tavafında: Acaba Kâbe-i Muazzama’ya bir kez daha kavuşmak nasip olacak mı? Dünyada Kâbe’ye kavuşma imkânı veren Allah’ın acaba cennet ve cemaline kavuşmak mümkün olacak mı? Acaba Kâbe ile gerçekleşen geçici ve sembolik vuslat, ahirette gerçek ve ebedî vuslata dönüşecek mi? İşte bu duygu ve düşüncelerle, endişe ile ümit arasında Kâbe’ye veda eder. Günlerdir gözüyle gördüğü Beytullah’ı, bundan sonraki hayatında gönlüyle görmek, hac esnasında edindiği tecrübeyi gönül bağıyla sürdürmek üzere veda eder.

Hayatının en anlamlı yolculuğu olan hac, mümin için tam anlamıyla bir dönüm noktası olmalıdır. Artık adeta mahşeri yaşamış olan hacı, hac sonrasında elde ettiği beyaz sayfayı kirletmemeye özen gösterir. Geçmişte yaptığı hatalar, işlediği günahlar geride kalmalıdır. Hacdan öncesi ile hacdan sonrası kesin bir şekilde birbirinden ayrılmalıdır. Bu anlamda hac, kişi için bir silkiniş, diriliş, yeniden doğuş olmalıdır.

1 Hac, 22/32.

2 Hac, 22/27.

3 Bakara, 2/197.

4 B1524 Buharî, Hac, 7; M2804 Müslim, Hac, 12.

5 A’raf, 7/142, 143, 155.

6 B1542 Buharî, Hac, 21; M2791 Müslim, Hac, 1.

7 A’raf, 7/26.

8 Bakara, 2/197.

9 B1521 Buharî, Hac, 4; M3291 Müslim, Hac, 438.

10 B1833 Buharî, Cezaü’s-sayd, 9; M3305 Müslim, Hac, 447.

11 B1549 Buharî, Hac, 26; M2811 Müslim, Hac, 19.

12 T828 Tirmizî, Hac, 14; İM2921 İbn Mace, Menasik, 15.

13 Maide, 5/97.

14 Al-i İmran, 3/97.

15 Bakara, 2/125.

16 Al-i İmran, 3/96.

17 İM3932 İbn Mace, Fiten, 2.

18 M6543 Müslim, Birr ve sıla, 34.

19 T960 Tirmizî, Hac, 112; DM1880 Darimî, Menasik, 32.

20 T868 Tirmizî, Hac, 42; N586 Nesaî, Mevakît, 41.

21 B1602 Buharî, Hac, 55; M3059 Müslim, Hac, 240.

22 M3055 Müslim, Hac, 237; HM2783 İbn Hanbel, I, 305.

23 B1605 Buharî, Hac, 47.

24 T877 Tirmizî, Hac, 49; N2938 Nesaî, Menasikü’l-hac, 145.

25 T961 Tirmizî, Hac, 113; İM2944 İbn Mace, Menasik, 27.

26 İM2957 İbn Mace, Menasik, 32; MA8899 Abdürrezzak, Musannef, V, 34.

27 A’raf, 7/172.

28 B1611 Buharî, Hac, 60.

29 B1607 Buharî, Hac, 48; M3073 Müslim, Hac, 253.

30 HM190 İbn Hanbel, I, 28.

31 B1605 Buharî, Hac, 57; M3069 Müslim, Hac, 250.

32 MA8898 Abdürrezzak, Musannef, V, 33; MŞ15792 İbn Ebî Şeybe, Musannef, Hac, 503.

33 B4483 Buharî, Tefsîr, Bakara, 9.

34 Bakara, 2/125.

35 M2950 Müslim, Hac, 147; T869 Tirmizî, Hac, 43.

36 Bakara, 2/158.

37 B3364 Buharî, Ehadîsü’l-enbiya, 9.

38 B1649 Buharî, Hac, 80; T863 Tirmizî, Hac, 39.

39 B1727 Buharî, Hac, 127.

40 B1729 Buharî, Hac, 127.

41 T889 Tirmizî, Hac, 57; İM3015 İbn Mace, Menasik, 57.

42 A’raf, 7/51; Casiye, 45/34.

43 M2950 Müslim, Hac, 147; D1905 Ebû Davûd, Menasik, 61; İM3057 İbn Mace, Menasik, 76.

44 D1913 Ebû Davûd, Menasik, 56; N656 Nesaî, Ezan, 18.

45 M2950 Müslim, Hac, 147.

46 HM8033 İbn Hanbel, II, 306.

47 M3288 Müslim, Hac, 436.

48 MU951 Muvatta’, Hac, 81; T3585 Tirmizî, Deavat, 122.

49 MU950 Muvatta’, Hac, 81.

50 Bakara, 2/198

51 Bakara, 2/198

52 ŞN8/187, Nevevî, Şerh ale’l-Müslim, VIII, 187; İŞ4/353, İbn Battal, Şerh, IV, 353.

53 M2950 Müslim, Hac, 147.

54 M2952 Müslim, Hac, 149; D1935 Ebû Davûd, Menasik, 64.

55 İM3029 İbn Mace, Menasik, 63; HM3248 İbn Hanbel, I, 347.

56 T885 Tirmizî, Hac, 54; N3055 Nesaî, Menasikü’l-hac, 215.

57 FK5/35, Münavî, Feyzü’l-kadîr, V, 35.

58 Saffat, 37/102.

59 Saffat, 37/103-107.

60 Bakara, 2/199.

61 Hac, 22/36.

62 Hac, 22/37.

63 Hac, 22/29.

64 İA24/146 İbn Abdilber, Temhîd, 24/146.

65 İM3127 İbn Mace, Edahî 3; HM19498 İbn Hanbel, IV, 368.

66 Bakara, 2/197.

67 M3137 Müslim, Hac, 310; D1970 Ebû Davûd, Menasik, 77.

68 B2035 Buharî, İ’tikaf, 8; M5679 Müslim, Selam, 24.

69 D1888 Ebû Davûd, Menasik, 50; T902 Tirmizî, Hac, 64.

70 B1521 Buharî, Hac 4.

HACCIN ÖNEMİ:
İLK MABEDE VE RABBE YOLCULUK

Kesin olmamakla birlikte tarih, M.Ö. XXII-XX. yüzyılları göstermekteydi. Üç semavi dinin de peygamber olarak kabul ettiği Hz. İbrahim, Filistin topraklarında yaşamaktaydı.⁷¹ Rabbinden aldığı emir üzerine, eşi Hacer’i ve henüz annesini emmekte olan oğlu İsmail’i Mekke’ye getirdi. Onları, daha sonra inşa edecekleri Kâbe’nin yanına bıraktıktan sonra, ilgi çekmeleri ve bu beldenin bereketli olması için dualar ederek oradan ayrıldı. Ailesini Allah’a havale etmişti. O günlerde Mekke’de kimse olmadığı gibi, ne içecek su vardı, ne de ziraat yapılıyordu.⁷²

Bir süre sonra Cürhüm kabilesinden gelen bir grup insan Mekke civarına yerleşerek orada Hacer ve oğluyla birlikte yaşamaya başladılar; kısa sürede birbirlerine kaynaştılar. Yıllar geçti ve İbrahim (a.s.) tekrar Mekke’ye geldi. Oğlu İsmail’e, Allah Teâlâ’nın kendisine buraya bir ev yapmasını emrettiğini söyledi ve oğlundan yardım istedi. İsmail’in bu teklifi derhal kabul etmesi üzerine baba-oğul, kendilerine gösterilen yerde Kâbe’nin temellerini yükseltmeye başladılar. İsmail (a.s.) taş getirdi, İbrahim (a.s.) binayı yaptı ve Allah Teâlâ’ya kendilerinden bu hizmeti kabul etmesi için dua ettiler.⁷³

Yüce Allah, elçisi Hz. İbrahim’e, Kâbe’nin yerini göstermiş ve evini tavaf edenler, namaz kılanlar, rükû ve secde edenler için temizlemesini emretmişti. Ardından da insanlara haccı ilan etmesini; onların da ister yaya olarak, isterse develeri üzerinde, kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olmaları ve Allah’ın onlara rızık olarak verdiği (kurbanlık) hayvanlar üzerine belli günlerde (onları kurban ederken) Allah’ın adını anmaları için hacca gelmelerini emir buyurmuştu.⁷⁴ Yüce Rabbimizin beyanına göre, insanlar için kurulan ilk ibadet evi, elbette Mekke’de alemlere rahmet ve hidayet kaynağı olarak kurulan Kâbe’dir. Onda apaçık deliller, Makam-ı İbrahim vardır. Oraya kim girerse güven içinde olur.⁷⁵ Bu ayetlerden hareketle Kâbe’nin, Hz. İbrahim’den daha evvel var olduğu hatta Hz. Adem’e kadar geri gittiği ancak çeşitli sebeplerle zaman içinde binanın yıkılıp unutulduğu söylenmektedir.⁷⁶

Buna göre Hz. İbrahim’in yaptığı şey, Kâbe’yi aynı yerine, eski temelleri üzerine yeniden inşa etmektir. Kur’an ayetlerinin açıkça ortaya koyduğu bilgi ise, hac, namaz ve i’tikaf gibi ibadetler için Kâbe’nin Hz. İbrahim ile Hz. İsmail tarafından inşa edilip hazırlandığı, ayrıca Hz. İbrahim’in diliyle insanların hac ibadetine davet edildiğidir. Buradan hareketle biz, tarihte hac ibadetinin Hz. İbrahim ile başlatıldığını söyleyebiliriz. Hz. İbrahim’in tek Allah inancına dayalı yani Hanîf olan din anlayışı ve buna bağlı olarak yapılan ibadetler bir süre bu özgünlüğünü koruyarak devam etmiştir. Ancak Yemen bedevilerinden Huzaa kabilesi, Mekke’ye gelerek Cürhümlüleri buradan çıkarmış, tam beş asır Kâbe’yi ellerinde tutmuş ve bu dönemlerde bölgede putperestlik egemen olmuştur. Hz. Peygamber’in beşinci batından dedesi olan Kusay b. Kilab zamanında ise Kâbe muhafızlığı tekrar Hz. İsmail’in torunlarına geçmiştir.⁷⁷

İslam’ın doğuşu sırasında Kâbe’yi tavaf, umre, Arafat ve Müzdelife’de vakfe, kurban kesme gibi adetler devam ettirilmekte; hac, putperest gelenekleriyle birlikte sürdürülmekteydi.⁷⁸ Hac ibadeti, Cahiliye Dönemi’nde de yapılmış, ancak Hz. İbrahim dönemindeki safiyeti kalmamıştı. Hemen bütün hac görevlerine şirk karışmış, Kâbe başta olmak üzere, hac görevlerinin yapıldığı Safa, Merve, Mina gibi yerlere birçok put yerleştirilmiş ve hac kurbanları putlar adına kesilmişti.⁷⁹ Müşrikler Safa ve Merve arasında sa’y yaptıkları sırada, “Buyur Allah’ım buyur! Senin ortağın yoktur. Ancak bir ortağın vardır. O da sana aittir. Sen hem ona hem de onun sahip olduklarına hükmedersin.”⁸⁰ şeklinde telbiye getiriyorlardı. Hatta ensarın Müslüman olmadan önce “Tağıye Menat” putu için ihrama girip telbiye getirdikleri ve kendi putlarının karşısında dikili bulunan Safa ve Merve putları arasında sa’y etmeyi günah saydıkları nakledilmektedir. Müslüman olduktan sonra ensardan bazı kimseler Allah Resûlü’ne bu durumu anlattıklarında Allah Teâlâ, “Şüphesiz Safa ile Merve Allah’ın nişanelerindendir.”⁸¹ ayetini indirmiş ve cahiliyeye ait bu uygulama ortadan kaldırılarak sa’yın hac menasikinden olduğu bildirilmiştir.⁸²

Hacda putperest inancın izlerini taşıyan uygulamalar haccın farz kılındığı ve müşriklerin bu mübarek mekânlardan uzaklaştırıldığı Hicrî 8. veya 9. yıla kadar devam etmiştir. Bu yıl itibariyle müşriklerin Mescid-i Haram’a girmeleri ve çıplak olarak Kâbe’yi tavaf etmeleri gibi uygulamalar yasaklanmıştır.⁸³ Mekke’nin fethinden sonra Kâbe’nin içinde ve etrafında bulunan putlarla birlikte Hz. İbrahim’in tebliğ ettiği hac ibadetinde bulunmayan şirk unsurları da tamamen temizlenmiştir.⁸⁴ Haccın farz kılınmasıyla birlikte, hac görevleriyle ilgili hükümler, Kur’an-ı Kerim ayetleri⁸⁵ ve Hz. Peygamber’in uygulamasıyla yeniden tespit edilmiştir.

Mekke’nin fethinden önce farz kılınmasına rağmen, müşriklerle ilişkilerin iyi olmaması sebebiyle Müslümanlar ancak fetihten sonra hacca gidebilmişlerdir. Fethi takip eden yıl Hz. Ebû Bekir “hac emîri” olarak görevlendirilmiş,⁸⁶ müşriklerin Mescid-i Haram’a yaklaşamayacağı,⁸⁷ kadın veya erkek hiç kimsenin çıplak tavaf yapamayacağı⁸⁸ gibi hususları tebliğ etmek vazifesi ise Hz. Ali’ye verilmiştir.⁸⁹ Hz. Peygamber’in hayatının son senesinde, Hicret’in 10. yılında ifa ettiği bu hac, “Veda Haccı” olarak anılmıştır. Resûl-i Ekrem’den sonra gelen halife ve hükümdarlar da ya bizzat kendileri hacca gitmek yahut emir tayin etmek suretiyle hac kafilelerinin bu görevi huzur içinde yerine getirmelerini sağlamışlardır.⁹⁰

Hac yolculuğu Hicrî takvime göre hac ayları denilen Şevval’den başlanarak Zilkade ayı ile Zilhicce ayının ilk on gününde yapılabilirse de ulaşım imkânlarının geliştiği günümüzde bu görev için Zilkadenin son haftalarıyla Zilhiccenin ilk on günü yeterli olmaktadır. Arefe, Arafat ve Kurban Bayramı günleri “sayılı ve belirli günler”⁹¹ olduğu için, senede ancak bir defa hac yapılabilir.

Hac yükümlülüğü, Yüce Allah’ın, “Yoluna gücü yetenlerin Beyt’i haccetmeleri, insanlar üzerinde Allah’ın bir hakkıdır.”⁹² ayeti ile farz kılınmıştır. Bu ayet indiği zaman Allah Resûlü, ashabına bir hutbe okumuş ve “Ey insanlar! Allah size haccı farz kıldı, artık haccedin!” buyurmuştur.

Bunun üzerine Temîmli sahabi Akra’ b. Habis, “Her sene mi ey Allah’ın Resûlü?” diye sormuş, Resûlullah (s.a.s.) sükût ettikten sonra Akra’ın sözünü üç defa tekrarlaması üzerine, “Evet deseydim (her sene) hac yapmanız gerekirdi ve siz buna güç yetiremezdiniz! Fakat hac ömürde bir defadır. Fazlası ise nafiledir.” demiş ve şu uyarıda bulunmuştur: “Ben sizi (serbest) bıraktığım müddetçe, siz de beni (serbest) bırakın. Sizden önceki ümmetler ancak çok soru sormaları ve peygamberleriyle ihtilafa düşmeleri sebebiyle helak oldular. Size bir şey emrettiğim zaman, gücünüzün yettiği kadarıyla onu yapın! Size bir şeyi yasakladığımda da, derhal onu bırakın!”

Bunun üzerine Allah Teâlâ, “Ey iman edenler, açıklandığı zaman size zorluk verecek şeyleri sormayın.”⁹³ ayetini indirmiştir.⁹⁴ 95

“Yoluna gücü yetenlerin Beyt’i haccetmeleri, insanlar üzerinde Allah’ın bir hakkıdır.”⁹⁶ ayeti ile insanın hac için gerekli olan bütün imkânlara kavuşması, şartların da bunu kolaylaştıracak bir durumda bulunması kastedilmektedir. Söz konusu ayet, dolaylı olarak haccın ifasını sağlayacak her türlü vasıtayı hazırlamaları için Müslümanları uyarmakta, gerekli tedbirleri almalarını bir vecibe olarak onlara yüklemektedir.⁹⁷ Aynı hususa Allah Resûlü de dikkat çekmiş ve kendisine, “Hac yükümlülüğünü gerekli kılan şey nedir?” şeklinde sorulan soruya, “Yiyecek ve binek imkânıdır.” cevabını vererek bu şartlar sağlandığında insanın hac yapmakla sorumlu olduğunu bildirmiştir.⁹⁸ Ayrıca, Resûl-i Ekrem, gerekli imkânlara kavuşulduğu zaman bu ibadeti yerine getirmek konusunda acele edilmesini şu şekilde emretmiştir: “Hacca gitmek isteyen kimse acele etsin! Olur ki hastalanır veya binek hayvanı kaybolur ya da (hacca gitmeyi engelleyici) bir iş ortaya çıkar.”⁹⁹ Bununla birlikte, Mekke’ye gidebilecek kadar binek ve azık imkânı olup da haccetmeyen ya da ortaya çıkan bir ihtiyaç veya zalim bir hükümdar yahut engelleyici bir hastalık olmadığı hâlde hac yapmadan ölen kimse hakkında, “İster Yahudi olarak, isterse Hristiyan olarak ölsün!” şeklindeki bazı rivayetler¹⁰⁰ hadis usulü bakımından zayıf olduğu gibi, iman amel ilişkisi ve genel ilkeler açısından da tutarlı değildir.

Allah Resûlü, haccın farz oluşuyla ilgili olarak ashabını bilgilendirmiş ve çeşitli sebeplerden dolayı bu ibadetin yerine getirilememesi durumunda yapılabilecekler konusunda onlara yol göstermişti. Nitekim Veda haccı esnasında yanına gelerek, deve üzerinde dahi duramayacak kadar yaşlı olan babasının yerine kendisinin (vekâleten) hac yapıp yapamayacağını soran Has’amlı kadına Resûlullah, “Evet.” diye cevap vermişti.¹⁰¹ Aynı şekilde gelen bir başka hanım da annesinin hacca gidemeden vefat ettiğini, onun yerine haccedip edemeyeceğini sorunca, Peygamberimizden yine, “Evet.” cevabını almıştı.¹⁰²

Hz. Peygamber, gerek Cibrîl hadisinde İslam’ı açıklarken gerekse İslam’ın beş şey üzerine kurulduğunu ifade ederken, ‘eğer gücü yetiyorsa Allah’ın evini haccetmeyi’ diğer ibadetlerle birlikte zikretmiştir.¹⁰³ Böylece, haccın İslam’daki temel ibadetlerden biri olduğunu bildirmiş olan Allah Resûlü, haccın hakkıyla yerine getirildiğinde kişiyi günahlarından arındırdığına şu şekilde işaret etmiştir: “Allah rızası için hac yaparken, (söz ya da eylemle) cinsel ilişkiye yeltenmeyen ve kötülük işlemeyen kimse, anasının onu doğurduğu günkü (günahsız) hâline dönmüş olur.”¹⁰⁴

“Hacca gidenler ile umreye gidenler, Allah’ın elçileridir. Allah’a dua ederlerse, Allah onların dualarını kabul eder ve Allah’tan günahlarının bağışlanmasını isterlerse Allah onların günahlarını bağışlar.”¹⁰⁵ buyuran Resûl-i Ekrem, hacca gidenleri “Allah’ın elçileri” şeklinde niteleyerek şereflendirmiştir.

Allah Resûlü, makbul bir haccın karşılığında ise inananları cennetle müjdelemiştir: “Hac ve umreyi beraber yapınız. Çünkü körüğün demirin, altının ve gümüşün kir ve pasını giderdiği gibi hac ve umre de günahları ve fakirliği giderir. Kabul edilmiş haccın sevabı ise ancak cennettir.”¹⁰⁶ Haccın faziletini anlatarak bu ibadete karşı insanları teşvik eden Hz. Peygamber, kendisine yöneltilen “Hangi amel daha faziletli ve daha hayırlı?” sorusuna önce “Allah’a ve Resûlü’ne iman etmek.” diye cevap vermiş, “Sonra hangisi?” denildiğinde, “Amellerin zirvesi olan Allah yolunda cihad.” buyurmuş ve “Bundan sonra hangisi?” sorusuna ise, “Kabul olunan hac.” cevabını vermişti.¹⁰⁷ Meşakkatli bir ibadet olan haccı, cihadla birlikte zikreden Allah Resûlü, Hz. Aişe’nin (r.a.), “Ya Resûlallah! Biz kadınlar sizinle beraber gazveye çıkıp cihad edemez miyiz?” sorusuna karşılık, “Sizin için cihadın en iyisi ve en güzeli haccetmektir, makbul olan hacdır.” buyurmuş ve bunun üzerine Hz. Aişe de, “Artık ben bu sözü Resûlullah’tan işittiğim zamandan itibaren haccetmeyi terk etmem.” demişti.¹⁰⁸ “Yaşlının, küçüğün, zayıfın (düşkünün) ve kadının cihadı hac ve umre yapmaktır.”¹⁰⁹ buyuran Resûlullah, kendisine hanımların cihad edip etmemeleri sorulduğunda “Ne güzel cihaddır hac!” şeklinde cevap vermişti.¹¹⁰

Hac, mali ve bedenî bir ibadet olduğu gibi, maddi ve manevi, dünyevi ve uhrevi, ferdî ve içtimai boyutları olan bir ibadettir. Bu hâliyle o, külli bir teslimiyetin ifadesidir. Hac ibadetinde zaman kadar, mekân unsuru da büyük önem arz eder. Hac bir taraftan maziye yapılmış ibretli bir yolculuk iken, diğer taraftan da gelecek için çizilecek hikmetli bir yol haritasıdır. Hac, Allah’a, peygamberlere, ahirete iman gibi inanç esaslarını pekiştirmekte ve Müslümanlara takva, sabır, sevgi, saygı, kardeşlik, fedakârlık, cömertlik gibi ahlaki güzellikleri kazanma ve yaşama imkânı sunmaktadır. Bu yönleriyle hac, hem akaid, hem ibadet, hem de ahlak dersleri veren bir eğitim merkezi gibidir. Hz. Peygamber’in hac ibadetini İslam’ın üzerine bina edildiği beş ibadetten biri olarak zikretmesi¹¹¹ haccın bu fonksiyonunun önemini vurgulamaktadır.

Hac ibadeti, ihram, namaz, telbiye, zikir, vakfe, istiğfar, tavaf, sabır, ilgili yasaklar, kurban, sadaka gibi yoğunlaştırılmış bir dizi ibadet ve taatten oluşmakta ve en az birkaç gün almaktadır. Bu ise, özellikle ibadet için peş peşe birkaç günün ayrılması neredeyse imkânsız hâle gelen asrımızda, her türlü telaştan uzak, sadece ibadetle meşgul olunan bir zaman dilimine sahip olma demektir. Bütün somut görevlerine rağmen hac, aslında manevi ve deruni bir tecrübedir. Çünkü diğer ibadetlerde olduğu gibi hac ibadetinde de asıl olan, aklileştirme değil, içselleştirmedir. Bu ibadetlerin, bazı dinî ve dünyevi faydaları varsa da, asıl olan onların sırf Allah istediği için yapılmış olmasıdır.

Hac, belli bir zaman ve belirli mekânlarda gerçekleşen bir ibadet olduğu için Müslümanlara zaman ve mekân mefhumunu, dünyada her şeyin belli bir düzen içinde gerçekleştiği şuurunu kazandırır. Buna göre hac, bir ay içerisinde başlayıp biten bir ibadet değildir. Bireyin iç dünyasının evrensel olana açılımı ve toplum hayatının kaynaştırıcı bir mayasıdır. Hac, Müslümanların manevi yönlerini güçlendirecek, morallerini takviye edecek, izzet ve şereflerini artıracak, sorumluluk bilinçlerini geliştirecek, onlara birlikte hareket edebilme yetisi kazandıracak en önemli ibadetlerden biridir. Bu mübarek iklimde Müslümanlar, karşılıklı olarak sevgi, bilgi, görgü, tecrübe ve kültür alışverişi yapma, birbirlerinden yararlanma fırsatı bulurlar. Böylece, en mübarek zamanda, en mukaddes mekânda son derece bereketli bir buluşmayı gerçekleştirip günahlarından arınmış olarak memleketlerine dönerler.

71 TB1/150 Taberî, Tarîh, I, 150.

72 Bakara, 2/126; İbrahim, 14/37.

73 B3364 Buharî, Ehadîsü’l-enbiya, 9; Bakara, 2/127.

74 Hac, 22/26-28.

75 Al-i İmran, 3/96.

76 US1 İbn Seyyidünnas, Uyûnü’l-eser, 1/77.

77 İK1/60 İbn Kesîr, Sîret, I, 60.

78 M2954 Müslim, Hac, 151; M2955 Müslim, Hac, 152; D1910 Ebû Davûd, Menasik, 57; İK1/60 İbn Kesîr, Sîret, I, 61; HS1/203 İbn Hişam, Sîret, I, 203.

79 B1643 Buharî, Hac, 79; M3081 Müslim, Hac, 261.

80 M2815 Müslim, Hac, 22.

81 11 Bakara, 2/158.

82 B1643 Buharî, Hac, 79; M3081 Müslim, Hac, 261.

83 B4655, Buharî, Tefsîr, Tevbe, 2.

84 D2030 Ebû Davûd, Menasik, 93.

85 Tevbe, 9/28.

86 B1622, Buharî, Hac, 67.

87 Tevbe, 9/28.

88 B4655, Buharî, Tefsîr, Tevbe 2.

89 T3092 Tirmizî, Tefsîru’l-Kur’an, 9.

90 “Hac”, DİA, XIV, 388, 399.

91 Bakara, 2/203; Hac, 22/28.

92 Al-i İmran, 3/97.

93 Maide, 5/101.

94 M3257 Müslim, Hac, 412; T814 Tirmizî, Hac, 5; N2621 Nesaî, Menasikü’l-hac, 1; HM2642.

95 İbn Hanbel, I, 291.

96 Al-i İmran, 3/97.

97 “Hac”, DİA, XIV, 398.

98 T813 Tirmizî, Hac, 4; İM2896 İbn Mace, Menasik, 6.

99 İM2883 İbn Mace, Menasik, 1.

100 T812 Tirmizî, Hac, 3; DM1818 Darimî, Menasik, 2.

101 B1513 Buharî, Hac, 1.

102 B7315 Buharî, İ’tisam, 12.

103 B8 Buharî, Îman, 2; M93 Müslim, Îman, 1.

104 B1820 Buharî, Muhsar, 10.

105 İM2892 İbn Mace, Menasik, 5; N2626 Nesaî, Menasikü’l-hac, 4.

106 T810 Tirmizî, Hac, 2; N2632 Nesaî, Menasikü’l-hac, 6.

107 B1519 Buharî, Hac, 4.

108 B1861 Buharî, Cezaü’s-sayd, 26.

109 N2627 Nesaî, Menasikü’l-hac, 4.

110 B2876 Buharî, Cihad, 62.

111 M113 Müslim, Îman, 21.

HZ. İBRAHİM VE HZ. İSMAİL:
BİR BABA OĞULUN TEVHİD SINAVI

İbrahim, oldukça uzun süreden beri içinde yaşadığı toplumun inanç sistemini ve dinî değerlerini sorgulayıp duruyordu. İnsanlar, bazı gök cisimlerinin¹¹² ve bunları temsil eden putların kendileri üzerinde etkin olduğuna inanıyor; yaz, kış ve baharın, soğuk ve sıcağın, gece ve gündüzün onların eseri olduğunu düşünüyorlardı. Hayat üzerinde bu kadar etkili olan varlıklar, onlara göre, ancak Tanrı olabilirdi! Toplumun ilah bilerek taptığı bu varlıklar İbrahim’i tatmin etmiyordu. Zira İbrahim, her birini teker teker gözlemlemiş ve Tanrı olup olamayacağını sorgulamıştı. Gece parlayan bir yıldızın ve ayın bütün ışıltısına rağmen gündüz olunca batıp kaybolduğunu fark etmişti. Aynı şey akşam olunca batan güneş için de geçerli idi. Bir Tanrı nasıl batıp yok olabilirdi! O yok olduğu zaman kâinatı kim idare edecekti! O’nun, asla yok olmaması gerekirdi. Evet, gerçek Rab böyle bir varlık olmalıydı. İşte, tabiatı gözleyip buradan elde ettiği verilerden akli sonuçlar çıkararak yavaş yavaş gerçeğe ulaşıyordu. Gün gelecek, “Ben, Hakk’a yönelen birisi olarak yüzümü, gökleri ve yeri yaratana döndürdüm. Ben, Allah’a ortak koşanlardan değilim.” diyecekti.¹¹³

Her vesileyle tefekküre devam ediyor, kulluk bilincini destekleyip kuvvetlendirecek şeyler üzerinde uzun uzun düşünüyordu. Bu kez karşısında, ölmüş bir hayvan cesedi vardı. Yırtıcı hayvanlar tarafından parçalanmış, kemikleri dağılmış bir cesetti bu. Yine düşünmeye başladı. “Şüphesiz Rab, bunu bile yırtıcı hayvanların kursaklarından toparlayıp bir araya getirecek, sonra da yeniden diriltecek kudrete sahip olmalı.” diye düşündü. Ama bilmek, görmek gibi değildi. Görmek daha net bilgi verir, insanın daha hızlı yol almasını sağlardı. Düşünceleri diline döküldü:

“Rabbim! Ölüleri nasıl diriltiyorsun? Bana göster.” “Yoksa inanmıyor musun?”

“Hayır, inanıyorum. Ama kalbimin mutmain olması için görmek istiyorum.”

“O hâlde dört tane kuş yakala. Onları yanına al, sonra kesip parçala, her dağın başına onlardan bir parça koy. Sonra da onları kendine çağır; koşarak sana geldiklerini göreceksin.

Bil ki, Allah Azîz’dir, Hakîm’dir.”¹¹⁴ “Şu hâlde teslimiyet göster!”

“Âlemlerin Rabbi’ne teslim oluyorum.”¹¹⁵

Hz. İbrahim artık hazırdı. Allah Teâlâ aklıyla ve gönlüyle tam manada mutmain olan Hz. İbrahim’e bazı sahifeler vahyetti¹¹⁶ ve onu kavmini hidayete çağırmakla görevlendirdi. Tebliğ görevi başlamıştı. Bildiği, inandığı, tecrübe ettiği şeyleri bir an önce, başta babası Azer olmak üzere bütün toplumla paylaşmak istiyordu. Ancak bunun için riskli bir yol seçmişti.

Hz. İbrahim, bir bayram günü halkın meşguliyetinden faydalanarak puthaneye girdi ve baltasıyla buradaki bütün putları kırdı. Sadece en büyük putu bıraktı ve elindeki baltayı onun boynuna astı. Halk, kutsal değerlerine yöneltilen bu saldırıyı öğrendiğinde büyük bir şok yaşamıştı. Buna kim cüret etmişti? Ancak zanlı belli idi: Uzun süredir putları diline dolayan İbrahim! Hz. İbrahim, hemen Kral Nemrut’un huzuruna çıkartıldı, ileri gelenlerle yüzleştirildi:

“Ey İbrahim, bu işi putlarımıza sen mi yaptın?”

“Şu büyükleri yapmış olabilir. Ona bir sorun bakalım (belki söyler). Tabi eğer putlar konuşuyorsa!”¹¹⁷

“Bunların konuşamayacağını sen de biliyorsun.”¹¹⁸

“O hâlde Allah’ı bırakıp, size ne faydası ne de zararı dokunan bu şeylere neden tapıyorsunuz? Size de Allah’ı bırakıp taptığınız bu şeylere de yazıklar olsun!

Hâlâ akıllanmayacak mısınız?”¹¹⁹

Ama Nemrudlar, dünya kralları; bu vasıflarını hiçe sayan yaklaşımları elbette baş düşman addedecekti. Bu düşmanın yaptığı cezasız kalmamalıydı. Kral Nemrud ve adamları ona verilecek cezayı tartışmaktaydı. Nihayet karar verildi: “Eğer cezalandıracaksanız, yakın onu! Böylece ilahlarınızın öcünü almış olursunuz.”¹²⁰

Hz. İbrahim’i hemen hapsettiler. Büyük bir ateş yaktılar. İbrahim’i içine atacaklardı. Ama İbrahim sakin, İbrahim vakarlı… Mütevekkil bir şekilde tek olan Rabbine yakararak O’nun kendisine yeteceğini ve ne güzel vekil olduğunu söyledi.¹²¹

Bu, son cümlesi oldu. Hz. İbrahim’i ateşe ittiler. Ancak aynı anda, daha İbrahim ateşe düşmeden ilahî bir nida yankılandı: “Ey ateş! İbrahim’e karşı serin ve güvenli ol!”¹²²

Yanına bile yanaşamadıkları harlı ateşin kendiliğinden sönmesini beklediler. Ateşin içinde bir şeyler seçilir gibi olduğunda hepsi dehşete düşmüştü. İşte İbrahim hâlâ oradaydı! Hem de sapasağlam. Hakikati görmek isteyenler için bundan daha büyük bir mucize olabilir miydi? Hz. İbrahim, son bir ümitle babasına dönüp yine tevhidi anlattı.¹²³ Fakat babasının putlarından vazgeçmeye niyeti yoktu. Üstelik artık oğlunu yanında da istemiyordu¹²⁴ Hicret’ten başka çare yoktu. Babasının dahi kendisinden yüz çevirdiği Hz. İbrahim; eşi Sare ve bir avuç taraftarıyla doğup büyüdüğü Urfa’yı¹²⁵ terk etti ve Allah Teâlâ’nın kendilerine vadettiği bereketli topraklara,¹²⁶ Şam’a¹²⁷ doğru yola çıktı. Zira İbrahim Nemrut’un ülkesinde daha fazla kalamayacağını anlamıştı. Her peygamber gibi o da hicret etmek durumundaydı ve şöyle dua eti: “Ben Rabbime gidiyorum. O bana doğru yolu gösterecek. Rabbim! Bana salihlerden olacak bir evlat ver.”¹²⁸

Hz. İbrahim, mücadele dolu uzun bir ömrün sonunda artık yaşlanmıştı; kendini yalnız hissetmekte ve bu yalnızlığa son verecek bir evlat istemekteydi.¹²⁹ Evlat özlemi o kadar büyüktür ki, bir gün adakta bulundu: “Eğer Allah bana bir erkek evlat verirse onu kendisine kurban edeceğim.”¹³⁰

Ancak eşi Sare de oldukça yaşlıydı. Eşinin evlat özlemini bilen ama anne olma yaşının geçtiğini düşünen bu muhterem kadın, bir fedakârlıkta bulundu. Eşi Hz. İbrahim’i, elinin altında çalışan ve ev işlerinde kendisine yardımcı olan cariyeleri Hacer¹³¹ ile evlendirdi.¹³² Kısa bir süre sonra Hz. İbrahim’e, yumuşak başlı, iyi ve hayırlı bir evladın müjdesi verilmişti. Peygamber evinde bütün ilgi artık bu küçük çocuğun; İsmail’in üzerindeydi. Aile mutluydu. Ancak Sare, Hacer’i kendi rızasıyla İbrahim’le evlendirmesine rağmen, İsmail’in doğumuyla kıskançlığa kapılmıştı ve onlarla bir arada yaşamak istemiyordu. Kısa süren mutluluk çetin bir imtihana dönüşecekti. Zira Allah Teâlâ, Hz. İbrahim’den, eşi Hacer ile çocuğunu Kâbe’nin bulunduğu yere götürüp bırakmasını istedi. Bu ulu peygamber hiçbir tereddüt göstermeden, eşini ve henüz anne sütü emmekte olan biricik oğlunu yanına alıp yola çıktı. Çölün ortasında, o gün için oldukça ıssız; bir damla suyun, bir tutam otun dahi bulunmadığı bir vadiye ailesini bıraktı. Anne ve bebeğin yanında sadece küçük bir kırba su ve az miktarda azık vardı. Hz. İbrahim geldiği tarafa dönüp yürüdüğünde eşi Hacer arkasından koşmaya başladı:

“Bizi, kimsenin yaşamadığı bu topraklara terk edip gidecek misin?”

İbrahim’in gözlerine bakan Hacer, durumu anlar gibi olmuştu:

“Bizi burada bırakmanı sana Rabbin mi emretti?”

“Evet, bu Rabbimin emridir! Sizleri O’na emanet ediyorum.”

“Öyleyse hiç korkma! O bizi korur ve bize zarar gelmesine mani olur.”¹³³

Hacer, su akmaz ekin bitmez bir yerde bıraktığı küçük yavrusuna dönerken, İbrahim de yoluna devam etmişti. Aklında ve dualarında eşi ve çocuğu vardı: “Rabbimiz! Ben çocuklarımdan bazısını, senin kutsal evinin (Kâbe’nin) yanında ekin bitmez bir vadiye yerleştirdim. Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılmaları için (böyle yaptım) Sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir, onları ürünlerden rızıklandır, umulur ki şükrederler.”¹³⁴

Hacer ve İsmail artık yalnızdı. Çok geçmeden suları bitti. Çaresizdiler. Anne, karşıdaki Safa Tepesi’ne baktı. Oraya çıksa birilerini görebilir miydi? Hızla tepeye tırmandı; karşısındaki vadiyi gözleriyle taradı. Hayır, hiç kimse yoktu. Tepeden indi, yavrusunun bulunduğu Merve mevkiine koştu. Yeniden Safa’ya yöneldi. Sonra yine Merve’ye koştu. Bu gelgit tam yedi kere tekrarlanmıştı. İşte hac ibadeti esnasında Safa ile Merve arasındaki yedi sa’y, Hacer’in bu koşuşturmasını sembolize etmekteydi. Ümitler kırılmak üzereyken birden hatiften bazı sesler işitti. “Hayal mi?” diye düşünürken az ileride topuklarıyla ya da kanatlarıyla kumları kazan bir melek gördü: Cebrail! “Emanetin yüce sahibi, emanetini zayi eder mi” diye düşünürken su şırıltısını işitti: Berrak ve serin zemzem! Hacer koştu, suyun çıktığı yeri eliyle düzeltip küçük bir havuz hâline getirdi. Asırlar sonra İsmail’in neslinden gelecek başka bir peygamber, alemlerin efendisi Muhammed Mustafa (s.a.s.), bu sahneyi yorumlayacak ve “Eğer Hacer, havuz yapmayıp suyu kendi hâline bıraksaydı şimdi zemzem bir nehir olmuş akıyordu.” diyecekti.¹³⁵

Hacer, bu havuzcukta biriken suları hemen kırbasına doldurdu. Oğluna koştu ve kurumuş dudaklarını suyla buluşturdu. Sonra kendisi içti doyasıya. Yeniden birikmeye başlayan sütüyle yavrusunu emzirip doyurdu. Allah’ın elçisi melek, kaybolmadan önce müjdeyi verdi: “Size zarar gelmesinden sakın korkmayın. İşte şurası Allah’ın evi hâline gelecek. O evi, şu çocukla babası inşa edecekler. Allah, sevdiği kimseleri zayi etmez.”¹³⁶

Hacer bu müjdeden, Hz. İbrahim’in tekrar kendilerine döneceğini anlamış, eşini beklemeye başlamıştı. Diğer taraftan da Zemzem’in hayat verdiği bu vadideki değişimi izliyordu. Tatlı ve serin suyu sebebiyle ziyaretçisi artan vadide yavaş yavaş bir şehir oluşmaya başlamıştı.¹³⁷ Mekke, adım adım tarih sahnesine çıkıyor, kutlu ve son elçi için, Peygamber Efendimiz için gün sayıyordu.

Zaman su gibi akmış, İsmail koşup oynayacak çağa gelmişti. Babasının ziyaretleri onu çok mutlu ediyordu. Ancak bu son gelişinde babasını oldukça düşünceli görmüştü. Nihayet babası onu karşısına aldı ve kendisi doğmadan önce yaptığı adaktan bahsetti: “Yavrum! Bir süredir rüyamda, ‘Adağını yerine getir.’ diye sesleniliyor.¹³⁸ Sonra da seni kurban ettiğimi görüyorum. Bu işe sen ne dersin!”

“Babacığım! Sana ne emrediliyorsa yerine getir. Allah’ın izniyle ne kadar sabırlı olduğumu göreceksin.”¹³⁹ İbrahim’in beklediği, belki de umduğu cevap buydu. Bu öylesine teslimiyet dolu ve olgun bir cevap idi ki ancak geleceğin peygamberi olan bir çocuğun ağzına yakışıyordu. Evet, İbrahim bir peygamberdi. Ama aynı zamanda yüreği evlat sevgisiyle çarpan merhamet timsali bir babaydı. Böyle ağır bir ahdi yerine getirirken bile çocuğuna danışacak kadar duyarlı bir baba! Ancak emir büyük yerdendi. Ve itaat gerektiğinin ikisi de farkındaydı.

Baba, çocuğunun elinden tutup görevini ifa edeceği yere doğru ilerledi. Olayı uzaktan izleyen şeytana gün doğmuştu. Bir babayı, bir çocuğu veya bir anneyi Allah’ın emrine uymaktan vazgeçirmek için bundan daha büyük bir fırsat olabilir miydi? Fakat Hz. İbrahim, peygamber ferasetiyle durumu fark etmişti. Şeytana yedi taş attı. Şeytan vazgeçmedi. Onu caydırmak için konuşuyor, önünü kesiyordu. Biraz sonra yine karşılarına çıktı. Fakat Hz. İbrahim, ona meydan vermedi; yedi taş daha attı. Sonra peşlerini bırakmaya niyeti olmayan şeytana, yedi taş daha… İşte hacıların şeytan taşlaması, işte cemreler de bu tablonun yeniden canlandırılmasıydı… Ama şeytan şeytanlığına devam etmekteydi. Önce anneye, ardından çocuğun yanına sokuldu. Ama her ikisinde de cevap aynıydı: “Eğer bu Rabbimizin emriyse itaat etmekten daha güzel ne olabilir!”¹⁴⁰

İstenilen yere geldiğinde İbrahim durdu. Çocuk vaktin geldiğini anlamıştı. Tereddüt etmeden yere yattı, gül yanağını toprağa koydu. Babasından yüzünü örtmesini ve ellerini bağlamasını, üzerindeki kıyafeti ise çıkartarak ölümünden sonra kefen olarak kullanmasını istedi.¹⁴¹

İbrahim bıçağını çıkarttı. İkisinde de, evet hüzün var ama zerre kadar tereddüt yok. Dillerde dua. Gözler kapandı. Tam bu sırada hemen yanlarında Allah Teâlâ’nın bir elçisi belirdi. Yanında büyük ve gösterişli bir koç. Sonra ufku dolduran bir ses işitildi: “Ey İbrahim! Gördüğün rüyanın hükmünü yerine getirdin. Biz iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız. Şüphesiz bu apaçık bir imtihandır.”¹⁴²

İbrahim’in, İsmail’in ve Hacer’in imtihanı... Ve başarılmıştı. Bu koç da, İsmail’e karşılık bir fidye idi.¹⁴³ Şüphesiz bu olaydan elde edilen tek şey, Rabbin rızası değildi. Allah Teâlâ, sonradan gelecek nesiller için İbrahim’i örnek gösterecek, onu daima selam ve muhabbetle anacak, imanının bütünlüğüne dikkat çekecekti.¹⁴⁴ Ama İbrahim’de hep aynı tevazu, hep aynı dua: “Rabbim! Beni dosdoğru ibadet edenlerden eyle. Zürriyetimden de böyle ibadet edenler yarat. Rabbim! Dualarımı kabul et. Rabbim! Hesapların görüleceği kıyamet gününde beni, ana babamı ve tüm inananları bağışla.”¹⁴⁵

Hz. İbrahim’in, babasına olan istiğfarı hariç, dualarının kabul edilip edilmediğini görmesi için çok beklemesi gerekmeyecekti. Zira hemen yanı başındaki oğlu İsmail de peygamberlikle görevlendirilecek,¹⁴⁶ vahiy ile şereflendirilecekti.¹⁴⁷

O da Allah’ın hidayete ulaştırıp alemlere üstün kıldığı¹⁴⁸ zümrenin önde gelen mensuplarından olacaktı.

Ancak Allah Teâlâ, Hz. İbrahim’e asıl üstünlüğü, tevhid inancının imamlığı ve önderliği vasfı¹⁴⁹ ile bahşedecekti. Bu doğrultuda Hz. İbrahim ve Hz. İsmail, yeryüzünde Allah’a adanan ve tek yaratıcı inancını simgeleyen ilk mabet olan Kâbe’nin inşasıyla görevlendirilecekti. O günden itibaren tek Allah’a tapan ve tapacak tüm müminler için kıyamete kadar kalıcı olan bu kutsal değerin inşası bu baba-oğula nasip olacaktı.

Allah Teâlâ, öncelikle Kâbe’nin inşa edileceği yeri onlara bildirir.¹⁵⁰ Hz. İbrahim, iki kez Mekke’ye giderek oğlu İsmail’i ziyaret eder ve ona Rabbinin burada kendisi için bir beyt yapmayı emrettiğini haber verir. İsmail de babasına destek olarak Rabbine itaat etmesini, kendisinin de ona yardım edeceğini söyler. Hz. İbrahim ve Hz. İsmail burada temelleri yavaş yavaş yükseltirler ve “Ey Rabbimiz! Bizden bunu kabul buyur; şüphesiz sen işitensin, bilensin.” diyerek dua ederler.¹⁵¹ Böylece, “Mekke’de, insanlar için inşa edilen bu ilk mabed, alemlere hidayet kaynağı olacak bu mübarek Beytullah”¹⁵² ortaya çıkar. Baba-oğul iki peygamber, görevlerini yerine getirir ve yine nesilleri için dua ederler.¹⁵³ Bu duaların kabul senedi, İsmail soyundan gelen Muhammed Mustafa (s.a.s.) olacaktır.

Görevin tamamlanması üzerine Cenab-ı Allah “Kâbe’nin, İbrahim tarafından inşa edilen bu makamın, insanlar için ibadet edecekleri ve kendilerini güvende hissedecekleri bir yer olduğunu”¹⁵⁴ ilan eder ve hac ibadetinin inananlara duyurulmasını ister.¹⁵⁵

Hz. İbrahim, Kur’an’ın anlatımına göre, “Hak dine yönelip Allah’a boyun eğen, bütün iyi sıfatları kendinde toplayan bir önder; Rabbinin nimetlerine her zaman şükreden iyi bir kuldur. Bu nedenle Allah tarafından seçilmiş ve hak yola iletilmiştir. Kendisine bu dünyada nice güzellikler ve yüce bir makam verilmiş, ahiret için ise salih kullar sınıfına dahil edilmiştir.”¹⁵⁶

İbrahim (a.s.), tevhiddeki örnekliği ile tüm inananların önderi olmuştur. İnsanlık tarihindeki tevhid mücadelesinin öncü isimlerinden olan Hz. İbrahim’in bu örnekliği Kur’an’da da şöyle ifade edilmiştir: “Andolsun, onlarda (İbrahim ve beraberindekilerde) sizin için, Allah’ı ve ahiret gününü arzu edenler için güzel bir örnek vardır.”¹⁵⁷

Allah Teâlâ’nın bu çerçevede son peygamber Hz. Muhammed Mustafa’ya tavsiye ve emrettiği din de yine Hz. İbrahim’in takip ettiği tek ilah öğretisidir.¹⁵⁸ Bu nedenle Allah, muhataplarına İslam’ı anlatırken Hz. İbrahim ve öğretilerine atıfta bulunur.¹⁵⁹ İslam’ın müntesiplerine tavsiye edilen de yine İbrahim’in Hanîf Dini’dir.¹⁶⁰ Kur’an’ın beyanına göre, böyle bir inanç sistemine sahip olan İbrahim’in dininden ancak kendini bilmeyen, yaratılış amacına ve fıtratına muhalefet edenler yüz çevirir.¹⁶¹

Bu vasıflarıyla Hz. İbrahim, her açıdan örnek bir birey, kendisine uyulacak bir kuldur. Bir “insan” olması vasfıyla o, İbrahimî dinlerin babasıdır. Her şeyden önce son derece ağır başlı, insanlara karşı yumuşak huylu,¹⁶² misafirperver¹⁶³ ve dürüsttür.¹⁶⁴ Bütün bu özelliklerinden dolayı Allah Teâlâ onu kendine “dost” edinmiştir.¹⁶⁵ Cenab-ı Allah ile Hz. İbrahim arasındaki bu dostluk ilişkisi, “Allah Teâlâ İbrahim’i nasıl dost edindiyse beni de öyle dost edinmiştir.”¹⁶⁶ buyuran Allah Resûlü için de ölçü olmuştur. Bu sebeple, kıyamet günü Hz. Peygamber ile Hz. İbrahim’in makamları karşı karşıya olacaktır.¹⁶⁷ Yine bu sebeple Resûl-i Ekrem, kendisine, “Ey insanların en hayırlısı!” şeklinde seslenen bir sahabiye, “Bu (söylediğin) İbrahim aleyhisselamdır.” buyurmuştur.¹⁶⁸

Hz. İsmail de babası gibi sözüne sadık, ibadetlere sımsıkı sarılmalarını ümmetine emreden bir tevhid taraftarıdır. Bu yoldaki çabaları sebebiyle Rabbi katında “rızaya” ulaşmış bir Allah dostudur.¹⁶⁹

Bu peygamberler ailesinin ahlakı, aile bireyleri ve çevresi için de bir ihsan ve bereket vesilesidir.¹⁷⁰ Bu sebeple, Hz. İbrahim’in gününden beri sunulan ikram ve yedirilen yemeğe karşı misafirin duası hep “Halil İbrahim bereketi”dir. Bu dua, onun neslinden gelen Hz. Muhammed’in de dilindedir. Senenin ilk mahsulünü kendisine getiren ashabına Allah Resûlü’nün yaptığı duada Hz. İbrahim’e atıf vardır: “Allah’ım! Meyvelerimizi bereketli kıl. Memleketimizi bereketli kıl. Ölçeklerimizi bereketli kıl. Allah’ım! İbrahim senin kulun, dostun ve peygamberindi. Ben de senin kulun ve peygamberinim.”¹⁷¹

İşte bu özelliklerinden dolayı Resûl-i Ekrem’in, peygamberler içinden seçtiği dost, Allah dostu İbrahim’dir: “Her peygamberin diğer peygamberlerden bir dostu vardır. Benim dostum ise, atam ve Rabbimin dost edindiği (İbrahim)dir.”¹⁷²

Ahlak ve karakterdeki bu yakınlık ve benzerlik, bu iki dostun vücutlarına da yansımıştır. Nitekim Allah ile buluştuğu Miraç gecesinde bütün peygamberlerle görüşen Hz. Peygamber, onlar içinde en çok İbrahim ile benzeştiğini söyler.¹⁷³

Kendi neslinden gelen, hem ahlaken hem bedenen kendisine bu kadar benzeyen Muhammed’in ümmetine karşı İbrahim de ilgisiz değildir. Miraç gecesi, bu son ve mükemmel dinin hayırlı ümmetine şu tavsiyede bulunur: “Ya Muhammed! Ümmetine benden selam söyle ve onlara bildir ki, cennetin toprağı güzel, suyu tatlıdır. Cennette ovalar vardır. Buraların ağacı ise, ‘Sübhanallahi velhamdülillahi ve la ilahe illallahu vallahu ekber’ (Allah’ı her türlü eksiklikten tenzih ederim, Allah’a hamdederim, Allah’tan başka ilah yoktur ve Allah en büyüktür) cümlesidir.”¹⁷⁴

Hz. İbrahim pek çok güzellikte ilktir. İlk defa sünnet olan odur.¹⁷⁵ Ayrıca bıyıkları kısaltmak, tırnak kesmek, misafir ağırlamak gibi güzel özellikler onun sünnetidir.¹⁷⁶ Saçına ak düşen ilk kişi de yine Hz. İbrahim’dir. Evet, insanın saçının beyazlaması da bir güzelliktir, olgunluk alametidir. Ama bu durumu İbrahim gibi algılamak şartıyla.

İbrahim, saçının ağardığını görünce sormuştur:

“Ya Rabbi bu nedir?”

“Vakardır (olgunluktur) ya İbrahim!” “Rabbim, vakarımı artır!”¹⁷⁷

Rabbimiz vakarımızı artır!

112 TT11/480 Taberî, Camiu’l-beyan, XI, 480-481.

113 En’am, 6/75-79.

114 Bakara, 2/260.

115 Bakara, 2/131.

116 Necm, 53/36-37; A’la, 87/19.

117 Enbiya, 21/58-63; B3358 Buharî, Ehadîsü’l-enbiya, 8.

118 Enbiya, 21/65.

119 Enbiya, 21/66-67

120 Enbiya, 21/68).

121 TT3 Taberî, Camiu’l-beyan, 42-43.

122 11 Enbiya, 21/69.

123 Meryem, 19/42.

124 Meryem, 19/46.

125 “İbrahim”, DİA, XXI, 269.

126 Enbiya, 21/71; Ankebût, 29/26.

127 KC11/305 Kurtubî, Tefsîr, XI, 305.

128 Saffat, 37/99-101.

129 Saffat, 37/100.

130 TT4 Taberî, Camiu’l-beyan, XX, 506-507.

131 B3358 Buharî, Ehadîsü’l-enbiya, 8.

132 “İbrahim”, DİA, XXI, 270. 22 Saffat, 37/101.

133 B3364 Buharî, Ehadîsü’l-enbiya, 9.

134 İbrahim, 14/37.

135 B3364 Buharî, Ehadîsü’l-enbiya, 9.

136 B3364 Buharî, Ehadîsü’l-enbiya, 9.

137 B3364 Buharî, Ehadîsü’l-enbiya, 9.

138 TT4 Taberî Camiu’l-beyan, XX, 506-507.

139 Saffat, 37/102.

140 TT5 Taberî, Camiu’l-beyan, XX, 508.

141 TT4 Taberî, Camiu’l-beyan, XX, 506-507; TT5 Taberî, Camiu’l-beyan, XX, 508.

142 Saffat, 37/104-106.

143 Saffat, 37/107.

144 Saffat, 37/108-111.

145 İbrahim, 14/40-41.

146 Meryem, 19/54.

147 Bakara, 2/136.

148 En’am, 6/86.

149 Bakara, 2/124.

150 Hac, 22/26.

151 Bakara, 2/127; B3365 Buharî, Ehadîsü’l-enbiya, 9.

152 Al-i İmran, 3/96.

153 Bakara, 2/127-129.

154 Bakara, 2/125.

155 Hac, 22/27-28.

156 Nahl, 16/120-122.

157 Mümtehine, 60/4-6.

158 Nahl, 16/123; Al-i İmran, 3/95.

159 En’am, 6/161-162.

160 Bakara 2/135.

161 Tevbe, 9/114.

162 Tevbe, 9/114.

163 Zariyat, 51/24-26.

164 Meryem, 19/41.

165 Nisa, 4/125.

166 M1188 Müslim, Mesacid ve mevziu’s-salat, 23.

167 İM141 İbn Mace, Sünnet, 11.

168 M6138 Müslim, Fedail, 150.

169 Meryem, 19/54-55.

170 Hûd, 11/73.

171 M3334 Müslim, Hac, 473; T3454 Tirmizî, Deavat, 53.

172 T2995 Tirmizî, Tefsîru’l-Kur’an, 3.

173 M423 Müslim, Îman, 271.

174 T3462 Tirmizî, Deavat, 58.

175 B6298 Buharî, İsti’zan, 51; M6141 Müslim, Fedail, 151.

176 EM1250 Buharî, el-Edebü’l-müfred,428; BŞ9615 Beyhakî, Şuabü’l-îman, VII, 97.

177 MU1677 Muvatta’, Sıfatü’n-nebî, 3.

KÂBE: ALLAH’IN EVİ

Hz. İbrahim, Hacer’le evlenmiş; ondan İsmail adını verdikleri bir çocuğu dünyaya gelmişti. Hz. İbrahim, Hacer’i ve oğlu İsmail’i alıp Mekke’ye, bugün Kâbe’nin ve zemzem kuyusunun bulunduğu yerin biraz yukarısında yer alan büyük bir ağacın altına getirdi. O günlerde bu bölgede su bulunmadığından kimse yaşamıyordu. İçi hurma dolu bir bohça, su dolu bir kırba ve emzikli bir çocukla oraya bırakılan Hacer, yanlarından uzaklaşıp giden Hz. İbrahim’e seslendi: “Ya İbrahim! Ne insan ne de başka bir şey olan bu vadide bizi bırakıp nereye gidiyorsun?” Bu sözleri tekrarlayıp durdu Hacer. Ancak Hz. İbrahim geriye dönüp cevap vermedi. Nihayet Hacer, “Sana bunu emreden Allah mı?” diye sordu. Buna cevaben Hz. İbrahim, “Evet (Allah emretti).” diye karşılık verdi. Aldığı cevap ile ikna olan Hacer, “Öyleyse Allah bizim yok olup gitmemize izin vermeyecektir.” dedi ve çocuğunun yanına geri döndü. Hacer ve oğlu İsmail’den ayrılan İbrahim, onlardan gözle görülemeyecek kadar uzaklaştı. Seniyye mevkiine gelince, yüzünü bugünkü Kâbe’nin bulunduğu noktaya dönen Hz. İbrahim, ellerini kaldırdı ve şu duayı yaptı: “Rabbimiz! Ben çocuklarımdan bazısını, senin kutsal evinin (Kâbe’nin) yanında ekin bitmez bir vadiye yerleştirdim. Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılmaları için (böyle yaptım). Sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir, onları ürünlerden rızıklandır, umulur ki şükrederler.”¹⁷⁸

Aradan geçen zaman içinde oğlu İsmail ile birlikte kalan Hacer’in kırbasındaki su tükendi. Suya ihtiyaç duyan Hacer, daha sonra Allah’ın nişaneleri¹⁷⁹ yani yeryüzündeki sembolleri olarak nitelenecek olan etrafındaki iki yüksek tepe yani Safa ile Merve arasında çaresiz bir şekilde su aramaya başladı. Safa tepesine çıktı; sonra vadiye yöneldi ve birilerini görme ümidiyle ufukları süzdü. Fakat hiç kimseyi göremiyordu. Bu defa Safa tepesinden indi. Ayağına dolaşmasın diye elbisesinin eteğini toplayarak telaşla yürüdü, vadiyi geçti ve Merve mevkiine geldi. Orada da biraz durdu ve ‘bir kimse görebilir miyim’ diye baktı. Fakat hiç kimseyi göremedi. Hacer bu suretle (Safa ile Merve arasında) yedi defa gitti, geldi. Su bulmak için çırpınan Hacer, bir ses işitti. Sese kulak verdi; ardından da, “Sesini işittirdin; eğer yapabileceksen bize yardım et.” dedi. Bu esnada zemzem suyunun bulunduğu yerde bir melek göründü. Melek topuğuyla yahut kanadıyla yeri kazıyordu. Nihayet su göründü. Çıkan zemzem suyundan içen Hacer, oğlu İsmail’e de içirdi. Suyu bir yandan avuçlarıyla kırbasına dolduruyor, bir yandan da zayi olmasın diye bir çukur kazıyordu. Bu durumu gören melek, Hacer’e, “Telef oluruz diye korkmayın; işte şurası Allah’ın evidir. Onu bu çocukla babası inşa edecektir. Allah, İbrahim ailesini zayi etmez.” dedi.¹⁸⁰ Beytullah’ın yeri olarak meleğin işaret ettiği mevki, yüksekçe bir tepe idi.

Aradan yıllar geçmiş; İsmail büyümüş ve Cürhüm kabilesinden bir kızla evlenmişti. Hz. İbrahim, onları ziyarete geldiğinde evde İsmail yoktu. Kendisini karşılayan İsmail’in eşine, oğlunun nerede olduğunu ve ne yiyip içtiklerini sordu. Gelini, İsmail’in ava gittiğini, kendilerinin et yiyip zemzem suyundan içtiklerini söyledi. Bunun üzerine Hz. İbrahim, “Allah’ım! Yiyecek ve içeceklerine bereket ver.” diye dua etti. İşte bu duaya atıfta bulunan Peygamberimiz, “İbrahim’in duası nedeniyle Mekke’nin yiyecek ve içeceklerinde bereket vardır.” açıklamasında bulunmuştur. Avdaki oğlu İsmail’i göremeyen Hz. İbrahim, geri döndü. Ziyaret amacıyla tekrar geldiğinde, zemzem kuyusunun arka tarafında oklarını tamir eden İsmail (a.s.) ile karşılaşan Hz. İbrahim, “Ey İsmail, Rabbin kendisi için bir ev inşa etmemi bana emretti.” dedi. Hz. İsmail, “O hâlde Rabbinin emrini yerine getir.” diye karşılık verdi, babasına. Hz. İbrahim, “Ancak Allah senin de bu işte bana yardım etmeni emir buyurdu.” dedi. Bunun üzerine Hz. İsmail, “Öyleyse yardım ederim.” dedi. Hz. İbrahim, yüksekçe olan yeri göstererek, “Allah işte buraya bir ev inşa etmemi emretti.” dedi.¹⁸¹ Zira Rabbi ona, Kâbe’nin yerini göstermişti.¹⁸²

Baba-oğul birlikte Yüce Mevla tarafından işaret edilen yere Beytullah’ın temelini atıp duvarlarını yükseltmeye başladılar. Hz. İsmail taş getiriyor, Hz. İbrahim de örüyordu. Duvarlar iyice yükselince, Makam-ı İbrahim’de bulunan taşı getirdi Hz. İsmail. Hz. İbrahim de onu basamak olarak kullanıp duvarları örmeye devam etti. Bir yandan da baba-oğul dua ediyorlardı.¹⁸³ Kur’an-ı Kerim, Kâbe’nin inşasını ve orada yapılan duayı şu şekilde anlatmaktadır: “Hani İbrahim, İsmail ile birlikte Beyt’in (Kâbe’nin) temellerini yükseltiyor, ‘Ey Rabbimiz! Bizden kabul buyur! Şüphesiz sen hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin.’ diyorlardı.”¹⁸⁴ Kâbe’yi yani Beyt-i Haram’ı insanların din ve dünyaları için ayakta kalma sebebi kılan¹⁸⁵ Yüce Mevla, “Onlar Mescid-i Haram’dan (müminleri) alıkoyarken ve oranın bakımına ehil de değillerken Allah onlara ne diye azap etmesin?” ifadeleriyle bu mekânın ayrıcalığına dikkatleri çekmiştir. Bununla birlikte, Mekke’yi insanların değil Allah’ın haram kıldığı, Allah’a ve ahiret gününe iman eden hiç kimsenin orada kan dökmesinin helal olmadığı,¹⁸⁶ hatta müşrikler kendileriyle savaşmadıkça orada savaşın helal olmayacağı¹⁸⁷ ayet ve hadislerde belirtilmektedir.

Yüce Mevla, Hz. İbrahim ve Hz. İsmail peygamberlere inşa ettirdiği Beyt’i, kendine nispet ederek “Beytim” yani “Evim” diye nitelendirmiş;¹⁸⁸ savaş hâlinde bile oraya girenlerin güven içerisinde olacağı teminatını vermiştir.¹⁸⁹ Bu ayrıcalığa sahip olan Kâbe, içerisinde bulunduğu kentin de ayrıcalıklı kabul edilmesine vesile olmuştur. Buna dikkat çekmek isteyen Ebû Şureyh, Mekke’ye asker göndermeye hazırlanmakta olan Amr b. Saîd’e şöyle demiştir: “Ey Emir! Bana izin ver Mekke’nin fethinden sonraki gün, bizzat kendi kulağımla işittiğim, ezberlediğim ve gözlerimle gördüğüm Hz. Peygamber’in söylediği bir sözünü sana aktarayım. (Resûlullah) konuşurken Allah’a hamd ve sena etti. Ardından şöyle buyurdu: ‘Mekke’yi insanlar haram kılmadı. Allah haram kıldı. Allah’a ve ahiret gününe iman eden hiç kimse için orada kan dökmek ve ağaç kesmek helal olmaz.’”¹⁹⁰

Yeryüzünde insanlar için kurulan ilk ibadethane olan Kâbe, Yüce Mevla tarafından mübarek ve hidayet kaynağı olarak takdim edilmekte,¹⁹¹ “Siz de Makam-ı İbrahim’den kendinize bir namaz yeri edinin.”¹⁹² ifadesiyle İbrahimî gelenek sürdürülmekte, “Yolculuğuna gücü yetenlerin haccetmesi, Allah’ın insanlar üzerinde bir hakkıdır.”¹⁹³ ayetiyle de Kâbe’nin misyonuna dikkatler çekilmektedir. “Sonra kirlerini gidersinler, adaklarını yerine getirsinler ve Beyt-i Atîk’i (Kâbe’yi) tavaf etsinler.”¹⁹⁴ ifadesiyle teyit edilen tarihsel misyonun bu ümmet aracılığıyla kıyamete kadar sürdürülmesi talep edilmektedir. Zira “Allah; Kâbe’yi, o saygıdeğer evi… insanlar(ın din ve dünyaları) için ayakta kalma (ve canlanma) sebebi kıldı.”¹⁹⁵ buyrulmaktadır. Öte yandan Kur’an-ı Kerim’de “Tavaf edenler, kendini ibadete verenler, rükû ve secde edenler için evimi (Kâbe’yi) tertemiz tutun.”¹⁹⁶ uyarısıyla Kâbe hizmetlerine de değinilmektedir. Kâbe’nin misyonu ve değeri, kendisine verilen isimlere de yansımıştır. Mesela Kâbe-i Muazzama, Beytullah, Beyt-i Atîk, Beytü’l-Haram bunlardan bazılarıdır. Kâbe ziyareti, Kâbe yolu, Kâbe eşiği gibi ifadeler de Kâbe’yi öne çıkaran beyanlardır.

Müslümanlar arasında çok özel bir yere sahip olan Kâbe, Cahiliye Dönemi’nde bile kendisine hizmet eden kabilelere ayrıcalıklar sağlamıştır. Nitekim Kâbe hizmetlerini yürütmekte olan Kureyş, gerek ticaret hayatında ve gerekse farklı ülkelere yaptıkları seyahatlerde birtakım ayrıcalıklar elde etmiştir. Bu iltifata atıfla Yüce Mevla, “Kureyş’i ısındırıp alıştırdığı için, onları kışın (Yemen’e) ve yazın (Şam’a) yaptıkları yolculuğa ısındırıp alıştırdığı için, Kureyş de, kendilerini besleyip açlıklarını gideren ve onları korkudan emin kılan bu evin (Kâbe’nin) Rabbine kulluk etsinler.” buyurarak Kureyşlilere çağrıda bulunmaktadır.¹⁹⁷ Kureyş’in Mekke’yi ellerinde bulundurmaları ve Kâbe hizmetleri sayesinde elde ettikleri üstünlük,¹⁹⁸ Kâbe’yi çıplak olarak tavaf eden Cahiliye insanlarına karşı kendilerine elbiseyle tavaf yapma veya uygun gördüklerine ödünç elbise vererek örtünmelerine fırsat verme ayrıcalığı sağlamıştır.¹⁹⁹ Cahiliye Dönemi’nde gerek uluslararası alanda ve gerekse Arap kabileleri arasında Kureyş’e sağlanan imtiyazların farkında olan insanlar, Kureyş suresi’ni daha kolay anlayacaklardır.

Hz. İbrahim ve Hz. İsmail’e verilen, “Evimi tertemiz tutun.”²⁰⁰ talimatıyla birlikte başlayan Kâbe hizmetleri, Hz. Peygamber’in dedelerinden Kusay b. Kilab zamanında Kureyş’e geçmiştir. Huzaa kabilesini Mekke’den çıkaran Kusay, hacıların su ihtiyacının karşılanması, Kâbe’nin örtüsüyle ilgilenme ve anahtarlarını elinde bulundurma, Kâbe’nin bakım ve onarımı, yoksul hacılara gıda temini gibi şeref ve saygınlık ifade eden vazifeleri Kureyş’in uhdesinde toplamıştır.²⁰¹

İnsanlar için kurulan ilk mabet olduğu Kur’an’da açıkça ifade edilen Kâbe,²⁰² rivayetlere göre, Hz. Adem veya oğlu Hz. Şit tarafından bina edilmiştir.²⁰³ Zamanla tahrip olan Kâbe’nin duvarları aşınmış, hatta bazen sel gibi doğal afetler yüzünden yerle bir olmuştur. Bu nedenle Kâbe, tarihin farklı dönemlerinde zaman zaman yeniden yapılmış veya kısmi tadilatlar görmüştür. Söz gelimi amcası Abbas’la birlikte Hz. Muhammed’in de bilfiil çalıştığı Kureyş’in Kâbe’yi inşası, Miladî 605 yılına denk gelir. Kâbe’de bulunan buhurdanlıktan sıçrayan kıvılcımdan içerideki örtü tutuşmuş, dolayısıyla çıkan yangında Kâbe tamir görmesi gerekecek şekilde tahrip olmuştu.²⁰⁴ Öte yandan Kâbe’nin içindeki Hz. İbrahim’den kalan kuyuda saklanan altın ve mücevherler, Huzaa kabilesinden Müleyh b. Amr oğullarının azatlı kölesi Düveyk tarafından çalınmıştı. Bu nedenle Kureyşliler Kâbe’yi onarırken üzerini de tavanla örtmek istiyorlardı.²⁰⁵

Kureyş’in Kâbe’yi onarmayı düşündüğü bu dönemde bir kaza meydana geldi. Söz konusu kazada Rum tüccarlardan birine ait olan inşaat malzemesi taşıyan bir gemi, şiddetli rüzgar nedeniyle Mekke’nin Şuaybe ismi verilen limanına doğru sürüklenmiş ve karaya çarparak parçalanmıştı.²⁰⁶ Geminin karaya oturduğu ve parçalandığı haberi kendilerine ulaşınca, yanına birilerini alan Velîd b. Muğîre kaza mahalline gitti ve tahtaları satın aldı. Hazır malzemeyi bulan Kureyşliler, Kâbe’yi yıkıp yeniden inşa etme ve satın aldıkları tahtalarla da Kâbe’ye çatı yapma hususunda anlaştılar.²⁰⁷

Hz. İbrahim zamanında çatısız inşa edilen Kâbe’ye bir çatı yapılmış ve duvarları da yükseltilmiştir.²⁰⁸ Ancak inşaat devam ederken, bir araya gelerek Kâbe’yi onaran kabileler arasında kutsal taş Hacerülesved’i yerine kimin koyacağı meselesi tartışmaya sebep olmuştur. Bu şerefi elinde bulundurmak isteyen kabileler arasında çıkması muhtemel bir savaş, herkesin güvenini kazanmış olan Hz. Muhammed’in hakemliğiyle önlenmiştir.²⁰⁹ Muhammedü’l-Emin olarak anılan Hz. Peygamber, Hacerülesved’i yerine koyma şerefinin kendilerine ait olmasını isteyen kabilelerden birini tercih etmek yerine, bir örtü istemiş ve Hacerülesved’i yere serdiği örtünün üzerine bizzat kendisi koymuştur.²¹⁰ Ardından Kureyş’in dört kolundan birer adam istemiş, kabileleri adına Utbe b. Rebîa, Ebû Zem’a, Ebû Huzeyfe b. Muğîre ve Kays b. Adî gelmişlerdir. Peygamberimiz (s.a.s.), onlardan, örtünün birer ucunu tutarak kaldırmalarını istemiş,²¹¹ farklı kabilelerin temsilcileri hep birlikte Hacerülesved’i kaldırmışlar, Peygamberimiz de konulacağı yerin hizasına gelince örtünün içinden alıp onu kendi eliyle yerine yerleştirmiştir.²¹²

Kureyşliler Beytullah’ı yeniden yapmaya kalktıkları zaman, Ebû Huzeyfe b. Muğîre, “Ey Kureyşliler! Kâbe’nin kapısını ancak merdivenle girilecek kadar yüksek yapınız. Ona, ancak sizin istediğiniz kimseler girsin. Hoşlanmadığınız bir kişi girecek olursa ona yukarıdan ok atarsınız ve düşer. Bu, onu görenler için ibretlik bir ceza olur.” demişti. Bunun üzerine Kâbe’nin içinden zeminini de bu yüksekliğe kadar, molozla doldurdular.²¹³ Resûl-i Ekrem’in de bizzat katıldığı Kâbe inşaatında²¹⁴ malzeme yetersizliği nedeniyle Hicr, Kâbe’nin dışında bırakılmıştır. Nitekim Hz. İbrahim’in temelleri üzerinde olmasına rağmen, Kureyş’in tadilat esnasında dışarıda bıraktığı Hicr hakkında, “O, Beyt’ten midir?” diye soran Hz. Aişe’ye, Peygamber Efendimiz “Evet (Hicr, Beyt’tendir).” diye cevap vermiştir. Müminlerin annesi “Neden onu Beytullah’a dahil etmediler?” diye sorduğunda da, “Çünkü kavmin masrafları karşılayacak imkân bulamadı.” cevabını almıştır. “Neden kapısı yüksek?” diye sorduğunda ise, “Kavmin istedikleri oraya girsin, istemedikleri de giremesin diye böyle yaptılar.” açıklamasında bulunmuştur, Hz. Peygamber. Arkasından da, “Ya Aişe, kavmin Cahiliye Dönemi’nden yeni çıkmış olmasaydı ve buna karşı çıkacaklarından korkmasaydım Hicr’i Kâbe’ye dahil eder, Kâbe’nin kapısını yer hizasında yapardım.” buyurmuştur.²¹⁵ Bir başka rivayete göre ise Resûlullah, “Biri girilecek diğeri de çıkılacak iki tane de kapı yapardım.” diyerek Kâbe hakkında bir başka temennisini dile getirmiştir.²¹⁶ Nitekim Hz. Aişe Beytullah’ın içine girip orada namaz kılmayı arzu ettiğini söylediğinde Hz. Peygamber onu Hicr’e götürmüş, “Beytullah’a girmek istediğin zaman, Hicr’de namaz kıl. Muhakkak ki, orası Beytullah’tan bir parçadır. Fakat senin kavmin Kâbe’yi yaptıkları zaman, orayı Beytullah’tan çıkardılar.” buyurmuştur.²¹⁷ Beytullah’ın Hz. İbrahim tarafından inşa edilen temeller üzerine bina edilmesini arzu eden Hz. Peygamber, bir gün yerine getirilme ihtimalini düşünerek, inşaatında bizzat çalıştığı Kâbe’nin dışarıda bırakılan kısmını Hz. Aişe’ye göstermiştir.²¹⁸ Hz. Aişe’den söz konusu bilgiyi aktaran Abdullah b. Ömer, Resûlullah’ın Hicr’e yakın olan iki köşeyi istilam etmemesini, oranın İbrahim’in inşa ettiği temeller üzerine oturmamasına bağlamıştır.²¹⁹

İmkânsızlıkları nedeniyle Kureyşlilerin Kâbe’ye dahil etmedikleri Hicr, Abdullah b. Zübeyr tarafından Beyt’e ilave edilmiştir.²²⁰ Yezîd b. Muaviye zamanında Şamlılar ile mücadele esnasında Kâbe yanmış ve neredeyse tamamen tahrip olmuştu. Bununla birlikte Kâbe’nin duvarlarının yıkılıp yeniden yapılması hususunda ihtilaf meydana gelmişti. İhtilafı gidermek isteyen Abdullah b. Zübeyr, “Sizden birinin evi yansa onu yenilemedikçe rahat etmez. O hâlde Rabbinizin evine nasıl razı oluyorsunuz?” diyerek halkı yönlendirdi. İbn Zübeyr’in girişimiyle ikna olan Müslümanlar, el birliğiyle Kâbe’nin duvarlarının kalan kısımlarını yıkıp, binayı Hz. İbrahim’in temellerini esas alarak yeniden inşa ettiler. Abdullah b. Zübeyr, bu inşaat esnasında Hicr’i binaya dahil etti. Kâbe’yi genişletme faaliyetinin yeni bir fitneye sebep olmasını engellemek amacıyla, insanları ikna edebilmek için temelin üzerini açarak Hz. İbrahim ve Hz. İsmail tarafından atılan temeli insanlara gösterdi.²²¹

Nitekim bu olaya şahit olan Yezîd b. Rûman, “Hz. İbrahim’in (inşa ettiği) temeldeki deve hörgüçleri gibi taşları gördüm.” açıklamasında bulunmuştur.²²² Böylece ‘İlk Mabet’ ilk temelleri üzerinde yeniden yükselmiş, duvarlarının yüksekliği de 28 arşına çıkmıştı.²²³ Bundan sonraki tarihî süreçte Abdullah b. Zübeyr’in Kâbe üzerinde birtakım değişiklikler yaptığı,²²⁴ ardından halife Abdülmelik b. Mervan’ın onayı ile bu değişiklikler üzerinde de yeniden tadilata gidilerek Kâbe’nin Kureyşliler tarafından inşa edilen asli hâline döndürüldüğü görülmektedir.²²⁵

Siyasi mülahazalarla Kâbe’nin tekrar Kureyş’in yaptığı şekle dönüştürülmesini onaylayan Abdülmelik, Hz. Peygamber’in Hz. Aişe’ye söylediği, “Kavmin Allah’a şirk koştukları dönemi yeni terk etmiş olmasaydı, ona Hicr’i ilave etmek için Beyt’i(n bir kısmını) yıkar ve (onu eklerdim).” sözü yıllar sonra kendisine hatırlatıldığında, bundan etkilenmiş ve “Bunu Kâbe’yi yıkmadan önce işitseydim, onu Abdullah b. Zübeyr’in inşa ettiği şekilde bırakırdım.” demiştir.²²⁶

Mekke’nin fethedildiği gün, Hz. Peygamber Mekke’nin en üst tarafından şehre girmişti. Yanında Üsame b. Zeyd, Bilal-i Habeşî ve Kâbe’nin hizmetçilerinden Osman b. Talha da vardı. Devesini mescidin önünde çöktürdü. Osman b. Talha’dan Beytullah’ın anahtarını istedi. Osman b. Talha gidip anahtarı getirdi ve Kâbe’yi açtı.²²⁷ Ancak içeride birtakım suretler ve heykeller gören Hz. Peygamber içeri girmedi. Onların yok edilmesini istedi. Söz konusu resimlerde İbrahim ve İsmail peygamberler, ellerinde fal oklarıyla resmedilmişlerdi. Bu manzarayı gören Peygamber Efendimiz, “Allah bunu yapanları kahretsin! İbrahim ve İsmail hiçbir zaman fal oklarıyla şans aramadılar.” buyurdu.²²⁸

Resim ve heykeller ortadan kaldırıldıktan sonra yanındakilerle birlikte içeri giren Hz. Peygamber, bir müddet Kâbe’nin içinde kaldı. Her bir köşesinde dua etti. Ancak içeride namaz kılmaksızın dışarı çıktı.²²⁹ Hz. Peygamber’le birlikte Kâbe’ye giren Üsame b. Zeyd, orada gördüklerini şöyle anlatır: “Hz. Peygamber (içeri girince) oturdu. Allah’a hamd ve sena ettikten sonra tekbir getirdi. Kelime-i tevhidi okudu. Sonra öne doğru eğildi, göğsünü yanağını ve iki elini Kâbe’nin duvarına dayadı. Sonra tekbir getirdi, kelime-i tevhidi okudu ve dua etti. Bunu Kâbe’nin bütün köşelerinde yaptı. Sonra dışarı çıktı. Kâbe’nin kapısında iken yüzünü ona dönerek, ‘İşte kıble, işte kıble!’ buyurdu.”²³⁰ El-Eslemiyye ise şunları anlatmaktadır: “Osman (b. Talha)’ya, ‘Seni çağırdığında Resûlullah (s.a.s.) ne dedi?’ diye sordum. (Osman b. Talha Resûlullah’ın şöyle söylediğini nakletti): ‘(Kâbe’nin içinde gördüğüm, şirk döneminden kalma) iki boynuzu kaldırmanı sana emretmeyi unutmuşum. (Onları kaldır.) Zira Kâbe’de namaz kılanı meşgul edecek bir şeyin bulunması uygun değildir.’ ”²³¹

Kâbe’nin içine giren Hz. Peygamber (s.a.s.)²³² gördükleri karşısında duyduğu kaygı ve pişmanlıktan dolayı üzüntülü bir şekilde Hz. Aişe’nin yanına gelmiş ve “Ben, Kâbe’nin içine girdim. Sonradan öğrendiklerimi başta bilseydim, oraya girmezdim. Gerçekten ümmetimi sıkıntıya sokmaktan korkuyorum.”²³³ buyurmuştu. Beytullah’a hayran olan ve yıllarca özlemini çeken Allah Resûlü, Kâbe’yi tavaf ederken onun ihtişam ve azameti karşısında, “Ey Kâbe! Sen ne güzelsin ve kokun da ne güzel! Sen ne yücesin ve saygınlığın da ne yüce!”²³⁴ ifadeleriyle de duygularını dile getirmişti.

Mekke’nin fethinde Kâbe’nin içi putlardan temizlenmiştir. Fetihten hemen sonra gelen hac için emir tayin edilen Ebû Bekir es-Sıddîk aracılığıyla, bu tarihten sonra hiç kimsenin çıplak olarak Kâbe’yi tavaf edemeyeceği ilan edilmiş,²³⁵ dolayısıyla Cahiliye Dönemi’ne ilişkin Kureyş’e ayrıcalık sağlayan çirkin bir uygulama kaldırılmıştır.

İnsanlığın ilk mabedi olan ve “Allah’ın Evi” olarak isimlendirilen Kâbe, Müslümanlar için birliğin simgesi ve dirilişin kaynağı olup, kutsaldır. Nitekim bu kutsal mekâna sığınanlara dokunulmamış, kıble olarak ona yönelmiş olması, kişinin Müslüman olduğunu ortaya koyan bir delil olarak kabul edilmiştir.²³⁶ Bu nedenle Kâbe’ye gitmeye engel olanlar veya onun bu misyonunu işlevsiz kılanlar Mevla’nın bahsettiği elim azabı hak etmişlerdir.²³⁷

178 İbrahim, 14/37; B3364 Buharî, Ehadîsü’l-enbiya, 9.

179 Bakara, 2/158.

180 B3364 Buharî, Ehadîsu’l-enbiya, 9.

181 B3364, B3365 Buharî, Ehadîsü’l-enbiya, 9.

182 Hac, 22/26.

183 B3365 Buharî, Ehadîsü’l-enbiya, 9.

184 Bakara, 2/127.

185 Maide, 5/97.

186 B104 Buharî, İlim, 37.

187 Bakara, 2/191.

188 Hac, 22/26.

189 Al-i İmran, 3/97.

190 B104 Buharî, İlim, 37.

191 Al-i İmran, 3/96.

192 Bakara, 2/125.

193 Al-i İmran, 3/97.

194 Hac, 22/29.

195 Maide, 5/97.

196 Bakara, 2/125; Hac, 22/26.

197 Kureyş, 106/1-4.

198 İŞ4/343 İbn Battal, Şerh, IV, 343.

199 B1665 Buharî, Hac, 91.

200 Bakara, 2/125.

201 “Kabe”, DİA, XXIV, 19.

202 Al-i İmran, 3/96.

203 US1 İbn Seyyidünnas, Uyûnü’l-eser, 1/77.

204 MA9718 Abdürrezzak, Musannef, V, 313.

205 HS29 İbn Hişam, Sîret, II, 13-14.

206 İU1 Halebî, İnsanü’l-uyûn, I, 233.

207 MA9106 Abdürrezzak, Musannef, V, 102; ST42 İbn Sa’d, Tabakat, I , 145; BN8 İbn Kesîr, Bidaye, II, 301.

208 EZ1 Ezrakî, Ahbaru Mekke, I, 228.

209 MA9718 Abdürrezzak, Musannef, V, 313.

210 HS30 İbn Hişam, Sîret, I, 197; TB3 Taberî, Tarîh, I, 526.

211 ST43 İbn Sa’d, Tabakat, I, 146; HS30 İbn Hişam, Sîret, I, 197.

212 MA9718 Abdürrezzak, Musannef, V, 313; ST43 İbn Sa’d, Tabakat, I, 146.

213 EZ2 Ezrakî, Ahbaru Mekke, I, 135.

214 MA1103 Abdürrezzak, Musannef, I, 286.

215 B1584 Buharî, Hac, 42.

216 B126 Buharî, İlim, 48.

217 D2028 Ebû Davûd, Menasik, 93; T876 Tirmizî, Hac, 48.

218 M3246 Müslim, Hac, 403.

219 B4484 Buharî, Tefsîr, Bakara, 10.

220 B126 Buharî, İlim, 48.

221 M3245 Müslim, Hac, 402.

222 B1586 Buharî, Hac, 42.

223 M3245 Müslim, Hac, 402.

224 M3245 Müslim, Hac, 402.

225 M3246 Müslim, Hac, 403: M3244 Müslim, Hac, 401; HM25562 İbn Hanbel, VI, 137; İF3/446 İbn Hacer, Fethu’l-barî, III, 446-47.

226 M3248 Müslim, Hac, 404; M3246 Müslim, Hac, 403.

227 B2988 Buharî, Cihad, 127.

228 B3352 Buharî, Ehadîsü’l-enbiya, 8.

229 B398 Buharî, Salat, 30.

230 N2918 Nesaî, Menasikü’l-hac, 132.

231 D2030 Ebû Davûd, Menasik, 93; HM16754 İbn Hanbel, IV, 68.

232 B398 Buharî, Salat, 30.

233 D2029 Ebû Davûd, Menasik, 93.

234 İM3932 İbn Mace, Fiten, 2.

235 B1622 Buharî, Hac, 67.

236 B391 Buharî, Salat, 28.

237 Hac, 22/25; Bakara, 2/217.

ZEMZEM:
DÖRT BİN YILDIR AKAN BEREKETLİ SU

Hz. İbrahim, eşi Hacer ile emzikteki oğlu İsmail’i Filistin’den getirip Mekke’ye yerleştirmişti. Bu ıssız vadide henüz ne Kâbe binası vardı, ne de etrafında başka birileri yaşardı. Allah’ın dostu İbrahim, Rabbinden aldığı emir gereği onları dualarla O’na emanet ederek dönüp gitmişti.²³⁸

Hacer’in kırbasındaki su, çok geçmeden tükendi. Suyun bitmesiyle, Hacer’in sütü de kesilecekti. Bu ise, bebek İsmail için ölüm demekti. Bunu görmekte gecikmeyen anne telaş içinde arayışa koyuldu. Önce en yakınındaki Safa Tepesi’ne çıktı. Bir kimse görebilir miyim diye vadiye baktı, fakat kimseyi göremedi. Bu defa vadiyi geçip Merve’ye geldi. Orada da biraz durdu, herhangi birini görebilir miyim diye etrafı süzdü. Fakat görünürde hiç kimse yoktu. Hacer gittikçe artan bu endişeli hâliyle Safa ile Merve arasında yedi defa gidip geldi. Merve üzerine son çıkışında ansızın bir ses işitti. “Sus, iyice dinle!” dedi kendi kendisine. Sonra dikkat kesildi ve o sesi tekrar işitti. Sesin geldiği tarafa bakıp şöyle seslendi: “(Sesin sahibi!) Sesini bana duyurdun. Eğer imkânın varsa, bize yardım et!” Böyle der demez şimdiki Zemzem Kuyusu’nun bulunduğu yerde bir melek yani Cebrail (a.s.) göründü. Topuğu veya kanadıyla toprağı kazıp zemzem suyunu meydana çıkardı. Hacer, bir taraftan taşıp zayi olmasın diye eliyle suyun etrafını çevirip havuz hâline getiriyor, bir taraftan da kırbasını doldurmaya çalışıyordu. Su ise alındıkça, yeniden fışkırıyordu.

Bu tabloyu anlatan Peygamberimiz (s.a.s.), “Allah, İsmail’in anasına (Hacer’e) rahmet etsin! Şayet o, acele etmeseydi (suyun etrafını çevirmeseydi), zemzem, akan bir pınar olurdu.” buyurmuştu. Hacer bu sudan (kana kana) içti ve çocuğunu tekrar emzirdi.²³⁹ Mekke’ye yerleşip Hacer’e komşu olan Cürhümlüler, bilahare Mekke’yi terk ederken Zemzem Kuyusu’nu kapatıp gittiler.²⁴⁰ Zaman içerisinde tamamen körelip kaybolan Zemzem Kuyusu’nu yeniden açmak ise Mekke reisliği döneminde Peygamberimizin dedesi Abdülmuttalib’e nasip oldu. Abdülmuttalib, gördüğü bir rüya üzerine kuyunun yerini buldu. Kâbe civarındaki bu kuyuyu, Kureyş’in karşı koymasına rağmen özel mülkiyetine geçirdi ve hacılara su dağıtma (sikaye) görevini de üstlendi.²⁴¹ “Zemzem” kelimesi, atların burunlarından çıkardığı ses ve yerken içerken alçak sesle konuşmak²⁴² gibi anlamlarının yanı sıra, bol, bereketli, doyurucu ve kaynağı zengin su²⁴³ manasına gelmektedir. Bu mübarek su, bazısı Cahiliye Dönemi’nden gelme, çoğu ise rivayetlerdeki nitelemelerden alınma bereket, şifa, nafia (faydalı), büşra (müjde), safiyye (temiz), mürviyye (susuzluğu giderici) gibi birçok isimle anılır.²⁴⁴

Müslümanlar nazarında zemzem, diğer sulardan farklı ve ayrıcalıklıdır. Kutsal görülmemekle birlikte, onun bereketli ve nitelikli bir su olduğu konusunda İslam’ın ilk günlerinden bu yana genel bir kabul vardır. Allah’ın Hz. Hacer ve oğlu Hz. İsmail’e, onları vesile kılarak da tüm inanmışlara ihsan ettiği suyun adıdır zemzem. O, bolluk ve bereketin ismidir, adeta dünyamızdaki Kevser’dir.

Kâbe’nin yirmi metre kadar doğusunda, Makam-ı İbrahim’e yakın bir yerde bulunan kuyu, günümüzde tavaf alanının altında kalmaktadır. Bir buçuk metre genişliğinde olan Zemzem Kuyusu’ndan binlerce yıldır milyonlarca metreküp su çekilmekte, kaynağı ise hâlâ tam olarak bilinmemektedir. Zemzem Kuyusu, yakınlarında bulunan irili ufaklı diğer kuyulardan mineral oranı dengesi ve kalitesi bakımından oldukça farklılık arz etmektedir. Adeta bir deryayı andıran kuyuya, çok bol miktarda su gelmektedir. Mucizevi bir şekilde, ne kadar su çekiliyorsa o kadar su vermeye devam etmektedir. Bilim adamlarına göre, zemzem suyunun uzun süre için bitme ihtimali söz konusu değildir.

Çeşitli rivayetlerde zemzemin doyurucu ve şifa verici özelliklerinden söz edilir. Hz. Peygamber’in risaletini işiten Gıfar kabilesinden Ebû Zer, Mekke’ye gelir. Sadece onu sorduğundan dolayı Mekkelilerden bayılıncaya dek dayak yer Ebû Zer. Kalktığında Zemzem’e giderek kıpkırmızı olan elbisesindeki kanı yıkar ve suyundan içer. Nihayet bir gece Allah Resûlü ile karşılaşır. Onu İslam selamı ile ilk selamlayan Ebû Zer olur ve Kutlu Elçi ile tanışır. Ve aralarında şu konuşma geçer: Allah Resûlü sorar: “Ne zamandan beri buradasın?”

“Tam otuz günden beri buradayım.”

“Peki, seni kim doyuruyordu?”

“Zemzem suyundan başka yiyeceğim yoktu. Fakat karnımın kıvrımları kaybolacak kadar kilo aldım. Açlık da hissetmiyorum.”

“O (zemzem) gerçekten mübarektir, o gerçekten doyurucudur.”²⁴⁵

Hz. Peygamber’in hayatında yaşamış olduğu bazı olağanüstü hâllerde, anlatımın temel öğelerinden birisidir zemzem suyu. Kalbin temizlenmesi ve manevi kirlerden arınmasının başat aracıdır. Nitekim bazı rivayetlerde anlatıldığına göre, Peygamber Efendimiz uyku ile uyanıklık arasındayken Kâbe’nin yanında, içinde zemzem suyu bulunan altın bir leğen getirilir. Sonra karnının altına kadar göğsü yarılır. Kalbi çıkarılır ve zemzem suyu ile yıkandıktan sonra yerine konulur. Sonra iman ve hikmetle doldurulur.²⁴⁶ Ardından Cibril elinden tutup onu dünya semasına doğru çıkarır.²⁴⁷

Allah Resûlü’nün Mekke’deyken içmeye doyamadığı, oradan uzak kaldığı günlerde de özlemini çektiği bir sudur zemzem. Hayatının son yıllarında Hz. Peygamber’in Mekke’den zemzem suyu getirttiği rivayet edilir. Mekke’deki Süheyl b. Amr’a bir mektup yazarak, mektubu alır almaz kendisine, Medine’ye zemzem göndermesini ister. Süheyl de, derhal iki kap dolusu zemzem gönderir Medine’ye, Kutlu Elçi’ye.²⁴⁸

Hz. Aişe, zemzem suyunu hac günlerinde yanında bulundurur ve Resûlullah’ın (s.a.s.) da yanında taşıdığını haber verirdi.²⁴⁹ Allah Resûlü’nün, Veda Haccı’ndaki şu uygulaması, onun zemzeme olan ilgisini gösterir: Bayramın ilk günü Kâbe’deki tavafını tamamladıktan sonra zemzem sakiliği yapan Abdülmuttaliboğulları’nın yanlarına gider ve onlara, “Ey Abdülmuttaliboğulları! Su çekin! Su çekme hususunda başkalarının size üstün geleceğinden endişe etmesem, sizinle beraber ben de su çekerdim.” buyurur. Onlar da kendisine bir kova su takdim eder ve Resûlullah (s.a.s.) bu sudan içer.²⁵⁰ Bazı rivayetler Peygamberimizin (s.a.s.) o kovadan ayakta olduğu hâlde zemzem içtiğini haber verirken,²⁵¹ bazı rivayetler ise, zemzem suyundan içerken onun (s.a.s.) deve üzerinde bulunduğunu anlatır.²⁵²

Zemzemin aynı zamanda şifa verici bir tarafı olduğu, ateşi düşürdüğü de rivayet edilir. Mekke’de ateşli bir hastalığa yakalanan Ebû Cemre el-Dubeî’ye İbn Abbas, “Sendeki bu hastalığı zemzem suyu ile serinlet! Çünkü Resûlullah (s.a.s.) ‘Yüksek ateş, cehennemin şiddetli sıcağından bir parçadır. Siz onu su ile (yahut zemzem suyu ile) serinletin!’ buyurdu.” der.²⁵³ Resûlullah (s.a.s.), zaman zaman Zemzem Kuyusu’nun içine düşen veya içinde bulunan canlı cansız zararlı şeylerin çıkarılıp temizlenmesini de istemiştir.²⁵⁴ Son yıllarda da modern teknolojiden yararlanılmakta ve zemzem suyu güneş ışınlarıyla dezenfekte edilmektedir. Günümüzde zemzem, camla kaplı elli tonluk depolarda toplanarak, önce karbon ve kum filtrelerinden, daha sonra da ultraviyole ışın filtresinden geçirilerek dezenfekte edilmekte ve yirmi litrelik gün ışığı geçirmeyen damacanalara el değmeden doldurulmaktadır.

Mübarek sayılan zemzemi içmenin de belli bir adabı vardır. Nitekim zemzemden geldiğini söyleyen bir şahıs ile İbn Abbas arasında şöyle bir konuşma geçer:

“Zemzemden layıkıyla içtin mi?” “Bu nasıl olur?”

“Zemzem içerken Kâbe’ye (kıbleye) yönel, Allah’ın ismini an, üç nefeste ondan kana kana iç. Zemzem suyunu böylece içtikten sonra Yüce Allah’a hamdet. Çünkü Resûlullah (s.a.s.), ‘Bizimle münafıklar arasındaki ayırt edici fark, onların zemzemden kana kana içememeleridir.’ buyurdu.”²⁵⁵

Zemzem içen mümin, bir taraftan bazı dualar ederken, bir taraftan da kalbinden hayırlı dilek ve temennilerde bulunur. Zemzem içerken, “(Allahümme) innî es’elüke ilmen nafian ve rizkan vasian ve şifaen min külli dain (Allah’ım! Senden yararlı ilim, bol rızık ve her dert için şifa istiyorum.)” diye dua edilir.²⁵⁶

Hz. Peygamber’in, “Zemzem ne niyetle içilirse o yararı sağlar.”²⁵⁷ hadisini dikkate alan nice kıymetli insan, zemzem içerken ettikleri dualara özen göstermişlerdir. Söz gelimi Hz. Ömer ve Horasanlı büyük alimimiz Abdullah b. el-Mübarek, “kıyamette susuzluk çekmemek”²⁵⁸ için dua ederek zemzemi yudumlarken, İbn Abbas, “yararlı ilim, bol rızık ve her türlü hastalığa şifa elde edebilmek” için duada bulunmuştur.²⁵⁹

Kâbe’yi tavaf eden kişi, gönül evi olan kalbini takva ile örerek yeniden yükseltir. Kalbindeki manevi kirleri yıkar, yakar, yok eder ve zemzem suyuna gelir. Orada bu mübarek su ile midesini temizler. Bir daha haram veya şüpheli lokma girmeyecek hâle gelinceye kadar onu zemzem ile arındırır. Vicdanı takva kararını duyuncaya, ruhu onunla doyuncaya kadar içer. O kutlu beldede, arınmaya ve korunmaya çalışır, kalbini iman ve hikmetle doldurmaya gayret eder.

Hac ve umrede Safa ile Merve arasında yapılan hızlıca yürüyüş (sa’y), Hz. Hacer’in biricik yavrusuna su arayışının canlandırılmasıdır. Ve zemzem, İsmaillere Cebrail’in Kâbe’nin yanı başından fışkırttığı ilahî bir ikramdır. İsmaillere hayat bahşedecek, o ıssız vadiye can ve bereket verecek mübarek suyun adıdır. O gün, ab-ı hayatı zeminden çıkaran Cibril, asırlar sonra İsmail’in torunu Muhammed Mustafa’ya (s.a.s.) semadan indirecektir o hayat veren suyu, o kutlu düsturu…

O gün bugündür Hacerler, İsmaillerine hayat verecek can suyunu ararlar mübarek zaman ve zeminde. Ciğerparesini susuzluktan kaybetmenin telaşıyla koşuşturan Hacer ciddiyetiyle ve endişesiyle… Yavrularını kazandıracak, onlara can verecek, iman verecek, iz’an verecek ab-ı hayatı arayarak koşuştururlar… Hacer misali Safa ile Merve arasında tam yedi kere… Memleketlerine döndüklerinde ise belki yetmiş, belki de yedi yüz kere… İsmaillere can suyunu buluncaya kadar, İsmailler kurtuluncaya kadar!

Hacılarımızın ikram ettiği bu güzel hediye, nicelerince saklanır, “ölüm döşeğinde içebilsin” diye... Kimi onu, “yerinde içebilme temennileriyle” içer; kimi de “hastalandığında şifa olsun” diye saklamayı seçer. Bazıları, “zemzemden sonra boğazından bir daha haram lokma geçmemesi kararlılığıyla”, bazıları da “hüsn-i hatime yani güzel bir son iştiyakıyla” yudumlar. Kimileri ise dünyada zemzemi bahşeden Rabbinden, cennette de Kevser’i lütfetmesi niyazlarıyla…

238 İbrahim, 14/37.

239 B3364 Buharî, Ehadîsü’l-enbiya, 9.

240 FA2/15 Fakihî, Ahbaru Mekke, II, 15.

241 MA9113 Abdürrezzak, Musannef, V, 113.

242 ZT32/328 Zebîdî, Tacü’l-arûs, XXXII, 328.

243 ZT32/329 Zebîdî, Tacü’l-arûs, XXXII, 329.

244 SY1/185 Şamî, Sübülü’l-hedy, I, 185.

245 M6359 Müslim, Fedailü’s-sahabe, 132.

246 M416 Müslim, Îman, 264; T3346 Tirmizî, Tefsîru’l-Kur’an, 94.

247 B349 Buharî, Salat, 1; M415 Müslim, Îman, 263.

248 MA9127 Abdürrezzak, Musannef, V, 119.

249 T963 Tirmizî, Hac, 115.

250 M2950 Müslim, Hac, 147.

251 B5617 Buharî, Eşribe, 16; M5281 Müslim, Eşribe, 118.

252 B1637 Buharî, Hac, 76.

253 B3261 Buharî, Bed’ü’l-halk, 10.

254 D5251 Ebû Davûd, Edeb, 161, 162.

255 İM3061 İbn Mace, Menasik, 78; MA9111 Abdürrezzak, Musannef, V, 112.

256 MA9112 Abdürrezzak, Musannef, V, 113.

257 İM3062 İbn Mace, Menasik, 78; HM14910 İbn Hanbel, III, 357.

258 KU38110 Müttakî el-Hindî, Kenzü’l-ummal, XIV, 120; BŞ4128 Beyhakî, Şuabü’l-îman, III, 481.

259 MA9112 Abdürrezzak, Musannef, V, 113.

KIBLE: RABBE YÖNELİŞ

Birinci Akabe Biatı’nda Allah Resûlü’ne bağlılık yemini eden Medinelilerden Ka’b b. Malik anlatmaktadır: “Kavmimizin müşrik olan hacılarıyla beraber Medine’den yola çıktık. Seyahat esnasında namazlarımızı kıldık. Bera b. Ma’rûr da bizimle beraberdi. Yola çıkıp Medine’den ayrıldığımızda Bera bize dedi ki: ‘Ahali! Ben bir karar vermiş bulunuyorum. Bu konuda bana katılıp katılmayacağınızı da bilmiyorum.’ Biz, ‘Nedir?’ dedik. Bera, ‘Vallahi şu binayı, yani Kâbe’yi arkama almayacağım. Namazımı ona doğru kılacağım.’ dedi. Ona, ‘Vallahi bize ulaşan (haber) Peygamberimizin sadece Şam’a doğru namaz kıldığıdır. Biz ona muhalefet etmeyi de istemiyoruz.’ dedik. Bera ‘Ben Kâbe’ye doğru kılacağım.’ derken, biz de ‘Bunu yapmayacağız.’ dedik. Namaz vakti geldiğinde biz Şam’a doğru namaz kıldık, o ise Kâbe’ye yönelerek namazını kıldı.

Nihayet Mekke’ye geldik. Biz onun yaptığını ayıplıyorduk. O ise bu şekilde devam etmekte ısrar ediyordu. Mekke’ye ulaştığımızda bana dedi ki: ‘Ey kardeşimin oğlu, Resûlullah’a git ve ona bu yolculuğum esnasında yaptığım şeyi sor. Vallahi bu konuda bana muhalefet ettiğinizi görünce içime bir şüphe düştü.’ Bunun üzerine ikimiz birlikte Resûlullah’a gittik. Ancak biz kendisini tanımıyorduk. Zira daha önce onu görmemiştik. Bu nedenle Mekkeli birisine rastlayınca ona Resûlullah’ı sorduk. Bize, ‘Onu tanıyor musunuz?’ diye sordu. Biz, ‘Hayır.’ dedik. ‘Amcası Abbas’ı tanıyor musunuz?’ diye sorduğunda, ‘Evet.’ diye cevap verdik. Zira o ticaret için bizim memleketimize gelirdi. Bunun üzerine adam, ‘Mescide girdiğinizde Abbas’ın yanında oturan kişi Muhammed’dir.’ açıklamasını yaptı.

Mescide girdik, gerçekten de Resûlullah Abbas’la birlikte oturuyordu. Onlara selam verdik. Ardından yanlarına oturduk. Yanlarına yaklaşınca Resûlullah, Abbas’a, ‘Bunları tanıyor musun?’ diye sordu. Abbas da, ‘Evet, tanıyorum. Bu, kavminin lideri Bera b. Ma’rûr, bu da Ka’b b. Malik’tir.’ diye karşılık verdi.”

Ka’b o anı anlatırken, “Resûlullah’ın, ‘Şair mi?’ diye sorduğunu, Abbas’ın da, ‘Evet.’ diye cevap verdiğini unutmam.” demiş, ardından da olayı anlatmaya devam etmiştir: “Resûlullah’ın huzurunda duran Bera, söze şöyle girdi: ‘Ey Allah’ın Elçisi, ben bu yolculuğa çıktım. Allah da bana İslam’ı nasip etti. İbadetlerimde bu binayı (Kâbe’yi) arkama almayı uygun görmedim. Ben ona doğru namaz kıldım, arkadaşlarım ise bu konuda bana muhalefet ettiler. Dolayısıyla içime bir şüphe düştü. Ya Resûlallah, buna ne dersin?’ Bunun üzerine Allah Resûlü, ‘Sen bir kıble üzerindeydin, onda sabretseydin ya!’ buyurdu. Bundan sonra Bera b. Ma’rûr, Resûlullah’ın kıblesine döndü ve bizimle beraber Şam’a doğru namaz kıldı.”²⁶⁰ Zira Resûlullah’ın Medine’ye gelmesinden önce on altı ay kadar Medineli Müslümanlar Şam’a yani Beyt-i Makdis’e doğru namaz kılmışlardı.²⁶¹

Allah Resûlü’nün Mekke’den Medine’ye hicretinden bir ay kadar önce Hakk’ın rahmetine kavuşan Bera b. Ma’rûr, Birinci Akabe buluşmasında Resûlullah’a ilk biat eden kimsedir.²⁶² Bera, Beyt-i Makdis’in kıble olarak tayin edildiği dönemde, yeryüzünün ilk mabedi olan ve bütün Müslümanların gönülden bağlı bulunduğu Kâbe’ye yönelerek ibadet etme arzusunu engelleyememiştir. Hz. Peygamber dahil bütün Müslümanların Beyt-i Makdis’e yöneldiği dönemde, kendi kararıyla Kâbe’ye yönelmiş, bu tavrı nedeniyle de Kâbe’ye ilk yönelen kimse unvanını almıştır.²⁶³ Ancak Allah Resûlü kendisine, tayin edilen kıbleye yönelmesi gerektiğini söylemiştir. O da Resûlullah’ın talimatına uymuş, Beyt-i Makdis’e yönelerek ibadetlerini sürdürmüştür. Önlerinde Kâbe dururken Beyt-i Makdis’in kıble olarak tayin edilmesi, Allah’ın hidayete erdirdiklerinden başkasına ağır gelse de Resûl’e tabi olanlarla ökçesi üzerine dönenlerin ayrıştırılması²⁶⁴ gibi bir hikmete mebnidir. Beyt-i Makdis’in kıble olarak tayin edilmesi bir imtihan olarak görülmüş, bu nedenle Allah Resûlü, Bera b. Ma’rûr’u uyarmış, o da tereddüt etmeksizin sözü edilen kıbleye yönelmiştir.

Hz. Peygamber, Mekke’de bulunduğu dönemde kendisine ilk tayin edilen kıbleye yönelirken, Kâbe’ye olan muhabbeti nedeniyle Kâbe’yi önüne almayı yani Beyt-i Makdis ile arasına Kâbe’yi koymak suretiyle iki kıbleye de eş zamanlı olarak yönelmeyi tercih etmiştir.²⁶⁵ Resûlullah’ın ilk kıblesiyle ilgili farklı değerlendirmelerin kaynağını da oradaki bu uygulama şekli oluşturmaktadır.²⁶⁶ Mekke’de olduğu gibi, Medine’ye hicret ettiğinde de Hz. Peygamber, yaklaşık olarak on altı veya on yedi ay kadar Beyt-i Makdis’e yönelerek namaz kılmaya devam etmiştir.²⁶⁷ Kıblesi Beyt-i Makdis de olsa Allah Resûlü Beytullah’a dönmeyi arzu ediyordu.²⁶⁸ Mekke’de iken Kâbe’ye yönelme imkânı vardı. Ancak Medine’de artık bu da mümkün değildi.

Öte yandan Beyt-i Makdis’e yönelmesi Yahudilerin hoşuna gidiyor, (B40 Buharî, Îman, 30) “Hem bizim kıblemize uyuyor hem de dinimizde bize muhalefet ediyor.” diye böbürleniyorlardı.²⁶⁹ Yahudilerin psikolojik baskısıyla atası Hz. İbrahim’in inşa ettiği Kâbe’nin özlemi, kıblenin değiştirilmesi konusunda Hz. Peygamber’in beklentisini artırıyor ve gözlerini semaya dikip ne zaman bir emir gelecek diye bekliyordu. Nitekim Allah Resûlü’nün beklentisine cevap veren Yüce Mevla bu duruma işaret etmiş ve müjdeli haberi vermişti: “(Ey Muhammed!) Biz senin çok defa yüzünü göğe doğru çevirip durduğunu (vahiy beklediğini) görüyoruz. (Merak etme) elbette seni, hoşnut olacağın kıbleye çevireceğiz. (Bundan böyle), yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir. (Ey Müslümanlar!) Siz de nerede olursanız olun, (namazda) yüzünüzü hep onun yönüne çevirin. Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, bunun Rablerinden (gelen) bir gerçek olduğunu elbette bilirler. Allah, onların yaptıklarından habersiz değildir.”²⁷⁰ Kıblenin değiştirilmesiyle birlikte, bu gelişmeden rahatsız olan Yahudiler peygamberlerin kıblesi olduğunu söyledikleri Beyt-i Makdis’ten dönüşü yadırgadılar.²⁷¹ Hatta “Muhammed sebat etseydi onun beklenen peygamber olduğunu kabul edecektik.” demeye başladılar.²⁷² Hâlbuki onlara, “Kendilerine kitap verdiklerimiz onu (Peygamber’i), oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Böyle iken içlerinden birtakımı bile bile gerçeği gizlerler.”²⁷³ ifadeleriyle ilahî hakikat hatırlatılmıştı.

Elçisinin arzusunu²⁷⁴ yerine getiren Allah Teâlâ, “Yüzünü Mescid-i Haram’a çevir.” emriyle Kâbe’yi, Müslümanların yeni kıblesi olarak tayin etmiştir. Ardından da hem Hz. Peygamber’e hem de bütün Müslümanlara şu çağrıyı yapmıştır: “(Ey Muhammed!) Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram’a doğru çevir. (Ey müminler!) Siz de nerede olursanız olun, yüzünüzü Mescid-i Haram’a doğru çevirin ki, zalimlerin dışındaki insanların elinde (size karşı) bir koz olmasın. Zalimlerden korkmayın, benden korkun. Böylece size nimetlerimi tamamlayayım ve doğru yolu bulasınız.”²⁷⁵ Bu ayetlerden sonra müminler ibadetlerinde Kâbe’ye yönelmeye başlamışlardır. Ayetin nüzulünden haberi olmayan ve hâlâ eski kıblelerine yönelerek ibadetlerini sürdüren bazı müminler, haberi aldıklarında, namazda bile olsalar, yönlerini değiştirmişlerdir. Kuba’da insanların sabah namazı kıldığı esnada verilen haber üzerine yaşananları Abdullah b. Ömer şu şekilde anlatmaktadır: “İnsanlar Kuba’da sabah namazını kılmakta idiler. Seleme oğulları kabilesinden bir adam geldi²⁷⁶ ve ‘Bu gece Resûlullah’a Kur’an’dan bir ayet indi ve Kâbe’ye yönelmekle emrolundu. Siz de ona doğru yönelin.’ dedi. O esnada insanların yüzü Şam tarafına dönüktü. Bunun üzerine sabah namazında rükû hâlinde olan insanlar²⁷⁷ hemen Kâbe’ye yöneldiler.”²⁷⁸

Müşriklerin elinde bulunan, dolayısıyla ulaşma imkânı bulamadığı Kâbe’ye yıllar sonra geldiğinde Hz. Peygamber, ilk iş olarak onu yedi kez tavaf etmiş, ardından “...Siz de Makam-ı İbrahim’den kendinize bir namaz yeri edinin...” (Bakara, 2/125) ayetini okumuş ve makamın arkasında namaz kılmış, sonra da Hacerülesved’e gelerek istilam etmiştir.²⁷⁹ İbn Abbas’ın anlattığına göre, Allah Resûlü Kâbe’ye girdiği zaman onun her köşesinde dua etmiş, oradan çıkıncaya kadar da namaz kılmamıştır. Dışarı çıkınca Kâbe’nin önünde iki rekât namaz kılmış ve “İşte kıble.” buyurmuştur.²⁸⁰ Hz. Peygamber, kıbleye yönelen kişinin Rabbine yöneldiğini belirtmiştir.²⁸¹ Zira yöneldiği makam “Beytullah” yani “Allah’ın Evi” olarak isimlendirilmiştir.²⁸² Müslümanların Allah Teâlâ’ya olan münacatlarına dikkat çekmek isteyen Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: “Kul, namazında etrafıyla ilgilenmediği sürece, Allah kuluna yönelir. Kul namazında etrafıyla ilgilenmeye başladığında, Allah da ondan yüz çevirir.”²⁸³ Hz. Peygamber kıbleyi bütün Müslümanların yüzünün döndüğü yön olarak tayin etmiştir. Abdullah b. Ömer de, “Batıyı sağ, doğuyu da sol tarafına alırsan bu ikisinin arasında kalan yön kıbledir.”²⁸⁴ açıklamasıyla Harem-i Şerif’in dışında kuzey yarım kürede yaşayan Müslümanlara kıbleyi tayin noktasında yardımcı olmuştur. İbadet esnasında kıbleye yönelmek gerekse de, uygulamayı zorlaştıracağı için mutlak isabet şartı aranmamaktadır. Nitekim Abdullah b. Amir b. Rebîa’nın babasından naklettiğine göre, bir sefer esnasında karanlıkta kıbleyi tayin edememişler, bunun üzerine herkes kendi tahmin ettiği yöne dönerek namazını kılmıştır. Sabah olunca durumu Resûlullah’a haber vermişler, bunun üzerine, “Doğu da, Batı da (tüm yeryüzü) Allah’ındır. Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü işte oradadır. Şüphesiz Allah, lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir.” ayeti nazil olmuştur.²⁸⁵

Resûl-i Ekrem (s.a.s.), “Biriniz tuvalet ihtiyacını gidermeye gittiği zaman önünü de arkasını da kıbleye dönmesin…”²⁸⁶ uyarısında bulunmuş ve kıble yönüne tükürüldüğünü gördüğünde bundan rahatsız olmuştur.²⁸⁷ Her ne kadar kıbleye dönerek abdest bozma yasağının açık alanlara has olduğu ifade edilse de, Hz. Peygamber’in bu hassasiyetini dikkate alan Müslümanlar, evlerini yaparken tuvaletlerini kıbleye dönük inşa etmekten kaçınmışlardır. Hatta kıbleye dönük şekilde yapılan tuvaletleri kullanırken de yan dönmek suretiyle saygılarını göstermişlerdir. Örneğin Ebû Eyyûb, Şam’a geldiklerinde kıbleye doğru inşa edilmiş tuvaletleri kullanmak zorunda kaldıklarını, ancak sağa sola dönerek yönlerini değiştirdiklerini anlatmaktadır.²⁸⁸ Kıblenin değiştirilmesi, Yahudi ve Hristiyanların kıblesi olan Beyt-i Makdis’ten, sadece şeklî olarak Kâbe’ye dönüşü ifade etmemektedir. Aksine, tevhidî gelenekten gelmekle birlikte sonradan sapkınlaşan insanlarla yolların ayrılmasını, yeni ve özgün kimliğin inşa sürecinin başlatılmasını ifade etmektedir. Yahudilerin, kıblenin tahvilinden hoşlanmamaları²⁸⁹ bu durumu fark etmelerinden kaynaklanmış olmalıdır. Nitekim onlar cumanın özel bir gün olarak tahsisi konusunda da aynı rahatsızlığı hissetmişlerdir.²⁹⁰

Sonraki yıllarda Yahudilerin ihanetleri nedeniyle aynı coğrafyayı paylaşma, birlikte yaşama imkânı kalmadığında bu durum yine kıble üzerinden ifade edilmiştir. Bunu belirtmek için Hz. Peygamber bir diyarda iki kıblenin olamayacağını söylemiştir.²⁹¹ Aynı zamanda birliğin temsilcisi olarak görülen Kâbe’ye alternatif bina tesis etmeye çalışanlara karşı da önlem almıştır.²⁹² İslam kültürünün şekillenmesinde kıble, hayatın merkezine yerleştirilmiştir. Kıbleye dönüş, Müslüman oluşun bir alameti olarak görülmüş, kişilerin değerlerine atıfta bulunulmuş, dolayısıyla kimlik tespitinde ayırıcı bir rol üstlenmiştir. Bunu ifade etmesi için, farklı mezhep ve meşrepleri içine alan, ‘Ehl-i Kıble’ şeklinde şemsiye bir kavram dahi üretilmiştir. Zira Hz. Peygamber, kişinin kimliğinin ve hukukunun tespiti noktasında bunu bir alamet olarak değerlendirmiştir. Enes b. Malik’in naklettiğine göre, Peygamber Efendimiz şöyle buyurmuştur: “Her kim bizim namazımızı kılar, kıblemize yönelir ve kurbanımızdan yerse Allah’ın ve Resûlü’nün ahit ve emanına sahip Müslüman odur. Sakın ahit ve emanı hususunda Allah’a hıyanet etmeyin.”²⁹³

Nitekim Meymûn b. Siyah tarafından kendisine yöneltilen soruya cevap verirken, Enes b. Malik de Müslüman kimliğinin bu unsurlarına dikkatleri çekmiştir.²⁹⁴ Müslüman kimliğine işaret eden kıble, hayatın tamamında kendini göstermektedir. Söz gelimi namazda kıbleye dönmek, kurban keserken hayvanı kıbleye döndürmek, ihtiyaç giderirken kıbleye dönmemek, ev inşa ederken tuvaletlerin yönünü kıbleye çevirmemek, cenazenin defni esnasında mevtanın yüzünün kıbleye döndürülmesi Müslüman’a has uygulamalardır. Kıblesizlik ise şahsiyetsizliği ifade eden bir kavram olarak kabul edilmektedir.

260 HM15891 İbn Hanbel, III, 461; ÜE1/364 İbnü’l-Esîr, Üsdü’l-gabe, I, 364-66.

261 HM2992 İbn Hanbel, I, 325; BS2234 Beyhakî, es-Sünenü’l-kübra, II, 6.

262 ÜE1/364 İbnü’l-Esîr, Üsdü’l-gabe, I, 364-66.

263 MA20705 Abdürrezzak, Musannef, XI, 337.

264 Bakara, 2/143.

265 HM2992 İbn Hanbel, I, 325.

266 UE1/312 İbn Seyyidinnas, Uyûnü’l-eser, I, 312.

267 B399 Buharî, Salat, 31; T340 Tirmizî, Salat, 138.

268 HM18690 İbn Hanbel, IV, 283.

269 TT3/173 Taberî, Tefsîr, III, 173.

270 Bakara, 2/144.

271 B40 Buharî, Îman, 30; HM18690 İbn Hanbel, IV, 283.

272 UE1/310 İbn Seyyidinnas, Uyûnü’l-eser I, 310.

273 Bakara, 2/146.

274 İM1010 İbn Mace, İkametü’s-salavat, 56.

275 Bakara, 2/150.

276 M1180 Müslim, Mesacid ve mevziu’s-salat, 15.

277 T2962 Tirmizî, Tefsîru’l-Kur’an, 2.

278 B403 Buharî, Salat, 32; B4488 Buharî, Tefsîr, Bakara, 14.

279 T2967 Tirmizî,Tefsîru’l-Kur’an, 2.

280 B398 Buharî, Salat, 30.

281 D480 Ebû Davûd, Salat, 22.

282 B3364 Buharî, Ehadîsü’l-enbiya, 9.

283 D909 Ebû Davûd, Salat, 160-161.

284 T344 Tirmizî, Salat, 139.

285 T2957 Tirmizî, Tefsîru’l-Kur’an, 2.

286 N40 Nesaî, Taharet, 36.

287 B405 Buharî, Salat, 33.

288 DM690 Darimî, Taharet, 6.

289 HM18690 İbn Hanbel, IV, 283.

290 HM25543 İbn Hanbel, VI, 135; BS2495 Beyhakî, es-Sünenü’l-kübra, II, 75.

291 D3032 Ebû Davûd, Harac, fey’ ve imare, 27-28.

292 M6365 Müslim, Fedailü’s-sahabe, 136.

293 B391 Buharî, Salat, 28.

294 B393 Buharî, Salat, 28.

VEDA HACCI:
HZ. PEYGAMBER’İN HAC GÜNLÜĞÜ

İlk haccı Hicret’in dokuzuncu yılında Hz. Ebû Bekir’in emirliğinde yaptıran Hz. Peygamber,²⁹⁵ ertesi yıl ashabıyla birlikte haccetti. Hayatının son senesinde yaptığı ve tahminen yüz bin Müslüman’ın katıldığı bu hac, bazı kaynaklarda “Haccetü’l-İslam” (İslam Haccı)²⁹⁶ bazılarında ise “Haccetü’l-Belağ” (Tebliğ Haccı)²⁹⁷ olarak zikredilmektedir. Bu yazıda, birçok hadis ve tarih kitabında dağınık olarak anlatılan Peygamberimizin haccı, ilgili rivayetlerin derlenmesiyle Vakıdî’nin kronolojisine dayanılarak “Hac Günlüğü” şeklinde verilecektir.

24 Zilkade Cuma/Medine

Medine’de Hicret’in onuncu senesiydi. Zilkade ayı girince Allah Resûlü hac için hazırlığa başladı. Halka da hacca hazırlanmalarını emretti.²⁹⁸

Resûlullah (s.a.s.), hac yapacağını insanlara duyurdu. Halka, hac görevlerini, ihram hakkında gerekli bilgileri ve uyulması gereken kuralları, kısaca haccın sünnetlerini öğretti.²⁹⁹ Bunun üzerine sahabeden pek çokları, onunla birlikte hac yapabilmek için hazırlandı. Medine havalisinden bunu duyanlar da Hz. Peygamberle birlikte olabilmek için Medine’ye geldi.³⁰⁰

25 Zilkade Cumartesi/Medine-Zülhuleyfe

Öğle namazını dört rekât kıldırdıktan sonra, saçlarını yağlayıp taradı, güzel kokular süründü, ihramın göstergesi olarak altına izarını, üstüne de ridasını giydi. Öğle ile ikindi arasında Medine’den ayrıldı. Pek çoğu yolda katılan göz alabildiğine kalabalık bir topluluk onun önünden, arkasından, sağından ve solundan yürüyorlardı.³⁰¹

Medine’den çıkıp, dokuz kilometre mesafedeki Zülhuleyfe’ye varınca ikindi namazını iki rekât olarak kıldırdı.³⁰² Akşam ve yatsıyı da orada kıldı. O gece yanında bulunan eşlerini dolaştı. Hz. Aişe onun başına tekrar güzel kokular sürdü.³⁰³ Çevreden gelecek ashabının toparlanması için geceyi orada geçirdi.³⁰⁴

26 Zilkade Pazar/Zülhuleyfe-Seyyale

Sabah namazını kıldı. İhrama girmek isteyince tekrar gusletti.³⁰⁵ Öğle namazını Zülhuleyfe’de kıldıktan sonra kurbanlık bir deve getirilmesini istedi. Devenin kurbanlık olduğunun bilinmesi için hörgücünün sağ tarafından bir çizik atarak oradan hafifçe kan çıkarttı, hayvanın boynuna da iki pabuç taktı. Ardından bineceği devesi Kasva getirildi. Beyda denilen düzlüğe varınca, hac niyetiyle telbiye getirdi.³⁰⁶ Kimilerine göre ise Resûlullah (s.a.s.) telbiye getirmeye Zülhuleyfe’de, mescidin yanındaki ağacın bulunduğu yerden itibaren, devesine binişte, tam devesi ayağa kalkarken başlamıştı.³⁰⁷

Beyda düzlüğüne çıktığında onun önünde gözün alabildiği kadar binekli ve yaya insan vardı. Bir o kadar da sağında, solunda ve arkasında vardı. Resûlullah (s.a.s.) aralarında bulunuyor, Kur’an ona iniyor; yorumunu da o biliyordu. O ne yaparsa, ashabı da öyle yapıyordu. Derken kelime-i tevhid ile telbiye söylemeye başladı. Halk, evvelce söyledikleri telbiyeyi söylüyor, Resûlullah ise onlara engel olmaksızın kendi telbiyesine devam ediyordu.³⁰⁸

Sonra ashabının da işitmesi için sesini yükselterek şu şekilde telbiye getirdi:

“Lebbeyk Allahümme lebbeyk! Lebbeyke la şerîke leke lebbeyk! İnne’l-hamde ve’n-ni’mete leke ve’l-mülk. La şerîke lek!” (Buyur Allah’ım buyur! Emrindeyim buyur! Senin hiçbir ortağın yoktur. Allah’ım buyur! Hamd sana mahsustur. Nimet de senin, mülk de senindir. Senin hiçbir ortağın yoktur.)³⁰⁹

Ashab-ı kiram, telbiye söylerken, seslerinin son haddine kadar bağırarak telbiye getiriyorlardı.³¹⁰ Kimi umreye, kimi hac ile umreye, bazıları da Resûlullah (s.a.s.) ile birlikte yalnızca hacca niyet etmişti.³¹¹

Melel’den (41 km.) sonra, Seyyale Tepesi’ne vardı. Akşam yemeğini yiyip akşam ve yatsı namazlarını burada kıldı.³¹²

27 Zilkade Pazartesi/Irku’z-zubye-Ravha

Sabah namazını Irku’z-zubye’de (71 km.) kıldı. Sonra az ilerideki Ravha’ya (74 km.) vardı.³¹³ Resûlullah (s.a.s.) Ravha denilen yere gelince bir yolcu grubuyla karşılaştı ve onlara, “Siz kimsiniz?” diye sordu. Onlar, “Biz Müslümanlarız!” cevabını verdiler. Bu sefer onlar, “Sen kimsin?” diye sordular. Peygamber Efendimiz, “Ben Allah’ın Resûlü’yüm!” buyurdu. Bunun üzerine bir kadın ona devenin hevdecinden aldığı bir çocuğu kaldırarak, “Bunun için de hac var mıdır?” dedi. Resûlullah (s.a.s.), “Evet, sana da ecir vardır.” buyurdu.³¹⁴

Ravha’ya geldiklerinde sahabeden bazıları, bir avcının yaraladığı anlaşılan ayağı kırılmış bir yaban merkebi gördüler. Durumu gelip Resûlullah’a haber verdiler. O (s.a.s.), “Bırakın onu! Çünkü sahibinin gelme ihtimali var.” buyurdu. Biraz sonra Behz Kabilesi’nden bir adam gelip ona sahip çıktı. Adam (yenilmesi helal olan bu av hayvanını) Resûlullah’a hediye etti. Bunun üzerine Peygamber (s.a.s.), Hz. Ebû Bekir’e onu arkadaşları arasında taksim etmesini emretti.³¹⁵

Avcı ihramlı olmadığı ve ihramlılar da yardım etmediği için onların bu avdan yemeleri helal idi.³¹⁶ Ravha’dan Munsaraf’a geçen Resûl-i Ekrem, ikindi, akşam ve yatsı namazlarını kılıp akşam yemeğini burada yedi.³¹⁷

28 Zilkade Salı/Üsaye-Arc-Lahyey Cemel

Sonra yollarına devam ettiler. Ruveyse (97 km.) ile Arc (113 km.) arasındaki Üsaye’ye (110 km.) geldiler. Sabah namazını burada kıldılar.³¹⁸ Üsaye’ye gelince bir de baktılar ki gölgede yatan ve başını bacakları arasına koymuş, atılan ok vücudunda hâlâ saplı duran bir ceylan inlemekte. Bunun üzerine Hz. Peygamber bir adama, kafilenin arkası kesilinceye kadar yaralı hayvanı kimsenin rahatsız etmemesi ve ürkütmemesi için orada beklemesini emretti.³¹⁹

Böylece rahmet elçisi bir yandan yaralı ceylanı kolluyor, bir yandan da ihramlı biri tarafından yaralanmış olabileceği ihtimali ile ihramlıların ona el uzatmasını engelliyordu.

Biraz daha ilerleyerek Arc mevkiine (113 km.) geldiler ve burada konakladılar. Peygamber Efendimiz, Hz. Aişe ve ablası Esma birlikte oturdular. Az sonra Hz. Peygamber’in yükü ile Hz. Ebû Bekir’in yükünü taşıyan devenin kaybolduğu anlaşıldı. Bunun üzerine Hz. Ebû Bekir tek bir deveye sahip çıkamayıp kaybeden uşağına vurmaya başladı. Onun bu hâlini gören Hz. Peygamber, tebessüm ederek, “Şu ihramlının yaptığına bakın hele!” diyordu.³²⁰

Lahyey Cemel’e varınca ihramlı olduğu hâlde Hz. Peygamber, başının ortasından hacamat yaptır(arak kan aldır)dı.³²¹

29 Zilkade Çarşamba/Sukya

Hedefleri Beytullah, rehberleri Resûlullah olan bu bahtiyar hac kafilesi, Sukya’ya ulaştı.³²² Akşam bâdiyede Zilhicce hilalini gördüler.

1 Zilhicce Perşembe/Ebva

Sabahleyin Ebva’ya (190 km.) vardıklarında yahut Veddan’da bulunduğu sırada, Sa’b b. Cessame Hz. Peygamber’e bir yaban merkebi eti hediye etti, ancak o bunu geri çevirdi. Yüz ifadesinden onun gücendiğini anlayınca da, “Biz bunu, sadece ihramlı olduğumuz (dolayısıyla av eti yiyemeyeceğimiz) için sana iade ediyoruz.” buyurdu.³²³ Allah Resûlü’nün orada bir ağacın altında oturduğunu haber veren İbn Ömer, daha sonraki yolculuklarında o ağaca uğrar ve kurumaması için onu sulamayı ihmal etmezdi.³²⁴

2 Zilhicce Cuma/Cuhfe

Allah Resûlü, Mekke’ye yüz seksen yedi kilometre mesafedeki Cuhfe’ye ulaştı ve orada ihrama girilen mescidde namaz kıldı.³²⁵

3 Zilhicce Cumartesi/Kudeyd

Kudeyd’e (Mekke’ye 120 km.) vardı, Muşellel Mescidi’nde namaz kıldı.³²⁶ Resûlullah (s.a.s.) kurbanlık hayvanlarını “Kudeyd” denilen bu yerden satın aldı.³²⁷

4 Zilhicce Pazar/Usfan-Gamîm

Sonra Usfan Vadisi’ne (Mekke’ye 80 km.) vardılar. Allah Resûlü, Ebû Bekir’e, oranın hangi vadi olduğunu sordu. Ebû Bekir, “Usfan Vadisi’dir” dedi. Bunun üzerine Peygamberimiz, “Altlarında aba, üstlerinde alacalı kumaşlara bürünmüş vaziyette Hz. Hud ve Hz. Salih, yularları hurma lifinden iki kızıl genç deveyle Beyt-i Atik’i haccetmek üzere telbiye getirerek buradan geçmişlerdi.” buyurdu.³²⁸

Medine’ye Hicret yolculuğu esnasında Hz. Peygamber’i öldürmek için izini süren ve yetiştiğinde eman dileyen, ancak Mekke’nin fethinden sonra hidayete erişen meşhur Süraka b. Malik el-Müdlicî, Usfan’da Peygamberimize şöyle dedi: “Ey Allah’ın Resûlü! Bize (hac hakkında) sanki analarından bugün doğmuş kimselere açıklama yapar gibi açıklama yap!” Bunun üzerine Resûlullah (s.a.s.), “Allah Teâlâ, umreyi şu haccınıza kattı. Yanında kurbanlık olanlar hariç, Mekke’ye vardığınızda sizden Beyt’i ve Safa ile Merve arasını tavaf edenler ihramdan çıksınlar.” buyurdu.³²⁹

Usfan’dan sonra da Ğamîm’e (Mekke’ye 65 km.) vardılar.³³⁰

5 Zilhicce Pazartesi/Merruzzahran-Zû Tuva-Mekke

Gün batımında Merruzzahran’a (Mekke’ye 28 km.) geldiler. Ancak Mekke’ye varıncaya kadar akşam namazını kılmadılar.³³¹ Daha sonra Serif’e (Mekke’ye 12 km.) ulaştılar.

Burada Hz. Aişe adet görmüş ve bundan dolayı ağlamıştı. Allah Resûlü de onu teselli ederek, “Bu, Allah’ın, Adem’in kızlarına takdir buyurduğu bir yazgıdır. Sen hacıların yaptığını yap. Yalnız temizleninceye kadar Beyt’i tavaf etme!” buyurdu.³³²

Peygamber (s.a.s.) geceyi Mekke’deki Zû Tuva mevkiinde³³³ Küda ile Keda arasındaki Seniyyeteyn’de geçirdi.³³⁴

6 Zilhicce Salı/Mekke

Sabah namazını Zû Tuva’da kılıp guslettikten sonra hareket etti.³³⁵ Mekke’ye Batha’daki Keda denilen yukarı vadi (bugünkü Ma’la) yolundan girdi.³³⁶

Hz. Peygamber Mekke’ye girince insanlara şunları ilan etti: “Sizden kurbanlık getirenler (ihramlarını muhafaza etsinler). Bu kimselere haccı eda edinceye kadar ihramlının yapması yasak olan hiçbir şey helal olmaz. Kurbanlık getiremeyenler ise Beyt’i tavaf, Safa ile Merve arasında sa’y etsin, saçını kısaltıp ihramından çıksın. Sonra (Arafat’a çıkılacağı sırada) hac için tekrar ihrama girip telbiye etsin. (Mina’da) kesecek kurban bulamayanlar (hac niyetiyle ihrama girdikten sonra), hac sırasında üç gün, (memleketine) döndüğü zaman da yedi gün olmak üzere toplam on gün oruç tutsun.”³³⁷

Peygamber (s.a.s.) Mescid-i Haram’a geldiğinde ilk önce abdest aldı. Sonra Hacerülesved’i selamlayarak Kâbe’yi tavaf etmeye başladı. Tavafın ilk üç şavtını (turunu) koşar gibi, dört şavtını ise yürüyerek yaptı.³³⁸ Rükn-i Yemanî ile Hacerülesved arasında şu duayı okudu: “Rabbena atina fi’d-dünya haseneten ve fi’l-ahıreti haseneten ve kına azabe’n-nar.

(Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru!)³³⁹

Kâbe etrafında yedi şavtlık tavafını tamamladıktan sonra İbrahim (a.s.) Makamı’na vararak, “İbrahim’in Makamı’nı namazgâh edinin!”³⁴⁰ ayetini okudu. Makamı, kendisiyle Beyt-i Şerif arasına aldı. Orada kıldığı iki rekât namazda İhlas ile Kâfirun surelerini okudu.

Sonra dönerek Hacerülesved’i tekrar selamladı ve Safa kapısından Safa Tepesi’ne çıktı. Safa’ya yaklaşınca, “Safa ve Merve, Allah’ın koyduğu nişanlardandır...”³⁴¹ ayetini okudu ve “Allah’ın başladığından başlıyorum.” diyerek Safa’dan başladı.

Safa Tepesi’nin üzerine çıkıp Beyt-i Şerif’i görünce kıbleye döndü ve şöyle buyurdu: “Allahu ekber! La ilahe illallahü vahdehû la şerîke leh! Lehü’l-mülkü ve lehü’l-hamdü ve hüve ala külli şey’in kadîr. La ilahe illallahü vahdeh! Enceze va’deh ve nasara abdeh ve hezeme’l-Ahzabe vahdeh!” (Tek bir Allah’tan başka ilah yoktur. O’nun ortağı yoktur. Mülk de O’nundur, hamd de O’na mahsustur. O, her şeye kadirdir! Bir tek Allah’tan başka ilah yoktur. Va’dini yerine getirdi, kulunu muzaffer kıldı. Tek başına birleşik düşman ordularını bozguna uğrattı.)³⁴²

Bu kısımda başka dualar da etti ve söylediklerini üç defa tekrarladı. Sonra Merve’ye doğru yürüdü. (Safa ile Merve arasındaki) vadinin ortasına indiği vakit (bugünkü iki yeşil direk arasında) hızlıca yürüdü. Vadiden çıkınca normal yürüyüşüne devam etti. Nihayet Merve’ye geldi. Merve Tepesi’nde de Safa’da yaptığı gibi hareket etti. Merve üzerine son çıkışında, “Eğer bu hac işini yeniden yapmış olsaydım, kurban getirmez, hac ile birlikte ben de umre yapardım. Şimdi sizden yanında kurbanı olmayanlar derhal ihramdan çıksın ve haccını umreye çevirsin!” buyurdu. Bunun üzerine Süraka b. Malik b. Cü’şûm ayağa kalkarak, “Ya Resûlallah! Bu durum, bizim bu senemize mi mahsus, yoksa ilelebet devam edecek mi?” diye sordu. Resûlullah (s.a.s.) parmaklarını birbirine kenetleyerek üç defa, “Umre, hacca dahil olmuştur. Hayır, ebedî olarak devam edecektir!” buyurdu.³⁴³

Hz. Peygamber bu tavaf ve sa’yinden sonra ihramdan çıkmadı.³⁴⁴ Haccını bitirip bayram günü kurbanını kesinceye kadar ihram yasaklarından olan hiçbir şeyi yapmadı. Kurbanlarını getiren kimseler de Resûlullah’ın yaptığı gibi yaptılar.³⁴⁵ Yani haccını tamamlayıncaya kadar ihramdan çıkmadılar.

7 Zilhicce Çarşamba/Hacûn-Ebtah-Batha-Muhassab

Tavaf ve sa’ydan sonra Hz. Peygamber hacca niyet ederek Mekke’nin üst tarafındaki Hacûn mevkiinde konakladı. Yaptığı tavaftan sonra, artık ta Arafat’tan dönünceye kadar Kâbe’ye bir daha yaklaşmadı. Ashabına, Beyt’i tavaf etmelerini, Safa ile Merve arasında sa’y etmelerini, sonra da saçlarını kısaltmalarını, bundan sonra da ihramdan çıkmalarını emretti. Peygamber’in bu emri, beraberinde kurbanlığı bulunmayan kimseler içindi.³⁴⁶

Mekke civarında ikamet ettiği bu günlerde, Müslümanların konakladıkları yer olan o gün itibariyle Mekke dışındaki Ebtah/Bahta/Muhassab denilen yerde çadırını kurdurdu ve orada konakladı. Bu süre içinde namazları ikişer rekât kıldı. Ashabına çok düşkün olan rahmet elçisi, onlarla birlikte, açık arazide, basit bir çadırın içinde kalmayı tercih etti. Hemen Kâbe’nin yanı başında evi olan amcasının kızı Ümmü Hanî’nin Mekke’deki evlerde kalması yönündeki davetini dahi kabul etmedi ve halkın arasından ayrılmadı. Arafat’a çıkıncaya kadar orada kaldığı gibi, Mina dönüşünde de burada konakladı. Ne bir evde kaldı, ne bir gölge aradı.³⁴⁷

Hadis kaynaklarımıza göre ise Hz. Peygamber, Mekke’ye Zilhicce’nin dördüncü sabahında geldi. Arafat’a çıkmalarına beş gün vardı.³⁴⁸ Terviye gününe kadar pazar, pazartesi, salı ve çarşamba günlerinde Müslümanlarla birlikte Mekke dışındaki Ebtah denilen açık alanda konakladı ve namazı ikişer rekât kıldı.³⁴⁹

8 Zilhicce Perşembe/Ebtah-Mina-Nemire

Zilhiccenin sekizinci günü olan Terviye günü gelince Mina’ya doğru hareket etti ve herkes yeniden hacca niyetlendi. Resûlullah (s.a.s.) hayvanına bindi. Mina’da öğle, ikindi, akşam, yatsı ve sabah namazlarını kıldı.³⁵⁰

9 Zilhicce Cuma/Nemire-Arafat-Müzdelife

Resûlullah (s.a.s.) arefe günü sabah namazını kılınca güneş doğuncaya kadar durdu. Ve kendisi için Nemire denilen yere bir çadır kurulmasını emir buyurdu. Mina’dan Arafat’a hareket etti. Ashabı ile beraber Mina’dan Arafat’a kuşluk vakti geçti. Kimi telbiye, kimi de tekbir getiriyordu.³⁵¹ Arafat bölgesine gelince, Nemire denilen yerde kendisi için hazırlanan çadırda konakladı. Güneş batıya doğru kayınca, Kasva isimli devesiyle vadinin ortasına geldi ve orada insanlara hitap etti. Öğle namazı vakti olunca Bilal ezan okudu ve kamet getirdi. Resûlullah (s.a.s.) öğle sıcağında önce öğle namazını kıldırdı. Sonra tekrar kamet getirdi, ikindi namazını kıldırdı ve ikisi arasında başka namaz kılmadı.³⁵² Sonra Arafat’ta kızıl bir devenin üzengileri üzerinde ayağa kalkmış olduğu hâlde tekrar halka hitap etti.³⁵³ Hutbesinde şöyle buyurdu: “…(Ey insanlar!) Bu (Zilhicce) ayınızda, bu (Mekke) şehrinizde bu (Arefe) gününüz nasıl saygın ise kanlarınız, mallarınız ve ırzlarınız (kişilik değerleriniz ve namuslarınız) da aynı şekilde saygın (dokunulmaz)dır.”³⁵⁴

Arafat’ta Necidliler gelip hac hakkında sorular sorduklarında Resûlullah (s.a.s.) bir şahsa şöyle ilan ettirdi: “Hac, Arafat’(ta bulunmak)tır. Kim, sabah namazından önce Müzdelife’ye yetişmişse hacca yetişmiş sayılır. Mina’da üç gün kalınır. Kim acele eder iki günde dönerse bir sakınca yoktur. Kim de tehir ederse yine bir sakınca yoktur.” Resûlullah (s.a.s.) konuştukça bir şahıs da yüksek sesle bunları insanlara aynen aktararak duyuruyordu.³⁵⁵ Bazı kaynaklara göre Hz. Peygamber’in emriyle hutbesini aktaran bu şahıs, Rebîa b. Ümeyye b. Halef’ti.³⁵⁶

Bundan sonra hayvanına binerek vakfe yaptığı rahmet dağının eteklerine vardı. Devesi Kasva’nın göğsünü kayalara çevirdi. Yayaların toplandığı yeri önüne aldı ve kıbleye döndü. Artık güneş kavuşuncaya kadar Arafat’ta vakfe yaptı.³⁵⁷ “Duaların en faziletlisi, arefe günü yapılandır.”³⁵⁸ buyuran Allah Resûlü, Arafat akşamı vakfe yerinde şöyle dua etti: “Allah’ım, senin buyurduğun gibi ve bizim söylediğimizden daha hayırlı biçimde hamd sana mahsustur. Allah’ım! Benim namazım, ibadetlerim, hayatım ve ölümüm senin içindir. Dönüşüm de sanadır. Ya Rabbi, ardımdan bütün varlığım sana kalacaktır. Allah’ım kabir azabından, gönül vesvesesinden ve işlerin dağılıp karmaşık hâle gelmesinden sana sığınırım. Allah’ım rüzgarın getireceği kötülüklerden sana sığınırım.’³⁵⁹

Vakfe esnasında şöyle buyurdu: “Burası Arafat’tır, burası vakfe yapılacak yerdir. Arafat bölgesinin tamamı vakfe yeridir.” Sonra güneş batıp da tamamen kaybolduğunda oradan ayrılmak için hareket etti. Üsame b. Zeyd’i devesinin arkasına aldı.³⁶⁰ Müzdelife’ye doğru ayrıldığı zaman Resûlullah, normal bir şekilde ilerliyor fakat müsait olan geniş meydanlarda ise hafifçe hızlanıyordu.³⁶¹ Bir ara Peygamber (s.a.s.) arka tarafında develeri hızlı sürmek için şiddetli bağırma, çağırma ve develeri dövme sesleri işitti. Bunun üzerine Peygamberimiz onlara kamçısı ile işaret etti ve “Ey insanlar! Sakin olunuz! Çünkü iyilik, acelecilikle sağlanmaz!” buyurdu.³⁶²

Kasva’nın yularını o kadar kasmıştı ki nerdeyse başı, semerinin altındaki deriye çarpıyordu. Kum tepelerine geldikçe hayvanın dizginini çekiyor, düze çıkıncaya kadar biraz gevşetiyordu. Nihayet Müzdelife’ye vardı ve orada akşamla yatsıyı bir ezan ve iki kametle peş peşe kıldırdı. Aralarında hiçbir nafile namaz kılmadı. Sonra Resûlullah (s.a.s.) fecir doğuncaya kadar uzanıp istirahat etti.³⁶³

Bu gece ay batınca, ailesinden zayıf ve güçsüz olanlara –şeytan taşlamada izdihamda kalmasınlar diye– sabah olmadan Mina’ya gitmelerine izin verdi.³⁶⁴

10 Zilhicce Cumartesi/Müzdelife-Mina-Mekke

Sabahleyin namazını kıldı. Sonra Kasva’ya binerek Meş’ar-i Haram’a, “Kuzah” denilen yere geldi. Orada vakfe yaptı ve şöyle buyurdu: “Burası Kuzah’tır ve vakfe yapılacak yerdir. Buranın (Müzdelife’nin) tamamı vakfe yapılacak yerdir.”³⁶⁵ Kıbleye karşı dönerek tekbir, tehlil ve kelime-i tevhid ifadeleriyle Allah’a dua etti. Ve ortalık iyice aydınlanıncaya kadar vakfeye devam etti. Sonra güneş doğmadan yola koyuldu.³⁶⁶

Resûlullah (s.a.s.) Akabe sabahı (Akabe cemresine taş atılacak olan bayramın ilk günü sabahı) devesinin üzerinde iken İbn Abbas’a seslenerek, “Benim için çakıl taşları topla.” buyurdu. Bunun üzerine İbn Abbas, onun için fiskeyle fırlatılacak büyüklükte yedi tane çakıl taşı topladı. Allah Resûlü, taşları avucunda hareket ettirerek şöyle buyurdu: “Bunlar gibi (küçük taşlar) atın.” Sonra sözlerine şunları ekledi: “Ey insanlar! Dinde aşırılıktan sakınınız. Çünkü sizden öncekiler dinde aşırılığa kaçtıkları için helak oldular.”³⁶⁷

Fil ordusunun helak edildiği yer olan Müzdelife ile Mina arasındaki Muhassir Vadisi’nden geçerken devesini kamçıladı ve hızlıca geçti.³⁶⁸

Fazl b. Abbas’ı devesinin arkasına aldı, şeytan taşlama yerine gelerek taş attı.³⁶⁹ Sonra büyük cemreye çıkan orta yolu tuttu. Nihayet ağacın yanındaki cemreye vardı. Oraya, vadinin içinden yedi ufak taş attı. Her birini atarken tekbir getiriyordu.³⁷⁰

Peygamber Efendimizin çok sevdiği Üsame ile müezzini Bilal de beraberindeydi. Onlardan biri Hz. Peygamber’in (s.a.s.) devesinin yularını tutuyor, diğeri ise elbisesini kaldırarak onu sıcaktan koruyordu. Böylece Allah Resûlü Cemre-i Akabe’de taşları attı.³⁷¹

Bayramın ilk günü cemreler arasında durdu. Sonra orada bulunanlara hitap etti.³⁷²

Hz. Peygamber (s.a.s.) Mina’da belli bir düzen içinde halkı yerlerine yerleştirdi. Kıble (ciheti)nin sağına işaret ederek, “Muhacirler buraya konsun.”; kıble (ciheti)nin soluna işaret ederek, “Ensar da buraya konsun, diğer insanlar da onların çevresine yerleşsinler.” buyurdu.³⁷³

Bilahare kurban yerine giderek develerini kendi eliyle boğazladı. Sonra bıçağı Hz. Ali’ye verdi. Geri kalan develeri de o boğazladı. Ve Hz. Ali’yi kurbanına ortak etti. Sonra her deveden bir parça alınmasını emir buyurdu. Bunlar bir çömleğe konarak pişirildi. İkisi de develerin etinden yiyip, çorbasından içtiler.³⁷⁴

Ayrıca Resûlullah (s.a.s.) Kurban Bayramı’nın ilk günü Mina’da, eşleri adına da sığır kurban etmişti.³⁷⁵

Kurban kesme işini tamamlayınca başını tıraş ettirdi.³⁷⁶ Sonra ashabına yine bir hutbe irad etti. Bu hutbesinde,

“Hacdaki görevlerinizi (beni izleyerek) iyi belleyiniz! Çünkü bilmiyorum, belki de bu haccımdan sonra bir daha haccedemem.” diyerek adeta onlarla vedalaştı.³⁷⁷ “İşte burası kurban kesme yeridir. Mina’nın tamamı kurban kesme yeridir.” buyurdu.³⁷⁸ Hutbesini yine Rebîa b. Ümeyye yüksek sesle tekrarlayarak insanlara duyurmaktaydı.³⁷⁹

Has’am Kabilesi’nden genç bir kadın Resûlullah’a (s.a.s.) gelerek, “Ey Allah’ın Resûlü! Allah’ın, kulları üzerine haccı farz kılması, babamın çok yaşlandığı ve binek üzerinde oturamaz hâle geldiği bir zamana rastladı. Onun yerine hac edebilir miyim?” diye sordu. Resûlullah (s.a.s.), “Evet.” buyurdu.³⁸⁰

Ondan sonra Resûlullah (s.a.s.) oradan ayrılarak Beyt-i Şerif’e gitti.

Peygamber (s.a.s.) Beyt-i Şerif’i ve Safa ile Merve arasını, devesi üzerinde tavaf etti. Bu şekilde yüksekte bulunması, her tarafı dolduran halkın kendini görmesi ve soru sorabilmesi içindi.³⁸¹ Hatta Hacerülesved’i de deve üzerinden tekbir getirerek elindeki “mihcen” denilen değnek ile selamladı.³⁸²

Arkasından Zemzem sakiliği yapan Abdülmuttaliboğullarına gitti. Ve onlara “Abdülmuttaliboğulları! Su çekin! Şayet insanların hacılara su dağıtma görevi konusunda sizi üsteleyeceklerinden endişe etmeseydim, ben de sizinle birlikte su çekerdim.” buyurdu. Onlar da kendisine bir kova su takdim ettiler. Resûlullah (s.a.s.) bu sudan içti.³⁸³

Tekrar Mina’ya döndü ve öğle namazını Mina’da kıldı.³⁸⁴

11 Zilhicce Pazar/Mina-Cemerat-Mekke

Hz. Peygamber, ertesi gün şeytan taşlamak üzere, cemrelere gitti. Mescid-i Hayf tarafındaki ilk cemreden başladı. Her biri için tekbir getirerek tek tek yedi taş attı. Oradan önündeki cemreyi geçip ilerledi, kıbleye yönelerek ellerini kaldırıp uzun uzun dua etti. Sonra orta cemreye geldi ve aynı şekilde ona da taş attı. Vadinin sol tarafına doğru biraz ilerledi ve tekrar durup kıbleye yönelerek ellerini kaldırdı ve yine evvelki gibi uzunca bir dua daha yaptı. Oradan üçüncü cemre olan Akabe cemresine geldi. Beyt’i soluna, Mina’yı sağına alarak aynı şekilde yedi taş daha attı.³⁸⁵ Mina gecelerinde hacılara su dağıtmak için izin isteyen amcası Hz. Abbas’ın Mekke’de kalmasına;³⁸⁶ develerinin yanında bulunmaları için de çobanların Mina dışında gecelemelerine ve görevleri sebebiyle onların şeytanı bayramın birinci ve üçüncü günleri taşlamalarına izin verdi.³⁸⁷

Resûlullah’a (s.a.s.) Mina günlerinde yanlışlıkla yapılan bazı şeyler sorulduğunda, “Zararı yok.” diyordu. Adamın biri, “Kurban kesmeden tıraş oldum.” dedi. Resûlullah (s.a.s.) ona, “Zararı yok.” buyurdu. Başka biri de, “Akşamdan sonra cemreyi taşladım.” diye sordu. Ona da “Zararı yok.” buyurdu.³⁸⁸ Sonra bir adam daha gelip, “Ey Allah’ın Resûlü! Ben tıraş olmadan hac tavafını yaptım.” deyince Resûlullah (s.a.s.), “Tıraş ol veya saçını kısalt, zararı yoktur.” buyurdu. Başka bir adam gelerek, “Ey Allah’ın Resûlü, şeytan taşlamadan önce kurban kestim.” dedi. Resûlullah (s.a.s.), “Şeytan taşla, zararı yoktur.” buyurdu.³⁸⁹

12 Zilhicce Pazartesi/Mina

Hz. Peygamber, yukarıda zikredilen hac görevlerini ilk iki güne sıkıştırarak acele etmeyip üç günlük teşrik tekbirleri günlerine tehir etti ve kalan cemrelerin taşlanmasını da tamamladı.³⁹⁰

Peygamber (s.a.s.) Mina’da iken Kurban Bayramının üçüncü günü, şöyle buyurdu: “Biz yarın inşallah Kinaneoğulları semtine ineceğiz. Bir zamanlar orada Kureyş ile Kinaneoğulları küfür üzere anlaşmışlardı.” Zührî der ki: “Bu anlaşma, Kinaneoğulları’nın Kureyş ile Haşimoğulları hakkında onlarla evlenmemek, onlarla alışveriş yapmamak ve onları barındırmamak üzere yaptıkları anlaşmadır.”³⁹¹

13 Zilhicce Salı/Mina-Muhassab

Salı günü öğleden sonra Muhassab/Ebtah/Kinaneoğulları semtine geldi ve Ebû Rafi’in çadırı oraya kurduğunu görünce inip orada konakladı. Aslında Allah Resûlü ona burada çadır kurmasını emretmemişti, fakat Allah’tan bir tevafuk sonucunda böyle oldu.³⁹²

Öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazlarını orada kıldı ve bir müddet uyudu. Gece bineğiyle Mekke’ye gitti ve (Veda) tavafını yaptı.³⁹³

“İnsanlar hem umre hem de hac yaparak evlerine dönüyorlar. Oysa ben sadece haccedebildim.” diyerek üzüntüsünü dile getiren Hz. Aişe’nin, kardeşi Abdurrahman ile birlikte Ten’im’e gidip ihrama girmek suretiyle yarım kalan umresini tamamlamasını sağladı.³⁹⁴

14 Zilhicce Çarşamba/Mekke

Resûlullah, sahabileri için hareket duyurusunu yaptırdı. Ashabıyla birlikte sabah namazından evvel gelip Beyt’i tavaf etti. Sonra da Medine’ye yöneldi.³⁹⁵ Medine’ye dönüşte Kuda denilen aşağı vadi yolundan çıktı.³⁹⁶

15-21 Zilhicce Perşembe-Çarşamba/Mekke-Zülhuleyfe

Allah Resûlü, hac vazifesini tamamladıktan sonra bir hafta sürecek olan dönüş yolunda da aynı güzergâhı takip etti. Kaynaklar dönüş yolculuğuyla ilgili detayları vermemekte, sadece Medine’ye varışı ve girişi anlatmakla yetinmektedir. Buna göre Mekke’den dönüşünde adeti olduğu üzere Allah Resûlü Zülhuleyfe’de kaldı ve geceyi orada geçirdi.³⁹⁷

22 Zilhicce Perşembe/Medine

Sabah olunca Muarris yolundan Medine’ye her zamanki gibi tekbir getirerek, hamd ve sena ile dualar ederek girdi.³⁹⁸ Mescide varınca devesini mescidinin önünde çöktürdü, önce mescide girip orada iki rekât namaz kıldı, sonra da evine girdi.³⁹⁹

Rahmet elçisinin Arafat hutbesinde, “Belki de bu haccımdan sonra bir daha haccedemem.”⁴⁰⁰ buyurması ve iki üç ay sonra vefat etmesi sebebiyle tarihe “Veda Haccı” olarak geçen bu mukaddes yolculuğu böylece sona erdi. O, bu haccıyla kendisine inen vahyi tebliğ etti, emaneti yerine getirdi ve ashabına her zamanki gibi içten davrandı. Yüz bin kişilik ashabı da buna şahitti. Arafat’ta inen şu ayet-i kerime de bunu teyit etti: “Bugün sizin dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslam’dan razı oldum.”⁴⁰¹

Ve Allah Resûlü, bu ilk ve son haccından birkaç ay sonra dünyaya veda etti.

295 T3091 Tirmizî, Tefsîru’l-Kur’an, 9; N2996 Nesaî, Menasikü’l-hac, 187.

296 VM6 Vakıdî, Megazî, III, 1089-1091; ST41 İbn Sa’d, Tabakat, II, 172.

297 BE5 Belazûrî, Ensab, I. 368.

298 HS27 İbn Hişam, Sîret, II, 601.

299 ŞN8/172 Nevevî, Müslim Şerhi, VIII, 172.

300 M2950 Müslim, Hac, 147.

301 B1545 Buharî, Hac, 23; M2950 Müslim, Hac, 147.

302 B2951 Buharî, Cihad, 104.

303 M2843 Müslim, Hac, 48.

304 VM6 Vakıdî, Megazî, III, 1089-1091.

305 T830 Tirmizî, Hac, 16.

306 DM1944 Darimî, Menasik, 68; D1752 Ebû Davûd, Menasik, 14.

307 M2820 Müslim, Hac, 27; T818 Tirmizî, Hac, 8.

308 M2950 Müslim, Hac, 147.

309 M2814 Müslim, Hac, 21; M2811 Müslim, Hac, 19.

310 M3024 Müslim, Hac, 212.

311 M2917 Müslim, Hac, 118.

312 VM7 Vakıdî, Megazî, III, 1091-1094.

313 VM7 Vakıdî, Megazî, III, 1091-1094.

314 M3253 Müslim, Hac, 409; N2649 Nesaî, Menasikü’l-hac, 15.

315 N2820 Nesaî, Menasikü’l-hac, 78; N4349 Nesaî, Fera ve atîre, 32; MU784 Muvatta’, Hac, 24.

316 ZD3 İbnü’l-Kayyim, Zadü’l-mead, II, 150.

317 VM7 Vakıdî, Megazî, III, 1091-1094.

318 VM7 Vakıdî, Megazî, III, 1091-1094.

319 N2820 Nesaî, Menasikü’l-hac, 78; MU784 Muvatta’, Hac, 24.

320 D1818 Ebû Davûd, Menasik, 29; İM2933 İbn Mace, Menasik, 21.

321 VM8 Vakıdî, Megazî, III, 1094-1098; MU779 Muvatta’, Hac, 23.

322 VM8 Vakıdî, Megazî, III, 1094-1098.

323 M2845 Müslim, Hac, 50.

324 VM8 Vakıdî, Megazî, III, 1094-1098.

325 VM8 Vakıdî, Megazî, III, 1094-1098.

326 VM8 Vakıdî, Megazî, III, 1094-1098.

327 T907 Tirmizî, Hac, 68; İM3102 İbn Mace, Menasik, 99.

328 HM2067 İbn Hanbel, I, 232.

329 D1801 Ebû Davûd, Menasik, 24; DM1890 Darimî, Menasik, 38.

330 VM8 Vakıdî, Megazî, III, 1094-1098.

331 VM8 Vakıdî, Megazî, III, 1094-1098.

332 M2919 Müslim, Hac, 120.

333 B1573-B1574 Buharî, Hac, 38–39; M3013 Müslim, Hac, 202.

334 VM8 Vakıdî, Megazî, III, 1094-1098.

335 B1573-B1574 Buharî, Hac, 38-39; M3013 Müslim, Hac, 202.

336 B1576 Buharî, Hac, 41.

337 B1691 Buharî, Hac, 104.

338 VM8 Vakıdî, Megazî, III, 1094-1098; M2950 Müslim, Hac, 147.

339 Bakara, 2/201; D1892 Ebû Davûd, Menasik, 51.

340 Bakara, 2/125.

341 Bakara, 2/158.

342 M2950 Müslim, Hac, 147.

343 M2950 Müslim, Hac, 147.

344 B1614-B1615 Buharî, Hac, 63.

345 B1691 Buharî, Hac, 104.

346 B1545 Buharî, Hac, 23, B1625 Buharî, Hac, 70.

347 VM9 Vakıdî, Megazî, III, 1099-1100.

348 B7367 Buharî, İ’tisam, 27; M2943 Müslim, Hac, 141.

349 ZD4 İbnü’l-Kayyim, Zadü’l-mead, II, 258-262; SH957, İbn Huzeyme, Sahîh, II, 76.

350 M2950 Müslim, Hac, 147.

351 N3001 Nesaî, Menasikü’l-hac, 191; M2950 Müslim, Hac, 147.

352 M2950 Müslim, Hac, 147; N656 Nesaî, Ezan, 18.

353 D1916-D1917 Ebû Davûd, Menasik, 61; İM3057 İbn Mace, Menasik, 76.

354 B67 Buharî, İlim, 9; M4384 Müslim, Kasame, 30.

355 N3047 Nesaî, Menasikü’l-hac, 211; T889 Tirmizî, Hac, 57.

356 MK4603 Taberanî, el-Mu’cemü’l-kebîr, V, 67; MK11399 Taberanî, el-Mu’cemü’l-kebîr, XI, 138

357 M2950 Müslim, Hac, 147.

358 MU951 Muvatta’, Hac, 81; T3585 Tirmizî, Deavat, 122.

359 T3520 Tirmizî, Deavat, 87.

360 T885 Tirmizî, Hac, 54.

361 B1666 Buharî, Hac, 92; N3054 Nesaî, Menasikü’l-hac, 214.

362 B1671 Buharî, Hac, 94.

363 M2950 Müslim, Hac, 147.

364 B1676 Buharî, Hac, 97.

365 T885 Tirmizî, Hac, 54; D1935 Ebû Davûd, Menasik, 64.

366 M2950 Müslim, Hac, 147.

367 İM3029 İbn Mace, Menasik, 63; N3059 Nesaî, Menasikü’l-hac, 217.

368 T885 Tirmizî, Hac, 54.

369 T885 Tirmizî, Hac, 54.

370 M2950 Müslim, Hac, 147.

371 M3139 Müslim, Hac, 312; HM27801 İbn Hanbel, VI, 403.

372 D1945 Ebû Davûd, Menasik, 66; İM3058 İbn Mace, Menasik, 76.

373 D1951 Ebû Davûd, Menasik, 69.

374 M2950 Müslim, Hac, 147; T815 Tirmizî, Hac, 6.

375 B2952 Buharî, Cihad, 105; M2919 Müslim, Hac, 120.

376 B4411 Buharî, Megazî, 78.

377 M3137 Müslim, Hac, 310; D1970 Ebû Davûd, Menasik, 77.

378 T885 Tirmizî, Hac, 54; M2952 Müslim, Hac, 149.

379 HS28 İbn Hişam, Sîret, II, 605.

380 B1513 Buharî, Hac, 1.

381 M3075 Müslim, Hac, 255.

382 B1607 Buharî, Hac, 48.

383 M2950 Müslim, Hac, 147.

384 M3165 Müslim, Hac, 335.

385 B1753 Buharî, Hac, 142; B1751 Buharî, Hac, 140; M3134 Müslim, Hac, 307.

386 B1634 Buharî, Hac, 75, B1745 Buharî, Hac, 133.

387 D1975 Ebû Davûd, Menasik, 77; T955 Tirmizî, Hac, 108.

388 B84 Buharî, İlim, 24; N3069 Nesaî, Menasikü’l-hac, 224.

389 T885 Tirmizî, Hac, 54.

390 ZD5 İbnü’l-Kayyim, Zadü’l-mead, II, 217-218.

391 D2910 Ebû Davûd, Feraiz, 10; B1590 Buharî, Hac, 45.

392 M3173 Müslim, Hac, 342.

393 B1764 Buharî, Hac, 146.

394 B1786 Buharî, Umre, 7; M2919 Müslim, Hac, 120.

395 B1788 Buharî, Umre, 9; M2922 Müslim, Hac, 123.

396 B1576 Buharî, Hac, 41.

397 B1533 Buharî, Hac, 15.

398 M3278 Müslim, Hac, 428.

399 D2782 Ebû Davûd, Cihad, 166.

400 M3137 Müslim, Hac, 310.

401 Maide, 5/3.

BAYRAM:
SEVİNÇ ve COŞKU GÜNLERİ

Medine’de bir Kurban Bayramı günü idi. Hz. Aişe’nin yanında iki küçük kız def çalıp şarkı söylüyor, Medine’nin İslam’la şereflenmesinden önce kabileler arasında yaşanan Buas Savaşı’na dair şiirlerden oluşan nağmeleri dillendiriyorlardı. Allah Resûlü ise aynı odada örtüsüne bürünerek yatağında uzanmış, sırtı dönük vaziyette istirahata çekilmişti. Derken içeriye Hz. Ebû Bekir girdi ve muhtemelen istirahat hâlindeki Hz. Peygamber’i rahatsız ettikleri düşüncesiyle, ‘Peygamber’in yanında şeytan işi çalgılar ha!’ diyerek kızı Aişe’ye çıkıştı.⁴⁰² Hz. Ebû Bekir’in bu tepkisi üzerine Peygamber Efendimiz yüzünü açtı ve “Ebû Bekir! Onlara karışma! Çünkü bunlar bayram günleridir.” buyurdu.⁴⁰³

Eğlence, her kültürde olduğu gibi Arap kültüründe de önemli bir yere sahipti. Allah Resûlü, dostu Hz. Ebû Bekir’e eğlenmenin insan hayatındaki yerini hatırlatırken, “Her toplumun bir bayramı vardır. Bu da bizim bayramımızdır.”⁴⁰⁴ diyerek bayramların özel, müstesna günler olduğunu ifade etmişti. Zira bayramlar hüzün ve sıkıntının paylaşıldığı, sevinçlerin çoğaltıldığı günlerdir. Bu günlerde insanların birlikte eğlenmeleri, onlarda topluma aidiyet bilincini geliştirir ve kimliklerinin korunmasına katkı sağlar.

Hz. Peygamber hayatta iken bilhassa Medine döneminde Müslümanlar bayramları neşe ve mutluluk içinde geçirirlerdi. Küçük kızların şarkılar söylediği bayram gününün bir başka vaktinde Allah Resûlü, Habeşlilerin mescidde sergiledikleri mızrak kalkan oyunlarını eşi Hz. Aişe ile birlikte seyretmiş,⁴⁰⁵ gösterilere müdahale etmek isteyen Hz. Ömer’e engel olmuş⁴⁰⁶ ve gösteri yapanların rahatsız edilmesine izin vermemişti.⁴⁰⁷ Bayramlarda eğlence düzenleme adeti daha sonra da sürdürülmüş, hatta sahabeden Iyaz b. Amr el-Eş’arî, Fırat’ın sol kıyısında sıralı şehirlerden biri olan Enbar’da⁴⁰⁸ neşesiz geçen bir bayram gününe şahit olunca, alışık olmadığı bu durum karşısında, “Neden Resûlullah’ın huzurunda çocukların çalgılar eşliğinde oynadığı gibi sizin de oyunlar oynadığınızı göremiyorum?” diye uyarma ihtiyacı hissetmişti.⁴⁰⁹ Çünkü bayramlarda eğlenmek Hz. Peygamber’in bir sünneti idi.⁴¹⁰

Hz. Peygamber Medine’ye geldiğinde şehir halkının yılın iki gününü tören ve eğlence ile kutladıklarını görmüştü. Bunlar Nevruz ve Mihrican günleriydi.⁴¹¹ Bayram coşkusunu hisseden çocuklardan biri olan Enes’in dilinden bu iki bayramın değiştirilmesi şöyle anlatılır: Hz. Peygamber (s.a.s.) Medine’ye geldiğinde halkın gülüp eğlendiği iki gün vardı. Hz. Peygamber; “Bu iki gün nedir?” diye sordu. “Cahiliye Dönemi’nde o günlerde eğlenirdik.” dediler. Bunun üzerine Resûlullah (s.a.s.) şöyle buyurdu: “Şüphesiz, Allah sizin için o günleri onlardan daha hayırlı olan Kurban ve Fıtır (Ramazan) bayramlarıyla değiştirdi.”⁴¹²

Hicret’in birinci yılında belirlenmelerine rağmen her iki bayram da ilk defa Hicret’in ikinci yılında kutlanmıştı. Zira Sevgili Peygamberimiz Medine’ye 8 Rebîulevvel (20 Eylül 622) tarihinde varmışlardı. Bundan sonraki yılda Medinelilerin yaşamlarını, bu arada bayramlarını gözlemleme fırsatı bulmuştu. Bayramların belirlenmesinden sonra, o senenin Ramazan ve Zilhicce ayları geçmiş olduğundan Müslümanların kutlayacağı ilk bayram ikinci senenin Ramazan Bayramı olmuştu. Hicret’in ikinci yılı Şaban ayında orucun da farz kılınması üzerine Şevval ayının ilk günü (27 Mart 624) Ramazan Bayramı olarak kutlanmıştı. Hac ibadeti Hicrî dokuzuncu yılda farz kılınmakla birlikte Kurban Bayramı da yine ikinci yılda Zilhicce ayının onunda (3 Haziran 624) kutlanmaya başlanmıştı.⁴¹³

Artık Müslümanların kendilerine özgü iki bayramı vardı. Ve bu bayramlar onları diğer inanç mensuplarından ayıran bazı ibadetlerle birlikte anılıyordu. Bu iki özel gün, iki özel zaman dilimine bitişikti; birincisi Ramazan ayına, diğeri de hac günlerine. Ramazan boyunca oruç tutup namaz kılan, zenginse zekât ve fıtır sadakası verip fakirlerin sıkıntılarına çare olan, kısacası bir ayı ibadetle geçiren ve yaptığı güzel işlerle Allah’ın rahmetini ümit eden Müslümanlar, sevinmeyi hak etmişlerdi. Sonra ikinci bir mutluluğu da Hac mevsiminde yani Kurban Bayramı’nda yaşamaları lütfedilmişti. Hz. İbrahim’in gördüğü bir rüya üzerine oğlunu kurban etmek istemesi, oğlunun babasına itaati ve onların bu sadakatine karşılık verilen kurbanın⁴¹⁴ hatırası böylece Müslümanlar tarafından her yıl yad ediliyordu.

Bütün Müslümanların katılımıyla musallada kılınan bayram namazları, bir anlamda bayramın başlangıcıydı. Peygamberimiz bayram namazında normal namaz tekbirlerine ilave tekbirler alır,⁴¹⁵ namazda A’la ve Gaşiye surelerini okur,⁴¹⁶ ardından bayram hutbesini irad ederdi.⁴¹⁷ Bayram namazından önce başka namaz kılmayan Hz. Peygamber, bayram namazını kılıp evine döndükten sonra iki rekât namaz kılardı.⁴¹⁸ Kurban Bayramı’nda ilk iş olarak namaz kılar sonra kurbanını keser ve

“Böyle yapanlar, sünnetimize uygun davranmış olur.” buyururdu.⁴¹⁹

Namazdan sonra ilk bayramlaşma musallada olurdu. Türkçede “namazgâh” da denilen bu alandan ayrılmadan yapılan bayramlaşma, az önce aynı kıbleye yönelen kalplerin bu sefer birbirlerine yöneldiği anlamını taşıyor olmalıdır. Esasen Müslümanların bir araya gelip ortak bir hedefe aynı duygularla yönelmesi, başlı başına bir bayramdır. Cuma gününün de bayram olarak tanımlanmasında⁴²⁰ kuşkusuz Müslümanları bir araya getirme vasfı etkili olmuştur. Aynı şekilde, Arafat’ta vakfe yapan farklı ırk, mezhep ve meşrepten binlerce Müslüman’ın toplu görüntüsü de Arafat gününe bayram niteliği kazandırmıştır.⁴²¹

Medine’de Ramazan ve Kurban Bayramlarının ilk günlerinde kadın ve çocukların da katılımıyla bayram namazları musallada eda edilirdi. “Musalla”, bayram namazının topluca kılındığı açık ve geniş alandı. Allah Resûlü’nün musallaya giderken ve gelirken farklı yollar kullandığına dair haberlere⁴²² bakılırsa musalla mescidden uzak bir yerde olmalıdır. Hz. Ali, İbn Ömer, Ebû Hüreyre ve Abdullah b. Ömer gibi ashabın önde gelenleri de onun bu sünnetini uygulamışlar, aynı zamanda bizlere de nakletmişlerdir.⁴²³ Bundan dolayıdır ki bayram namazına yürüyerek gitmek, dönüşte de farklı bir yoldan gelmek ve yolda tekbir getirmek hoş karşılanmış, müstehap kabul edilmiştir.⁴²⁴ Farklı yollardan gidip gelmede farklı Müslüman kardeşleriyle karşılaşıp onların da bayramlarını tebrik etmeyi sağlama düşünülmüş olmalıdır. Günümüzde bazı Müslüman ülkelerde bayram namazlarının musallada kılınması geleneği hâlâ devam etmektedir. Bu güzel gelenekle toplumun her kesiminin namaza iştirakinin sağlanması ve tam bir bayram coşkusu yaşanması amaçlanmıştır. Ancak Ebû Hüreyre’nin rivayetine göre, bayram namazlarını hemen her zaman musallada kılan sevgili Peygamberimiz, bir bayram yağan yoğun yağmur sebebiyle musallaya çıkamamış, namazı mescidde kıldırmıştı.⁴²⁵ Bu uygulama bayram namazlarının namazgâhta kılınmasının bir tercih sebebi olmakla beraber camilerde de kılınabileceğini göstermiştir.

Peygamberimiz, bayram sabahı namaza katılma konusunda son derece titiz davranır, hatta bayramlık elbisesi olmayan hanımların bile bir arkadaşından ödünç elbise alarak musallaya gelmelerini isterdi.⁴²⁶ Ensar hanımlarından Ümmü Atıyye’nin anlattığına göre Resûlullah genç yaşlı, evli bekar bütün hanımların bayram günü musallaya çıkmasını, hatta adetli olanların da gelerek namaz kılmaksızın bir kenarda durmalarını ve duaya iştirak etmelerini istemişti.⁴²⁷ Böylece herkesin mutlu olduğu günde bazı kadınların özel hâlleri nedeniyle bayram sevincine ortak olmaktan mahrum kalmalarına gönlü elvermemiş, bu sevincin herkese ulaşmasını arzu etmişti. Bayram günü, kadınlı erkekli bütün Müslümanlar açık alanda toplanır; tekbir nidaları yükselir, ortak dualara amin derlerdi. Birlikleri, dirlikleri, arınmaları ve günlerinin bereketli olması için dualar ederlerdi.⁴²⁸ Nitekim bir bayram namazından sonra Hz. Peygamber, Bilal ile birlikte hanımların yanına giderek onlara, “Ey hanımlar topluluğu! Sadaka verin, zira sadaka sizin için daha hayırlıdır!” buyurmuş,⁴²⁹ yoksullar için onlardan yardım talep etmişti. Resûlullah’ın bu çağrısına kadınlar yüzüklerini, küpelerini ve çeşitli ziynet eşyalarını bağışlamak suretiyle cevap vermişlerdi.⁴³⁰

Allah Resûlü’nün, cuma günlerindeki gibi bayram günlerinde de gusül abdesti alarak banyo yapması adetiydi.⁴³¹ Bayram sabahları güneş doğduktan sonra evinden çıkar ve musallaya doğru giderdi. Eğer Ramazan Bayramı ise birkaç hurma ile ağzını tatlandırmadan evinden çıkmazdı. Kurban Bayramı’nda ise bayram namazından dönmedikçe bir şey yemezdi.⁴³² Onun bu sünneti daha sonra bu bayramlarda şeker ve tatlı yapma ve misafirlere ikram etme geleneğinde etkili olmuştur.

Bayramlar birlikte yeme içme ve ikramda bulunma günleridir. Bundan dolayı Peygamber Efendimiz bayram günlerinde oruç tutulmasını yasaklamıştır.⁴³³ Her zaman önemi sıkça vurgulanan, tutulması emredilen orucun, bayram günlerinde bırakılmasının istenmesi herkesin aynı duygu ve coşkuyu birlikte paylaşması amacına yöneliktir.

Ebû Ubeyd bir hatırasını şöyle anlatır: “Ömer b. el-Hattab (r.a.) ile birlikte bir bayram geçirdim. Ömer geldi, namazı kıldırdı. Sonra cemaate dönerek bir konuşma yaptı ve şöyle dedi: ‘Resûlullah (s.a.s.) şu iki günde oruç tutmanızı yasakladı. Biri, Ramazan orucunuzu bitirip de bayram ettiğiniz gün, diğeri de kurbanlarınızı kesip etini yediğiniz gündür.’”⁴³⁴

Allah Resûlü “Ramazan, oruca başladığınız gün; Ramazan bayramı, orucu bitirdiğiniz gün; Kurban bayramı da kurban kestiğiniz gündür.”⁴³⁵ buyurmuştur. Bu bakımdan Müslümanların Ramazan’a aynı gün başlayıp aynı gün bitirmeleri, bayramları aynı vakitte kutlamaları, bu özel günlerin taşıdığı anlamın bir gereğidir.

Kurban bayramı “teşrik günleri” olarak da anılır. Çünkü güneşin doğmasına teşrik denilir ve bu da bayram namazının vaktidir. Aynı zamanda teşrik, kurban kesmek ve kurban etlerini güneşe sererek kurutmak demektir. Kurban kesmenin vakti de güneşin doğmasından sonradır. Teşrikin bir anlamı da ışıktır. Tıpkı güneşin etrafı aydınlatması gibi bayram neşesi de müminlerin gönüllerini birbirlerine açar. Bu da Kurban bayramının teşrik günleri olarak anılmasını anlamlı kılmaktadır.⁴³⁶ Müslümanlar arefe günü sabah namazından başlayarak bu bayramın dördüncü günü ikindi namazına kadar her farz namazın ardından teşrik tekbirleri getirmekle bütün bunların Allah’ın bir lütfu olduğunu ilan ederler ve bu nimetleri bahşeden Rablerine şükürlerini ifade etmiş olurlar.

Bayram coşkusunun bireysel ve toplumsal güvenliği tehdit etmemesi önemlidir. Bu günlerde kardeşliğin ruhuna uymayan hatta güvensizliği çağrıştıracak hiçbir davranışa meydan verilmez. Mesela bayramda silah taşımak bile yasaklanmıştır.⁴³⁷ Böyle bir davranış, herhangi bir kazaya ya da fevri bir hareket sonucu yaşanacak üzüntüye sebebiyet verme ihtimalinden dolayı bayramın ruhuna aykırı görülmüştür. Günümüzde ortaya çıkan trajedilerin bazısını bir kaza kurşununun başlattığını göz önüne getirdiğimizde, Allah Resûlü’nün bu uygulamasının ne kadar önemli olduğunu anlayabiliriz.

Ramazan’da tutulan oruçlarla hem bedenini hem de ruhunu arındıran, aç insanların hâlini anlayan ve onlara yardım edenler, destek oldukları insanlarla beraber, el ele bayramın sevincini paylaşır ve birbirlerinden farksız oldukları anlayışını yaşatır. Bayramın hürmetine küsler barıştırılır, dargınların gönlü alınır, büyükler ziyaret edilir, akrabalık ve dostluk bağları tazelenir. Aynı şekilde fakir fukara ve muhtaca verilmek üzere içtenlik ve samimiyet nişanesi olan kurban ile kazanılan Allah’a yakınlık, kurban etlerinden diğer insanlara ikram etme sayesinde kullar arasında da yakınlaşmaya dönüşür. Bu samimi niyetle Müslümanlar Allah’a daha da yakınlaşmış olur. Bu yönleriyle bayramlar, kardeşliğin gereğini yerine getirme anlarıdır. Böylece Peygamberimiz tarafından birbirlerini sevme, birbirlerine merhamet ve şefkat gösterme hususunda bir insan bedenine benzetilen Müslüman toplumda,⁴³⁸ herkes diğerlerinin ihtiyaçlarını hissetme ve giderme fırsatı bulur.

Bayramlarda eda edilen bayram namazlarına katılımın diğer namazlara oranla daha fazla olması da Müslüman toplumun fertlerinin bir araya gelmelerinin hoş bir yansıması olarak kabul edilmelidir. Modern hayat şartlarının birbirlerinden uzaklaştırdığı insanımız, bu vesileyle yılda iki defa bir araya gelmekte, kucaklaşmakta ve kaynaşmaktadır. Hasret giderilmekte, dargınlar barışmakta, yok yere birbirlerine sırt dönenler yeniden sarılmaktadır. Şu hâlde hemen her ibadetimizde olduğu gibi bayram namazlarında da kişisel ve toplumsal kazanımlarımızın olduğunu bilmek bizlere bu değerlerimize çok daha sıkı sarılma arzusu verecektir.

Her toplumun kitlesel olarak kutladığı günleri, bayramları ve dinî ritüelleri vardır. Günümüzde yüz binlerin katıldığı, günlerce süren kutlamalar yapılmaktadır. Bunlar zaman zaman fertlerin kendilerini unuttuğu, kitle psikolojisine uyarak kendisine ve çevresine zarar verdiği bir tüketim çılgınlığına dönüşebilmektedir. Bu tür karnaval ve eğlence türü programların bazılarının, fertlerin bencillik duygularının kamçılandığı ve ahlak ilkelerinin çiğnendiği faaliyetler hâline dönüştüğünü üzülerek görmekteyiz. Oysa İslam kültüründe insana kendini unutturan bir eğlence sarhoşluğuna ve serkeşliğine izin verilmemiştir. Dinimiz insani değerleri yücelten, erdemleri yok saymayan bir eğlence kültürünü öncelemiş, eğlenmenin de bir edebi olduğunu hatırlatmıştır. Müslüman kültürde bayramlar, insani değerleri aşındırmak şöyle dursun, iç dünyalarından başlayarak fertleri eğiten ve birbirleri için özveride bulunmalarını kolaylaştıran zaman dilimleri olarak görülmüştür. Bu bakımdan Müslümanlar, bayramları ne toplumdan kaçma vesilesi ne de sıradan bir eğlence anı gibi algılamalı; iki önemli ibadete bitişik olarak tayin edilen bu kıymetli günleri, ibadetlerin kendilerine kazandırdığı huzur ve bilinç içerisinde yaşamalıdır. Çünkü bayramlar, ancak hem bu bilinçle⁴³⁹ hem de birlikte kutlandığında bayramdır.

402 B949 Buharî, Îdeyn, 2; M2065 Müslim, Salatü’l-îdeyn, 19.

403 B987 Buharî, Îdeyn, 25; M2063 Müslim, Salatü’l-îdeyn, 17.

404 B952 Buharî, Îdeyn, 3; M2061 Müslim, Salatü’l-îdeyn, 16.

405 M2065 Müslim, Salatü’l-îdeyn, 19; B950 Buharî, Îdeyn, 2.

406 B3530 Buharî, Ehadîsü’l-enbiya, 15.

407 B988 Buharî, Îdeyn, 25.

408 “Enbar”, DİA, XI, 171.

409 İM1302 İbn Mace, İkametü’s-salavat, 163.

410 BS21580 Beyhakî, es-Sünenü’l-kübra, X, 366.

411 Şİ1 Süyûtî, Şerhu Süneni İbn Mace, 123.

412 D1134 Ebû Davûd, Salat, 239; N1557 Nesaî, Salatü’l-îdeyn, 1.

413 “Bayram”, DİA, V, 259.

414 Saffat, 37/102-107.

415 DM1640 Darimî, Salat, 220; İM1277 İbn Mace, İkametü’s-salavat, 156.

416 M2028 Müslim, Cum’a, 62; D1122 Ebû Davûd, Salat, 234, 236.

417 B963 Buharî, Îdeyn, 8; M2052 Müslim, Salatü’l-îdeyn, 8.

418 İM1293 İbn Mace, İkametü’s-salavat, 160.

419 B951 Buharî, Îdeyn, 3.

420 İM1098 İbn Mace, İkametü’s-salavat, 83; T3044 Tirmizî, Tefsîru’l-Kur’an, 5.

421 D2419 Ebû Davûd, Sıyam, 49; T773 Tirmizî, Savm, 59.

422 B986 Buharî, Îdeyn, 24.

423 T530 Tirmizî, Cum’a, 30; T541 Tirmizî, Cum’a, 37; İM1295 İbn Mace, İkametü’s-salavat, 161.

424 T530 Tirmizî, Cum’a, 30.

425 D1160 Ebû Davûd, Salat, 248, 251.

426 D1136 Ebû Davûd, Salat, 238, 241.

427 B351 Buharî, Salat, 2; M2056 Müslim, Salatü’l-îdeyn, 12.

428 B971 Buharî, Îdeyn, 12.

429 HM18682 İbn Hanbel, IV, 283.

430 M2045 Müslim, Salatü’l-îdeyn, 2; B1431 Buharî, Zekât, 21.

431 HM16840 İbn Hanbel, IV, 79.

432 İM1756 İbn Mace, Sıyam, 49; DM1634 Darimî, Salat, 217.

433 B1994 Buharî, Savm, 67; M2675 Müslim, Sıyam, 142.

434 M2671 Müslim, Sıyam, 138; B1990 Buharî, Savm, 66.

435 T697 Tirmizî, Savm, 11.

436 İE2/464 İbnü’l-Esîr, Nihaye, II, 464.

437 İM1314 İbn Mace, İkametü’s-salavat, 168.

438 B6011 Buharî, Edeb, 27; M6586 Müslim, Birr ve sıla, 66.

439 EĞ23/220 İsbahanî, Eğanî, XXIII, 220.

KURBAN:
ALLAH’A YAKIN OLMA ÇABASI

Tarih, Hicret’in ikinci senesi, Zilhicce ayının onunu göstermekteydi. Peygamber (s.a.s.), Yesrib’in Medine-i Münevvere’ye dönüşmesinden sonra ashabıyla birlikte ilk kez Kurban Bayramı kutlayacaktı. İlk defa Allah adına kurbanlar kesilecek, Müslümanlar birlik ve dirlik içinde bayram edeceklerdi. Ensar-Muhacir kardeşliğinin ardından karşılıklı yardımlaşmanın, dayanışmanın güzel bir örneği daha yaşanacaktı. İslam’ın bayramlarından birini daha kutlamanın heyecan ve coşkusu büyük küçük herkesi sarmıştı.

Kurban Bayramı sabahı Yüce Peygamber ashabına kıldıracağı bayram namazına hazırlanmaktaydı. Güneşin yükselişiyle birlikte bayram namazı için önceden tespit ettiği açık alandaki musallaya (namazgâha) doğru ilerlemeye başladı. Yol boyu giderken henüz vakti gelmediği hâlde aceleyle kesilmiş koyunlar dikkatinden kaçmadı.

Allah Resûlü, bayram heyecanını yaşamaları, dua ve hutbeden yararlanmaları arzusuyla genciyle yaşlısıyla bütün kadınların da bayram sabahı namazgâha gelmelerini emretmişti.⁴⁴⁰ Namazgâha varınca oradakilere selam verdi. Kendisine verilen bir bastona veya yaya dayanarak Allah’a hamd ve sena ettikten sonra⁴⁴¹ ashabına şöyle seslendi: “Bugün ilk işimiz, bayram namazını kılmak, sonra dönüp kurban kesmektir. Kim böyle yaparsa, sünnetimize uymuş olur.”⁴⁴²

Her zamanki huşu ile kadın-erkek, genç yaşlı, çoluk çocuktan oluşan ashabına bayram namazını kıldırdı. Sonra kurbanla ilgili önemli mesajlar verdiği hutbesini irad etti.

Bayram hutbesinde Kutlu Elçi, Yüce Allah’ın kurban günlerini Müslümanlar için bayram ilan ettiğini ve kendisinin de bunu kabul etmekle emrolunduğunu belirtti.⁴⁴³ Bayram günlerini, (oruç değil) yeme-içme⁴⁴⁴ ve Allah’ı zikretme günleri olarak niteledi.⁴⁴⁵ Bayramda çeşitli kurbanların kesilmesi ve yoksulların doyurularak sevindirilmesi yönünde ashabını şu ifadeleriyle teşvik etti: “Ademoğlu kurban günü Allah katında kurban kesmekten daha sevimli bir amel işlemez. Kurban, kıyamet günü boynuzları, kılları ve tırnaklarıyla (sevap olarak) gelir. Kurban, henüz kanı yere düşmeden, Allah tarafından kabul edilir. Bu sebeple kestiğiniz kurbanlarla nefsinizi arındırın.”⁴⁴⁶ Sonra sözü, namazgâha gelirken gördüğü kesilmiş koyunlara getirdi: “Kim kurbanını bayram namazından önce kestiyse onun yerine bir koyun kessin. Kim de henüz kesmediyse kurbanını Allah’ın adıyla kessin!”⁴⁴⁷

Acele edip kurbanını bayram namazından önce kesenlerden birisi de sahabeden Bera’ b. Azib’in dayısı Ebû Bürde b. Niyar idi. Misafirlerine ve komşularına karşı ikram ve cömertliğiyle bilinen bu sahabi, ayağa kalkarak kendisinin niçin acele ettiğini dile getirdi: “Ey Allah’ın Resûlü! Vallahi ben bu günün yeme-içme günü olduğunu, yoksul komşularımın ihtiyacı olduğunu düşünerek kurbanımı namazdan önce kestim ve etinden hem kendim yedim, hem de aileme ve komşularıma ikram ettim.” Resûlullah (s.a.s.), “Bu, kurban değil, et için kesilen bir koyun olmuş.”⁴⁴⁸ buyurdu. Bunun üzerine Ebû Bürde tekrar kalktı ve “Bende bir yaşını doldurmamış fakat iki koyundan daha iyi bir oğlak var, benim için bu yeterli mi?” diye sordu. Resûl-i Ekrem de, “Evet, ama senden başka bir kimse için bu yeterli olmaz.” diyerek mazur görürcesine ona ruhsat verdi.⁴⁴⁹ Namaz ve hutbenin ardından artık sıra kurbanları kesmeye gelmişti. Peygamber Efendimiz, hem müsait oluşunu hem de çevre temizliğini dikkate alarak, namazı kıldırdığı yeri aynı zamanda kurban kesim alanı olarak kullandı. Hatta daha sonraları da orayı kesim yeri olarak kullanmaya devam etti.⁴⁵⁰

Rahmet Elçisi, hayvanların kesimi esnasında onlara eziyet verilmemesi için, gerekli uyarılarda bulunmayı da ihmal etmedi. Allah’ın her konuda ‘ihsan’ ile yani güzellikle davranmayı farz kıldığını, hayvanların kesiminin de en güzel bir biçimde yapılması gerektiğini hatırlattı.⁴⁵¹ Bu nedenle, bıçağın iyice keskinleştirilmesi, hayvana gösterilmemesi, kesim işinin hızlı yapılması ve böylece hayvanın acı çekmeden can vermesinin sağlanması talimatını verdi.⁴⁵² Bizzat kendisi de iyi kesmesi için bıçağını bilettirdi.⁴⁵³ Sonra kurban olarak kesmesi için kendisine iki koç getirildi. Onları kıbleye doğru yatırdı. Keserken besmele çekti, tekbir getirdi⁴⁵⁴ ve şu ayetleri okudu:

“Ben hanif (hakka yönelmiş) olarak, yüzümü gökleri ve yeri yaratan Allah’a çevirdim ve ben müşriklerden değilim. Şüphesiz benim namazım, kurbanım, hayatım ve ölümüm alemlerin Rabbi olan Allah içindir. O’nun hiçbir ortağı yoktur. Ben bununla emrolundum ve ben Müslümanların ilkiyim.”⁴⁵⁵ Bu ayetler, İslam’daki kurbanlar ile Cahiliye Dönemi’ndeki kurbanlar arasındaki en önemli farkı göstermekteydi. Asırlardır kurbanlar putlara adanmış, şirk içerisinde kesilmişti. Şimdi ise, sadece yaratan Allah’ın adıyla, O’nun adına kurban ediliyorlardı. Ardından Peygamber Efendimiz, “Allah’ım (bu kurban) sendendir ve Muhammed ile ümmeti tarafından senin (rızan) için sunulmuştur.” dedi.⁴⁵⁶ Hz. Peygamber’i kurban keserken gören arkadaşları sordu: “Ey Allah’ın Resûlü! Şu kesilen kurbanlar nedir?” Peygamber Efendimiz (s.a.s.), “Babanız İbrahim’in sünnetidir.” diye cevapladı. Sahabe, “Peki, bu kurbanlardan dolayı bize ne kadar sevap var?” diye sorunca Resûl-i Ekrem, “Her kıla karşılık bir sevap.” buyurdu. Sahabe, “Ya yünlü (koyun-keçi) olursa?” deyince Resûlullah (s.a.s.), “Yünden de her bir kıla karşılık bir sevap vardır.” cevabını verdi.⁴⁵⁷

Belki de ilk Kurban Bayramı olduğundan, o gün Medine’ye dışarıdan birçok misafir gelmişti. O sene kıtlık vardı, gelenlerin çoğu aç ve yoksuldu, doyurulmaları gerekiyordu. Onların bu durumunu dikkate alan Rahmet Peygamberi, kurban etlerinin misafirlere ikram edilerek üç gün içerisinde tüketilmesi talimatını verdi. Hatta kurban etlerinin üç günden sonra sahipleri tarafından yenilmesini yasakladı.⁴⁵⁸ Böylece aç ve muhtaç kardeşlerinin bayramı tam anlamıyla yaşamalarını sağladı. Hatta bu misafirlerin içler acısı durumlarını gören Hz. Peygamber, bayram namazından sonra Bilal-i Habeşî ile birlikte hanımların yanına vardı. Onlardan bu yoksullar için yardım talep etti ve bilezik, gerdanlık, küpe ve benzeri birçok ziynet eşyası topladı.⁴⁵⁹ Ertesi yıl sahabeden bazıları söz konusu uygulamanın devam edip etmeyeceğini sordu. Peygamber Efendimiz, “Kurban etlerini üç günden sonra tüketmek üzere ayırmanızı yasaklamıştım. Fakat Allah size bolluk verdi ve hayırlara kavuşturdu. Dolayısıyla o etlerden yiyebilir, sadaka olarak verebilir ve istediğiniz kadar da kendiniz için ayırabilirsiniz.” buyurdu.⁴⁶⁰ Aslında ilgili uygulama, kurban kesenlerle kesmeyenlerin et yemede denk olmaları amacına matuftu. Kurban kesen sayısının artması durumunda istenildiği kadar yenilir, yedirilir ve saklanabilirdi.⁴⁶¹ İhtiyacın fazla olması hâlinde ise, tekrar Hz. Peygamber’in uygulamasına benzer bir tutum sergilenecektir.

Hz. Aişe’ye göre söz konusu yasak, haram kılmaya yönelik değildi. Hz. Peygamber zenginlerin bu etlerle fakirleri doyurmasını istemişti.⁴⁶² Nitekim bazı rivayetlerde, ilgili yasak üzerine Medine’deki bazı Müslümanlar, çoluk çocuk ve hizmetçileri bulunduğunu dile getirince, yemeleri, yedirmeleri, saklamaları yahut biriktirmeleri doğrultusunda Peygamber Efendimizin onlara ruhsat verdiği de anlatılır.⁴⁶³

Daha sonraki yıllarda Hz. Peygamber’in kurban etlerinden bir kısmını terbiye ettirdiği veya kurbanların ayaklarını kurutarak paça olarak sakladığı, 10-15 gün, hatta bir ay sonra dahi tükettiği olmuştu.⁴⁶⁴ Kurbanı, varlıklı kimselerin yapacağı bir ibadet olarak gören Allah Resûlü, yoksulların kurban kesmesine sıcak bakmazdı.⁴⁶⁵ Hz. Peygamber’in Arafat vakfesinde söylediği rivayet edilen ve sadece Mıhnef b. Süleym’den nakledilen, “her ev halkına, her yıl bir kurban gerektiğini” ifade eden hadis hem zayıftır,⁴⁶⁶ hem de mensûh yani hükmü yürürlükten kaldırılmıştır.⁴⁶⁷ Malî durumu müsait olup da, kurban bayramında kurban kesmeyen kimseler hakkında “namazgâhımıza yaklaşmasın” buyrulduğunu nakleden⁴⁶⁸ zayıf rivayet ise, bir dışlama ifadesi olarak değil, kurban kesmeye teşvik amaçlı bir uyarı şeklinde anlaşılmalıdır.

Resûl-i Ekrem’in kurban kesen Müslüman’dan söz ederken ‘Ademoğlu’ ifadesini kullanması, bize insanlık tarihinde ilk kurban ibadetini yerine getiren Hz. Adem’in iki oğlunu hatırlatmaktadır. Her ikisi de birer kurban sunmuşlardı da Allah, kendisine karşı gelmekten sakınan oğlun kurbanını kabul etmiş ve onun dilinden, “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder.” buyurmuştu.⁴⁶⁹ Yine Peygamberimizin, kurbanı ‘Hz. İbrahim’in sünneti’ olarak nitelemesi de, İbrahim’in (a.s.) oğlu İsmail’i kurban etmekle sınanmasına bir atıf olsa gerek. Allah, en sevdiği varlığını, biricik oğlunu feda etmekten çekinmeyen Hz. İbrahim’i büyük bir kurban göndererek mükâfatlandırmıştı.⁴⁷⁰ Böylece kurban ibadeti sonrakiler için İbrahimî bir sünnet/ gelenek hâline gelmişti.

Kur’an’da yer alan bu örneklerden, tarih boyunca hemen hemen her toplumda kurban ibadetinin var olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim Kur’an-ı Kerim bu gerçeği, “Her ümmet için, Allah’ın kendilerine rızık olarak verdiği hayvanlar üzerine ismini ansınlar diye kurban kesmeyi meşru kıldık.”⁴⁷¹ ayetiyle dile getirmektedir.

İslam öncesi Arap toplumunda da çeşitli amaçlarla putlar adına kurban kesme adeti yaygındı. Cahiliye Arapları, belli zamanlarda Kâbe’deki ve diğer bölgelerdeki putlara olan bağlılıklarını göstermek için kestikleri kurbanların kanlarını putların üzerine döker, etlerini yırtıcı hayvanlar yesin diye dikili taşların üzerine bırakırlardı. Onların yarar sağlayacağı düşüncesiyle ölen kimsenin kabri başında da kurban kestikleri bilinmektedir. İslam döneminde bu adet, tevhid inancına aykırı öğelerden temizlenerek Hz. İbrahim’in sünnetine uygun biçimde ihya ve ıslah edilmiş, sosyal işlevler de yüklenerek zenginleştirilmiştir. Putlar için hayvan kurban etme şirk, bu şekilde kesilen hayvanlar da murdar sayılmıştır.⁴⁷²

Kur’an-ı Kerim’de daha çok hac kurbanlarından söz edilir. Bu ayetlerde, kurbanlık hayvanların Allah’ın nişaneleri olması, Allah adı anılarak kesilmesi, onlardan yararlanılması, hem yenilmesi hem de yoksullara yedirilmesi, etlerinin veya kanlarının değil takvanın esas olması anlatılır. Elbette bu hususlar, bayram günlerinde kesilen bütün kurbanlar için fazlasıyla geçerlidir.⁴⁷³ Mekke döneminde inen, “Rabbin için namaz kıl ve kurban kes.”⁴⁷⁴ ayetine rağmen, Resûl-i Ekrem’in Mekke’de kurban kestiğine dair herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Kesin bir şekilde olmaksızın “kurban kesmekle emrolundum” şeklindeki rivayetlerde,⁴⁷⁵ “venhar” (kurban kes) emrine bir atıf olabilirse de, ayetteki “venhar” emrinin anlamı ve bağlayıcılığı birçok alim tarafından farklı yorumlanmıştır.⁴⁷⁶

Kur’an’da verilen bu temel bilgilerden sonra, kurbanla ilgili detayları, Hz. Peygamber’in Medine’deki uygulamalarından öğrenmekteyiz. Resûl-i Ekrem’in Hicret’in ikinci yılından itibaren Kurban Bayramlarında kurban kesmeye başlaması ve kurbanla ilgili çeşitli açıklamalardan oluşan zengin hadis rivayetleri bu alandaki uygulamaların, fıkhî yorum ve değerlendirmelerin zeminini teşkil etmiştir.⁴⁷⁷

Bilindiği gibi kurbanlık hayvanlar sadece koyun, keçi, sığır, camız ve develerden oluşmaktadır. Peygamber Efendimizden gelen hadislere göre, sığır ve deve, yedi kişi tarafından ortaklaşa kurban edilebilmekte;⁴⁷⁸ kurbanın en hayırlısının boynuzlu koç olduğu belirtilmekte;⁴⁷⁹ kurbanlık koyunların bir yaşını doldurmuş olması gerekmektedir.⁴⁸⁰ Ayrıca, sağlıklı olmayan, mesela topal olan, tek gözü kör olan, hastalığı iyice belli olan, zayıf ve cılız olan hayvanlar kurban edilmemekte;⁴⁸¹ muhtemelen ekonomik ihtiyaçlar dikkate alınarak, sütü için beslenen sağmal hayvanların da kurban edilmesi hoş görülmemektedir.⁴⁸²

Hz. Peygamber’in sünnetine sımsıkı bağlılığıyla şöhret kazanmış olan Abdullah b. Ömer, organları noksan veya yaşları elverişli hâle gelmemiş olan hayvanları kurban kesmekten çekinir;⁴⁸³ Hz. Aişe’nin yeğeni Urve b. Zübeyr ise çocuklarına şöyle derdi: “Yavrularım! Hiçbiriniz şerefli dostlarınıza layık görmediğiniz hayvanları, hac (veya umre) kurbanı olarak kesmesin. Çünkü Allah, şereflilerin en şereflisidir ve her şeyin en iyisine layıktır.”⁴⁸⁴ Yine hadislere göre kurbanlıkların sadece etleri değil, derileri, yünleri, develerin üzerindeki minder gibi değerli eşyalar da fakirlere tasadduk edilir.⁴⁸⁵ Kasap ücreti ise, kurban etinden değil, sahibi tarafından ödenir.⁴⁸⁶ Kişi, kurbanını bizzat kesebileceği gibi, vekil tayin etmek suretiyle başkasına da kestirebilir.⁴⁸⁷ Nitekim Allah Resûlü de, Hicret’in dokuzuncu senesinde kurbanlık develerini hac emîri olarak tayin ettiği en yakın dostu olan Hz. Ebû Bekir’le Mekke’ye göndermişti.⁴⁸⁸ Yine Hz. Ali, Peygamberimizin yaptığı vasiyet gereği onun adına iki koç kesmişti.⁴⁸⁹

Kurban kesmenin hükmü, sahabeden beri tartışılagelmiştir. Abdullah b. Ömer’e bu husus sorulduğunda, Resûlullah’ın (s.a.s.) Medine’de on yıl kaldığını ve her yıl kurban kestiğini,⁴⁹⁰ (ona uyarak) Müslümanların da kurban kestiğini ve böylece kurban kesmenin sünnet olduğunu söylemiştir.⁴⁹¹ İbn Ömer’in, bu soruya Kevser Suresi’ndeki “venhar” emrine değil de, Hz. Peygamber’in devamlı uygulamasına dayanarak cevap vermesi dikkat çekmektedir.

Resûlulah’ın tavsiyelerini eksiksiz dikkate alan ve gereğince amel etme eğiliminde olan sahabiler, ondan öğrendikleri bu faziletli ibadeti –maddi durumları ölçüsünde– yine ona uyarak yerine getirmeye çalışmışlardır. Ancak zamanla kurban kesme adeta zorunlu bir yükümlülük gibi anlaşılmaya başlanmış olmalıdır. Bu durum karşısında endişelenen Akabe Biati’ne katılan en genç sahabi olma şerefine ermiş⁴⁹² Ebû Mes’ûd el-Ensarî (Ukbe b. Amr), “Sizin en zenginlerinizden olduğum hâlde, bir vecibe zannedilmesi korkusuyla kurban kesmemeyi düşündüm.”⁴⁹³ şeklinde bir açıklama yapma ihtiyacı hissetmiştir. Hatta diğer bir rivayete göre bu sahabi, “Zengin olduğum hâlde, komşularımın mutlaka kurban kesmem gerektiğini düşünecekleri endişesiyle kesmiyorum.”⁴⁹⁴ demiştir.

Yine Rıdvan Biati’ne katılan sahabilerden Huzeyfe b. Esîd’in⁴⁹⁵ şöyle dediği nakledilir: “Ben (kurban konusundaki) sünneti bilmeme rağmen ailem beni (birden fazla kurban kestirerek) sıkıntıya soktu. Hâlbuki (evvelden) bir aile, bayramda bir veya iki koyunu kurban ederdi. Şimdi (bir iki koyunla yetinirsek) komşularımız bizi cimrilikle itham ediyorlar.”⁴⁹⁶ Hâlbuki ben, Ebû Bekir ve Ömer’in bile kurban kesmediklerine şahit oldum.”⁴⁹⁷

İstanbul’u şereflendiren sahabi Ebû Eyyûb el-Ensarî de ilerleyen yıllarda kurban konusundaki bu gayretin boyutlarını şöyle anlatır: “Resûlullah (s.a.s.) zamanında kişi, kendisi ve çoluk çocuğu için bir koyun keserdi. Onun etinden hem kendileri yer, hem de başkalarına yedirirdi. Daha sonra Müslümanlar arasında bu övünme durumu ortaya çıktı (birkaç kurban kesmeye başladılar).”⁴⁹⁸ Kurban ile ilgili farklı yaklaşımlar, sahabe sonrasında da devam etmiştir. Hz. Peygamber’in uygulamasına dayanan Hanefi mezhebi, dinen aranan şartları taşıyan kimselerin kurban kesmesini vacip görürken; diğer mezhepler ise bunu sünnet olarak değerlendirmişlerdir. Netice itibariyle kurban, Hanefi çevrelerde daha canlı bir şekilde uygulanmaktadır.

Kurban, İsmail’in bedeli olduğu için, İslam geleneğinde bunun nakit olarak bedeli kabul görmemiştir. İsmail’in bedelini temsil eden bir fidyenin, İsmail’in Rabbine sunulmasıdır kurban. Kurbanı kurban yapan, Rabbe yaklaşma vesilesi yapan şey, işte temsil ettiği bu bedeldir. Yeri ve zamanı geldiğinde O’nun yoluna İsmaillerin feda edilebileceğinin sembolik olarak gösterilmesi çabasıdır. Ne koçun kanıdır ne de etidir Allah’a sunulan. Bu inancı, bu bilinci, bu samimiyet ve sadakati izhar etmektir asıl olan. İbrahimî iman ve kararlılığı gösterecekler için hedef, O’nun uğruna kurban kestiğini, malını feda ettiğini ispatlamaktır. Putları adına kurbanlar kesenlerin şirkine karşılık, İslam’da ‘sadece Allah adına ve O’nun adıyla O’na gönderilen’ bir tevhid sembolüdür kurban.

Kurbanın ibadet boyutu kadar, toplumsal fonksiyonu da önem arz eder. Allah için kesilen kurban ibadetinde, tüketimi itibariyle muhtaç insanların doyurulması gibi pratik bir amaç gözetilir. Buradaki hikmet, Allah rızası ile birlikte yoksulun et ve gıda ihtiyacını karşılamaktır. Böylece kurban, Müslüman toplumda kardeşlik, yardımlaşma ve dayanışma ruhunu canlı tutar, sosyal adaletin gerçekleşmesine katkıda bulunur. Zengine malını Allah rızası için harcama ve başkalarıyla paylaşma haz ve alışkanlığını verir; onu cimrilik hastalığından, dünya malına tutkunluktan kurtarır. Neticede fakirleri de bayram günlerindeki sevince ortak ederek, birlik ve kardeşlik içinde huzurlu bir bayram geçirmelerini sağlar.⁴⁹⁹

Hikmet boyutuyla ele alındığında kurban, zengini muhtaç kardeşlerine yaklaştıran önemli bir vesiledir. Komşuları, akrabaları, dostları, yakın olsun uzak olsun kardeşleri birbirine bağlayan ve ruhları kaynaştıran bir ibadettir. Vekâlet yoluyla Afrika’da, Asya’da adını dahi duymadığı birçok yoksul ülkede yaşayan hiç görmediği, tanımadığı, aç ve muhtaç kardeşlerine uzattığı bir eldir. Binlerce kilometre uzaktaki kardeşleriyle yakınlaşmanın, bütünleşmenin, ümmet olmanın adıdır kurban. Yoklukların, afetlerin yaşandığı coğrafyalara ulaşmak, fiziki mesafeleri gönül coğrafyasında aşmak, onların dertlerini paylaşmak, onlara umut ışığı olmaya çalışmaktır. Hatta sadece din kardeşlerine değil, ‘Yaratılanı sev, Yaratan’dan ötürü!’ felsefesiyle inancı ne olursa olsun muhtaç olan herkese ulaşmaktır!

Kurban, Yüce Yaratıcı’ya yakınlaşmaktır; kurbanlarımız, “kurb” anlarımızdır, yani O’na en yakın olma zamanlarımızdır. Kurban, mukarrebûndan olma çabasıdır, yani takvaya erişme arzusu içinde Yüce Yaratıcı’ya yaklaşanlar arasına girebilme gayretidir. Kurban, takvaya; takva da Allah’a ulaştırır. Nitekim Yüce Rabbimiz hac kurbanlarından söz ederken kurbanların, aslında Allah’ı yüceltme ve O’na şükretme vesilesi olduğunu belirttikten sonra şöyle buyurur:

“(O kurbanların) ne etleri, ne de kanları Allah’a ulaşacaktır. Fakat O’na sizin takvanız ulaşacaktır.”⁵⁰⁰“…Öyleyse kurbanlarınızla arındırın nefislerinizi!”⁵⁰¹

440 B974 Buharî, Îdeyn, 15; M2054, Salatü’l-îdeyn, 10.

441 HM18682 İbn Hanbel, IV, 283.

442 B951 Buharî, Îdeyn, 3.

443 D2789 Ebû Davûd, Dahaya, 1.

444 M2677 Müslim, Sıyam, 144.

445 N4235 Nesaî, Fer’ ve atîre, 2.

446 T1493 Tirmizî, Edahî, 1.

447 M5064 Müslim, Edahî, 1.

448 B955 Buharî, Îdeyn, 5.

449 M5070 Müslim, Edahî, 5; B984 Buharî, Îdeyn, 23; B5561 Buharî, Edahî, 12.

450 N4371 Nesaî, Dahaya, 3, B5552 Buharî, Edahî, 6.

451 M5055 Müslim, Sayd ve zebaih, 57; D2814 Ebû Davûd, Dahaya, 10–11.

452 İM3172 İbn Mace, Zebaih, 3.

453 M5091 Müslim, Edahî, 19.

454 B5558 Buharî, Edahî, 9; M5087 Müslim, Edahî, 17.

455 En’am, 6/79, 162–163) (D2795 Ebû Davûd, Dahaya, 3, 4; İM3121 İbn Mace, Edahî, 1.

456 İM3121 İbn Mace, Edahî, 1.

457 HM19498 İbn Hanbel, IV, 368; İM3127 İbn Mace, Edahî, 3.

458 D2812 Ebû Davûd, Dahaya, 9–10.

459 HM18682 İbn Hanbel, IV, 283.

460 N4235 Nesaî, Fer’ ve atîre, 2; M5114 Müslim, Edahî, 37.

461 T1510 Tirmizî, Edahî, 14.

462 B5438 Buharî, Et’ıme, 37.

463 M5108 Müslim, Edahî, 33.

464 B2980 Buharî, Cihad 123; M5112 Müslim, Edahî, 36, N4437 Nesaî, Dahaya, 37.

465 N4370 Nesaî, Dahaya, 2.

466 NR4/207 Cemaleddîn ez-Zeylaî, Nasbu’r-raye, IV, 207-208.

467 T1518 Tirmizi, Edahî, 19; D2788 Ebû Davûd, Dahaya, 1.

468 İM3123 İbn Mace, Edahî, 2.

469 Maide, 5/27.

470 Saffat, 37/101–108.

471 Hac, 22/34.

472 “Kurban”, DİA, XXVI, 436.

473 Hac, 22/28, 36, 37; Bakara, 2/196; Maide 5/2, 95, 97.

474 Kevser, 108/2.

475 MA4572 Abdürrezzak, Musannef, III, 5; HM2081 İbn Hanbel, I, 234.

476 KC20/219 Kurtubî, Cami’, XX, 219–222.

477 “Kurban”, DİA, XXVI, 436.

478 D2807 Ebû Davûd, Dahaya, 6,7; T1503 Tirmizî Edahî, 9.

479 D3156 Ebû Davûd, Cenaiz 30-31.

480 M5082 Müslim, Edahî, 13; D2797 Ebû Davûd, Dahaya, 4, 5.

481 T1497 Tirmizî, Edahî, 5.

482 D2789 Ebû Davûd, Dahaya, 1.

483 MU1032 Muvatta’, Dahaya, 1.

484 MU856 Muvatta’, Hac, 46.

485 B1708 Buharî, Hac, 113.

486 M3180 Müslim, Hac, 348; İM3099 İbn Mace, Menasik, 97.

487 MU889 Muvatta’, Hac, 59.

488 B1700 Buharî, Hac, 109.

489 D2790 Ebû Davûd, Dahaya, 1, 2.

490 T1507 Tirmizî, Edahî 11.

491 İM3124 İbn Mace, Edahî, 2.

492 Hİ5610 İbn Hacer, İsabe, IV,524.

493 MA8148 Abdürrezzak, Musannef, IV, 383.

494 MA8149 Abdürrezzak, Musannef, IV, 383.

495 Hİ1646 İbn Hacer, İsabe, II, 43.

496 MA8150 Abdürrezzak, Musannef, IV, 383; İM3148 İbn Mace, Edahî, 10.

497 MA8139 Abdürrezzak, Musannef, IV, 381.

498 T1505 Tirmizî, Edahî, 10; MU1040 Muvatta’, Dahaya, 5.

499 “Kurban”, DİA, XXVI, 436.

500 Hac, 22/36–7.

501 T1493 Tirmizî, Edahî, 1.

UMRE:
HAC DIŞINDA KÂBE’Yİ ZİYARET

Hicret’in altıncı yılında Hz. Peygamber Medine’de ilginç bir rüya görmüş⁵⁰² ve bunu, çok sevdiği Kâbe’yi ziyarete yormuştu. Rüyasını ashabıyla paylaştı ve bir umre ziyareti ile bunu gerçekleştirmek istedi. Yapılacak bu umre ziyareti, doğup büyüdükleri Mekke’den gelen muhacirler başta olmak üzere herkesi heyecanlandırdı. Gerekli hazırlıklar yapıldı ve yola çıkıldı. Ancak yegâne gayeleri Kâbe’yi ziyaret etmek olan bu Müslümanlar, ihramlarıyla günlerce süren yorucu yolculuktan sonra Mekke’nin 22 km. batısındaki Hudeybiye’de Mekkeli müşrikler tarafından durduruldular. Niyetlerinin sadece umre ziyareti olduğunu defalarca dile getirmelerine rağmen, Mekkeliler Müslümanların umre yapmalarına izin vermediler. Bunun üzerine Allah Resûlü ile sahabe arasında Rıdvan Biati, Mekkelilerle de Hudeybiye Antlaşması gerçekleşti. Neticede Müslümanlar kendi açılarından şartları oldukça ağır sayılabilecek bir antlaşma imzalamak durumunda kaldılar. Yapılan bu antlaşmaya göre, Müslümanlar bu ziyaretlerinden vazgeçip Medine’ye geri dönecekler, Kâbe’yi ertesi yıl ziyaret edebileceklerdi. Hasretleri iyice depreşen Müslümanlar, Mekke’nin yanı başına kadar varıp da Kâbe’yi ziyaret edemeden dönmenin hüznü ile çaresiz ihramlarından çıktılar ve gerisin geri Medine’ye döndüler.⁵⁰³ Onların en büyük teselli kaynağı ise, Rıdvan Biati’nden söz eden ve bir gün ihramlarıyla mutlaka Kâbe’yi ziyaret edeceklerini müjdeleyen Fetih suresi’nin inmesi oldu.⁵⁰⁴

Hudeybiye Antlaşması’nın üzerinden bir yıl geçmiş, umre zamanı gelmişti. Allah Resûlü’nün emri ile tekrar umre hazırlıklarına başlandı. Önceki yıl gerçekleştiremedikleri umre kaza edilecek ve bu umreye “Kaza Umresi” denilecekti. Önceki sene giden 1400-1500 kişiye ilaveten bu sene yeni katılanların da olduğu 2000 kişilik grup yola çıktı.⁵⁰⁵ Yapılan antlaşma gereği Müslümanlar Mekke’ye silahsız girecekler ve üç gün içerisinde ziyaretlerini tamamlayıp döneceklerdi.⁵⁰⁶

Allah Resûlü ve sahabe, yıllarca uzak kaldıkları Mekke’ye gür sesleriyle telbiyeler getirerek girdiler. Hasret kaldıkları Kâbe’yi tavaf etmeye başladılar, Mekkelilerin meraklı bakışları arasında. Mekkeli Müslümanlar Medine’ye hicret edince, oranın havası kendilerini olumsuz etkilemiş ve biraz zayıf düşmüşlerdi. Mekkeliler tarafından bu durum dile getirilince Hz. Peygamber ashabına onlara karşı güçlü görünmelerini, onların oturduğu tarafa dolandıklarında daha çalımlı ve güçlü yürümelerini emretmiş, ashab-ı kiram da bunu yapmıştı.⁵⁰⁷ İşte erkeklerin tavafın ilk üç şavtında daha heybetli yürümeleri (remel) ve tavafta ihramlıyken sağ omuzlarını açık bulundurmaları (ıztıba), aslında hasımlara karşı güç ve gövde gösterisi amaçlı olarak bu umrede ortaya çıkmıştı. İbn Abbas’a göre, başlangıçta tavaf esnasında Kureyşlilere gösteriş için yapılan remel, Hz. Peygamber’in Veda Haccı’nda tavafın ilk üç şavtında yapmasıyla sünnet olmuştu.⁵⁰⁸ İki taraf da antlaşmaya uymuş ve böylece Hz. Peygamber ve Müslümanlar umrelerini kaza etmişlerdi. Mekkelilerle herhangi bir tartışmaya girmeksizin umre ziyareti tamamlanmıştı. Müslümanlar açısından bu ziyaret, önemli bir ibadet olmanın yanı sıra, Mekkelilere karşı oldukça etkili bir gövde gösterisine dönüşmüştü.

Allah Resûlü’nün diğer bir umresi ise, Hicret’in sekizinci senesinde Mekke’nin fethinin ardından gerçekleşmişti. Huneyn Gazvesi’nde elde edilen ganimetleri Ci’rane’de bekletirken Kutlu Elçi umre yapmak istedi. Bu amaçla Mekke ile Taif arasında, Mekke’ye 29 km. uzaklıktaki Ci’rane denilen yerde niyet edip ihrama girdi ve geceleyin yola çıktı. Mekke’ye geceleyin girdi, umresini yaptı ve aynı gece Mekke’den çıkarak Ci’rane’de sabahladı. Sanki bütün geceyi orada geçirmiş gibi ertesi gün güneş batıya kayınca, Batn-ı Şerif bölgesinden çıktı. Oradan çıkıp Müzdelife yolunu takip ederek gittiği için yaptığı bu umre insanlara gizli kaldı.⁵⁰⁹ İşte bu umrelere işaret eden Enes b. Malik, “Resûlullah (s.a.s.) dört defa umre yaptı. Bunlardan haccı ile beraber yaptığı umresi hariç, diğerleri hep Zilkade ayındadır: Bunlar Hudeybiye’den dönüşteki umresi, ertesi yılki umresi, Huneyn ganimetlerini dağıttığı yer olan Ci’rane’den yaptığı umresi ve haccı ile beraber yaptığı umredir.”⁵¹⁰

Hicret’in dokuzuncu senesi, Peygamber Efendimiz ashabıyla birlikte hacca gitmeye karar vermiş ve yol için hazırlanmaktaydı. Onun hacca gideceğini işiten birçok sahabi, birlikte hac yapabilmek için adeta can atıyordu. İşte ensardan Ma’kıl’in ebeveyni de o bahtiyarlar arasında olmayı arzuluyordu. Ebû Ma’kıl ile eşi Ümmü Ma’kıl, bu iştiyak içinde Resûl-i Ekrem’e gittiler. İlk sözü Ümmü Ma’kıl aldı ve “Ey Allah’ın Resûlü! Benim üzerimde yapmam gereken bir hac görevi var. Ebû Ma’kıl’in ise (sadece) genç bir devesi var.” dedi. Eşini onaylayan Ebû Ma’kıl, “Evet, doğru söyledi, ancak ben o deveyi Allah yoluna vakfettim. (Dolayısıyla onunla hacca gitmesi mümkün olur mu bilmem?)” dedi. Resûlullah (s.a.s.), “Sen o deveyi ona ver de, onunla hacca gitsin. Çünkü(onunla hacca gitmek de) Allah yolunda (bir hayır)dır.” buyurdu. Bunun üzerine Ebû Ma’kıl deveyi eşine verdi.

Ancak o sene ikisi de hastalandılar ve sonunda Ebû Ma’kıl vefat etti. Bundan dolayı o sene Ümmü Ma’kıl de hacca gidemedi. Resûl-i Ekrem hacdan döndükten sonra Ümmü Ma’kıl kendisini ziyarete gelince Allah Resûlü, “Ümmü Ma’kıl, seni bizimle beraber (hacca) gelmekten alıkoyan ne idi?” diye sordu. O, “Biz (hacca) hazırlanmıştık ki Ebû Ma’kıl vefat etti. Üstelik bizim üzerinde hacca gidebileceğimiz sadece bir devemiz vardı, onu da Ebû Ma’kıl Allah yoluna vakfetmişti.” cevabını verdi. Bunun üzerine Peygamber Efendimiz, “Onunla (yola) çıksaydın ya! Çünkü hac da Allah yolunda (yapılan bir hayır)dır.” buyurdu. Peygamber ile birlikte hacca gidememenin üzüntüsü içerisindeki Ümmü Ma’kıl, “Ey Allah’ın Resûlü! Ben ihtiyar ve hasta bir kadınım. Benim için (bu kaçırdığım) haccımın yerine geçecek bir amel var mı?” diye sorunca Resûl-i Ekrem, “Madem bizimle beraber haccı kaçırdın, öyleyse sen Ramazan’da umre yap! Çünkü Ramazan’da yapılan bir umre, hacca denktir.” buyurdu. Bu cevabı işiten Ümmü Ma’kıl, şöyle demekten kendini alamadı: “Hac, hacdır; umre de umredir. (Birbirinin yerine geçer mi!) Resûlullah (s.a.s.) bunu bana söyledi ama bu sadece bana mı özgüdür (yoksa herkes için geçerli midir) bilemiyorum!”⁵¹¹

İmam Tirmizî, naklettiği bu hadisin, Ramazan’da yapılan umrenin hac gibi sevap kazandıracağı anlamına geldiğini belirtir. İshak b. Rahûye ise şöyle der: “Bu hadisin manası, Hz. Peygamber’den rivayet edilen, ‘Kim İhlas suresi’ni okursa Kur’an’ın üçte birini okumuş gibi olur.’ hadisi gibidir (böyle anlaşılmalıdır).”⁵¹² Aslında bu hanım, hac ile umre arasındaki farkı iyi bilmektedir. Önce, çok daha faziletli olan hacca karşılık Ramazan’da yapılan bir umrenin hacca denk olmasına şaşırıyor, fakat Resûlullah’tan işittikten sonra bu umrenin haccın yerine geçeceği şeklinde algılamaya başlıyordu. Bu yüzden, o hükmün yalnızca kendisi için mi yoksa herkes için mi geçerli olduğunu soruyordu. Oysa Hz. Peygamber bu sözüyle Ramazan ayında yapılacak umrenin faziletini anlatabilmek için onu hacca teşbih etmişti. İbn Huzeyme’nin de dediği gibi, şayet umre burada bütün hükümleriyle hacca denk olsaydı, o zaman hac yerine geçerdi ve İslam’ın kişiye yüklediği hac vazifesi, Ramazan’da yaptığı umresiyle kendinden düşerdi.⁵¹³

İbn Abbas tarafından nakledilen bazı rivayetlerde de Hz. Peygamber ile ensardan bir hanım arasında benzer bir diyalog geçmektedir. Bu rivayetlerde, eldeki iki deveyle baba ile oğlun hacca gittikleri, kalan tek devenin de su taşımada kullanıldığı gerekçesiyle Medineli hanımın hacca katılamadığı anlatılmakta, bu durumda Peygamberimiz aynı şekilde hanıma Ramazan’da umre yapmasını tavsiye etmektedir.⁵¹⁴ Gerçekten de günümüzde bile Ramazan’da yapılan umre her yönüyle çok farklıdır. Hemen her ülkeden Müslümanların davet ettiği iftar sofraları, orada zemzem ile açılan oruçlar, hatimle kılınan teravih namazları, gün boyu yapılan tavaflar, son on gün gece yarısından sonra cemaatle ve ikinci bir hatimle kılınan teheccüd namazları, özellikle de herkesi hıçkırıklara ve gözyaşlarına boğan hatim duası ve bayram namazı anlatılamaz ancak yaşanır…

İmam Buharî, Sahîh’inde umre ile ilgili bölüme, İbn Ömer’in “herkesin bir hac ve bir umre yapması gerektiği” şeklindeki görüşünü naklederek başlar ve İbn Abbas’ın bunu Kur’an’da, “Allah için haccı ve umreyi tam yapın!”⁵¹⁵ şeklinde hac ile umrenin birlikte anılmasıyla izah ettiğini belirtir.⁵¹⁶

Gerçekten de Yüce Allah, önemine binaen umreyi hac ile birlikte anmaktadır: “Safa ile Merve, Allah’ın (dininin) nişanelerindendir. Her kim Beyt’i hacceder veya umre yaparsa, o ikisi arasında sa’y etmesinde bir günah yoktur...”⁵¹⁷

Cabir b. Abdullah’tan rivayet edildiğine göre, bir gün Peygamber Efendimize umre yapmanın farz olup olmadığı sorulunca, “Hayır, fakat umre yapmanız faziletli bir ibadettir.” cevabını verir. Bu hadisi kitabında nakleden kıymetli hadis alimimiz İmam Tirmîzî şu değerlendirmeyi yapar: “Bazı ilim adamları ‘Umre farz değildir.’ der. Hac ve umrenin ikisine de ‘hac’ denirdi. Kurban Bayramı’nda yapılana ‘Haccü’l-ekber’ (Büyük Hac), umreye ise ‘Haccü’l-asğar’ (Küçük Hac) denirdi.

İmam Şafiî’ye göre, umre yapmak, hiçbir ilim adamı tarafından terk edilmesine ruhsat verilmeyen bir sünnettir.”⁵¹⁸

Ebû Hüreyre’nin naklettiği bir hadiste umrenin faziletine değinen Resûlullah (s.a.s.) şöyle buyurur: “İki umre, aralarında işlenen günahlara kefarettir. Allah tarafından kabul gören haccın karşılığı ise, cennettir.”⁵¹⁹

Umreye gitmek için kendisinden izin isteyen Hz. Ömer’e, Allah Resûlü’nün söylediği şu sözler, hem umrenin faziletini, hem de Resûl-i Ekrem’in yakın dostuna olan ilgisini, samimiyetini ve tevazuunu göstermektedir: “Kardeşim! Duana bizi de ortak et ve bizi unutma!”⁵²⁰ Allah Resûlü’nün kullanmış olduğu, “Kardeşim!” hitabı Hz. Ömer’in o kadar hoşuna gitmiştir ki bu ifadeyi, “üzerine güneşin doğduğu her şeyden daha sevimli” diye nitelemiştir.⁵²¹

Üzerinde bir cübbe bulunan, sakalı ve başı sarıya boyanmış bir adam, Ci’rane’de iken Resûlullah’a gelerek, “Ey Allah’ın Resûlü! Ben umre için ihrama girdim ve gördüğün gibiyim (ne yapmalıyım?)” diye sormuş, bunun üzerine Hz. Peygamber, “Üzerinden cübbeni çıkart, sarı boyayı da yıka ve haccında ne yapıyorsan, umrende de onu yap.” buyurmuştur.⁵²²

Umre ile hacda yapılması gereken hususlar, Safa ile Merve arasında sa’y yapıp ihramdan çıkılmasına kadar aynıdır. Peygamberimizin umrelerinden birini kısaca özetleyen İbn Ömer şöyle anlatır: “Hz. Peygamber (s.a.s.) umre için (Mekke’ye) geldi, Beyt’i yedi kere tavaf etti. Makam’ın arkasında iki rekât namaz kıldı. Safa ile Merve arasında sa’y etti. ‘Andolsun ki, Allah’ın Resûlü’nde sizin için güzel bir örnek vardır. ”⁵²³

Muaviye ise, Resûlullah’ın (s.a.s.) umre yaptığında Merve’de saçını makasla kısalttığını haber verir.⁵²⁴ Merve sonrasında, umre yapan kişi ihramdan çıkar ve böylece umre tamamlanmış olur. Hacda ise, ayrıca günü geldiğinde Arafat’a çıkılması, arefe günü orada vakfeye durulması, dönüşte Müzdelife vakfesi, Mina’da kurban kesilmesi ve Cemerat’ta şeytan taşlanması gibi hacca özgü görevler devam etmektedir.

İbn Abbas’ın anlattığına göre, Cahiliye devrinde müşrikler hac aylarında umre yapmayı dünyadaki en çirkin işlerden sayarlardı. Onlar, Muharrem ayına Safer ismini verirler ve “(Ne zaman) devenin sırtındaki yara iyileşir; (yoldaki) ayak izleri silinir; (Safer ayı da çıkarsa) artık umre yapmak o zaman helal olur.” derlerdi. İbn Abbas dedi ki: “Resûlullah (s.a.s.) sahabileriyle beraber (Zilhicce’nin) dördüncü günü (sabahında) sadece haccetmek niyetiyle telbiye ederek (Mekke’ye) geldi. Peygamber (s.a.s.), sahabilerine haclarını umreye çevirmelerini (tavaf, sa’y ve tıraşla ihramdan çıkmalarını) emretti.”⁵²⁵ Allah Resûlü, umrenin kıyamete kadar hac (ayları) içine girmiş olduğunu ilan etti ve böylece hac aylarında umre yapmakta hiçbir sakınca olmadığını göstermiş oldu.⁵²⁶

Günümüzde olduğu gibi iktisadi ve coğrafi nedenlerle, ömründe yalnız bir defa hacca gidebilme imkânı bulan bir kimse, elbette hac ile birlikte umre yapmaya da gayret edecektir. Çünkü bu insanlardan çoğu, hac dışında ayrıca umre için Kâbe’ye gelme imkânını belki de hiç bulamayacaktır. Oysa ilk dönemlerde İslam coğrafyası küçüktü ve insanların Medine’den, Şam’dan, Irak’tan umreye de gidebilme imkânları mevcuttu. Bu nedenledir ki, günümüzde ülkemizden giden hacıların çoğu, önce umre yaptıktan sonra ardından yeni bir ihramla yapılan temettü haccını tercih etmektedirler.

İslam’ın temel ibadetlerinden olan hac, farz kılındığından bugüne dek her yıl nasıl devam etmekteyse, umre vazifesi de aynı şekilde asırlardır her gün devam etmektedir. Allah’ın evi olan Kâbe, Rahman’ın misafirleri tarafından asırlardır kesintisiz bir şekilde ziyaret edilmektedir. Öyle anlaşılmaktadır ki bu durum kıyamete kadar da böyle devam edecektir. Sahabeden Ebû Saîd el-Hudrî’nin naklettiğine göre, Peygamber Efendimiz (s.a.s.) şöyle buyurur: “Ye’cûc ve Me’cûc’un çıkmasından sonra bile mutlaka Beytullah’a hac ve umre (ziyareti) yapılacaktır.”⁵²⁷

502 VM2/572 Vakıdî, Megazî, 1/572.

503 N2862 Nesaî, Menasikü’l-hac, 102; ST2/95, İbn Sa’d, Tabakat, II, 95-98.

504 B4177 Buharî, Megazî, 36; BD1 Beyhakî, Delailü’n-nübüvve, IV, 163.

505 ST44 İbn Sa’d, Tabakat, II, 120.

506 M4631 Müslim, Cihad ve siyer, 92.

507 B1602 Buharî, Hac, 55; M3059 Müslim, Hac, 240.

508 M3055 Müslim, Hac, 237; HM2783 İbn Hanbel, I, 305.

509 T935 Tirmizî, Hac, 92; N2866 Nesaî, Menasikü’l-hac, 104.

510 B1779-B1780 Buharî, Umre, 3; M3033 Müslim, Hac, 217.

511 D1988-D1989 Ebû Davûd, Menasik, 79; T939 Tirmizî, Hac, 95.

512 T939 Tirmizî, Hac, 95.

513 SH3077 İbn Huzeyme, Sahîh, IV, 361.

514 B1782 Buharî, Umre, 4; M3038 Müslim, Hac, 221.

515 Bakara, 2/196.

516 B1773 Buharî, Umre, 1.

517 Bakara, 2/158.

518 T931 Tirmizî, Hac, 88.

519 MU770 Muvatta’, Hac, 21; B1773 Buharî, Umre, 1; M3289 Müslim, Hac, 437.

520 T3562 Tirmizî, Deavat, 109; İM2894 İbn Mace, Menasik, 5.

521 HM195 İbn Hanbel, I, 30.

522 M2801 Müslim, Hac, 9.

523 Ahzab, 33/21) (B395 Buharî, Salat, 30; M2999 Müslim, Hac, 189.

524 N2990 Nesaî, Menasikü’l-hac, 183.

525 B3832 Buharî, Menakıbü’l-ensar, 26; M3009 Müslim, Hac, 198.

526 T932 Tirmizî, Hac, 89.

527 B1593 Buharî, Hac, 47.