T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 771

Halk Kitapları: 129

PEYGAMBERİMİZLE 27 GÜN (VEDA HACCI)

Yayın Yönetmeni: Cafer Tayyar DOYMAZ

Yayın Koordinatörü: Önder ÖZKAN

Tashih: İsmail DERİN

Baskı Takip: Yunus Emre ERDOĞAN

Grafik-Tasarım: Emre YILDIZ Mücella TEKİN

Baskı:

Tek Ses Ofset Matbaacılık Yayıncılık Org. San. ve Tic. Ltd. Şti. Tel.: 0312 341 66 19

Sertifika No: 44186

3. Baskı, Ankara, Nisan

2025 2025-06-Y-0003-771

ISBN 978-975-19-4700-0

Sertifika No: 46325

Din İşleri Yüksek Kurulu Kararı: 17.12.2007/97

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim:

Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı

Tel.: 0312 294 43 93

Faks: 0312 294 42 57

e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış

Döner Sermaye Daire Başkanlığı

Tel.: 0312 295 71 53 - 0312 295 71 56

Faks: 0312 285 18 54

e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

ÖN SÖZ

Allah’a hamd, son Peygamber Hz. Muhammed’e, onun Ehl-i beytine ve ashabına salât ve selam olsun.

Fiziki ve ekonomik şartları Mekke’ye gitmeye uygun olan her Müslüman’a hac yapmak farzdır. Hac yapan kişinin manevi açıdan kazanımları o kadar fazladır ki bunları bütünüyle sıralamak uzun zaman alır. Ancak şunu ifade edebiliriz. Hac yapmak isteyen kişi kendisini Allah yolunda infak etmeye hazır hissedince yola çıkar. Onun için fedakârlık süreci başlamıştır. Bu yolda paylaşım, sabır ve merhamet gibi kazanımlar elde eder. İhrama girerek dünya hayatından geçici de olsa bir an sıyrılır. Bu geçici dünyada bir damladır, ebediyete ulaşmak için Kâbe’ye akan o beyaz (ihramlı) iman seline kendisini bırakıverir. Bu coşkulu sel onu Kâbe’ye götürür. Yeryüzünün en eski mabedi ve tevhidin sembolü Kâbe şimdi önünde durmaktadır. Bütün aracılar geride kalmıştır. Artık o amacına ulaşmıştır. Rabbinin aşkıyla Kâbe’nin etrafında dönmeye başlar. Dualar, zikirler ve göz yaşları… Sonra Makam-ı İbrahim tarafında iki rekât namaz kılar. Sanki bu bir şükür secdesidir. Sonra zemzemden içer. Zanneder ki zemzem onun içindeki ateşi söndürecek. Ama zemzem, aşkın ateşini daha da artırır. Kendisini Safa ile Merve tepesine atar. Hacer validemiz gibi yürümeye ve koşmaya başlar. Allah yolunda fedakârlığı doya doya yaşar. Bu da yetmez, Arafat’a gider, çöl sıcağı onu yakar ve kavurur.

Arafat, bilginin sembolüdür. Allah’ın büyüklüğünü ve gücünü idrak etmeniz gerekir. Bu bilgi sizi Müzdelife’ye götürür. Müzdelife Allah’a kulluğun/yakın olmanın sembolüdür. Müzdelife yolu Mina’ya çıkar. Mina da idealist olmanın sembolüdür. Öncelikle haksızlıklara karşı gelmenin sembolü olarak şeytanı taşlamanız gerekir. Bu, Allah yolunda kurban olmak demektir. Kurban keserek bunu ilan edersiniz. Sonra tıraş olarak ihramdan çıkarsınız.

Ancak tekrar Kâbe’ye giderek ahdinizi yenilemeniz gerekir. Bayramın ikinci, üçüncü ve isterseniz dördüncü günü tekrar tekrar şeytan taşlamaya gidersiniz. Bu, mücadelenin ömür boyu süreceğini gösterir. Mekke’den gideceğiniz gün yeniden gelip veda tavafı yaparsınız. Sanki bu sizin için bir vedalaşma ve ahdinizi yenilemektir. Artık bundan sonra sizin için yeni bir hayat başlamıştır.

Peygamberimiz bundan asırlar önce hacca gitmek için Zilkade ayının 25. günü Medine’den yola çıktı, 9 gün sonra Zilhicce ayının 4’ünde Mekke’ye ulaştı. Zi Tuva denilen yerde sabahladı ve Zilhicce’nin 5’inde Mekke’ye girdi. Umre ve hac ibadetini birleştirip kıran haccı olarak tamamladıktan sonra Zilhicce’nin 15’inde Mekke’den ayrıldı. Hz. Peygamber Mekke’de hac için yaklaşık 10 gün kalmış, sonra da Medine’ye doğru yola çıkmıştı. İşte bu minik zaman diliminde neler oldu, hangi olaylar yaşandı ve Peygamberimiz nasıl hac yaptı sorularına doğru olarak cevap vermek gerekir. Elinizdeki bu eser temel kaynaklardan istifade edilerek hazırlanmış olup, söz konusu olayları canlı olarak nakletmektedir. Ayrıca çalışmamız, olayların günlük olarak teferruatlı anlatımı nedeniyle Veda haccı konusunda bu tarzda yazılan ilk eser olma niteliği taşımaktadır. Gönül ister ki Resûlullah’ın hayatı ile ilgili bütün malzemeler toplansa, tefsir, hadis, fıkıh, siyer ve tarih alimleri bir program yapıp heyet halinde düzenli olarak bunlar üzerinde çalışsa ve Resûlullah’ın bütün hayatı günlük olarak teferruatlı bir şekilde aktarılsa. Bu projenin mutlaka hayata geçirilmesi gerekir. Çünkü şu anki teknoloji ile bilgiye bir bütün halinde ulaşmak daha kolaydır.

2005 yılı hac yolculuğunda Mekke’deki çeşitli yerleri görmemize vesile olan Necati ÖZTÜRK ve Medine’de bizi gezdiren Muhsin ALEMDAR beylere şükranlarımı arz ederim.

Umarız ki bu gibi çalışmalar siz değerli okurlarımızda yeni ufuklar açar. Çalışmak bizden, başarı Allah’tandır. Dua ile…

Rıfat ORAL

Konya - 2007

KISALTMALAR

age.: adı geçen eser

bk. : bakınız

s. : sayfa

Ş. Arnavud : Şuayb el-Arnavud

s.a.s: sallallahü aleyhi ve sellem

r.a : radıyallahü anh (erkek sahabi için) r.ha: radıyallahü anha (hanım sahabi için) trc.: terceme

ts. : tarihsiz

thk : tahkik

thr. : tahriç

vd. : ve devamı

DİA : Diyanet İslâm Ansiklopedisi İA: İslâm Ansiklopedisi

GİRİŞ

HACCIN TANIMI ve İLGİLİ LİTERATÜR

HAC TERİMİ VE KAPSAMI

A- Sözlük Anlamı: Hac, tazim edilen bir şeye yönelmek ve onu ziyaret etmektir.

B- Terim Anlamı: Belli fiillerle malum vakitte Beytullah’a yönelmek ve onu ziyaret etmektir. Hac (الحَج) ve Hıc (الحِج) şeklinde iki okunuşu vardır. Bazı alimlere göre Hac masdar, Hıc isimdir. Zilhicce, hac ayı demektir. Hac yapan erkeğe, el-hâc (الحاجّ) kadına el-hâcce (الحاجّة) denir. Türkçe’ye hacı olarak geçmiştir.¹

Hac ve umre İslâm’daki temel ibadetlerdendir. Bu ibadetler nefis tezkiyesi yanında Müslümanların Peygamberler diyarında şuurlanması gibi önemli bir misyonu yüklenir. Hac ve umre sırasında Allah’ın birliği ve gücünün yeryüzündeki sembolleri ziyaret edilir. Bu nesneler için kullanılan sembol kelimesi bizzat Kur’ân tarafından ifade edilmiştir. Kâbe tevhidin sembolüdür. Safa ile Merve fedakârlığın, Mina idealizmin, Arafat bilgi ve marifetin, Müzdelife kulluğun, şeytan taşlama şer güçlere karşı başlayan mücadelenin sembolleridir. Aşağıdaki ayet ve hadislerde bu ibadetin yapılışı ve Hz. Peygamber dönemindeki uygulanışı ile ilgili örnekler bulunmaktadır. Önemli olan Hz. Peygamber gibi hac ve umre yapabilmektir.

VEDA HACCI İLE İLGİLİ ÇALIŞMALAR

Veda haccı ile ilgili bilgilere parçalar halinde ulaşmak mümkündür. Bu konuda biz zengin bir koleksiyona sahibiz. Ancak bu bilgileri kronolojik olarak sıraya koyup tarihi bağlamında anlamak sanırım önümüzdeki en büyük problem olsa gerek. Bu konuda yapılan çalışmalar oldukça azdır ve yetersizdir. Veda haccı ile ilgili çalışmaları yedi kısımda toplamak mümkündür:

A-Rivâyet Tefsirleri:

1. Taberi (v. 310/922), el-Camiu’l-Beyân

2. İbn Kesir (v. 774/1372), Tefsiru’l-Kur’an

3. Kurtubi (v. 643/1245), el-Cami’ li Ahkami’l-Kur’ân...

B-Hadis Kitapları:

1. Kütüb-i Sitte

2. İmam Malik (v. 179/795), el-Muvatta (Yahya b. Yahya el-Leysî rivâyeti)

3. İmam Ahmed b. Hanbel (v. 241/855), el-Müsned

4. Hakim (v. 405/1014), el-Müstedrek

5. İbn Hibban (v. 354/965), es-Sahih

6. İbn Huzeyme (v. 311/923), es-Sahih...

C-Siyer Kitapları:

1. İbn İshak (v. 151/768), es-Siretü’n-Nebeviyye

2. İbn Hişam (v. 218/833), es-Siretü’n-Nebeviyye

3. Vâkidî (v. 207/ 823), el-Meğazi

4. Belazurî (v. 339/ 950), Futuhu’l-Büldân ve Ensab

5. İbn Hibban (v. 354/965), es-Siretü’n-Nebeviyye

6. İbn Kesir (v. 774/1372), es-Siretü’n-Nebeviyye...

D-Fıkhu’s-Sire:

1. İbn Kayyim (v. 751/1350), Zadü’l-Meâd

2. Kettani (v. 1382/1962), et-Teratibü’l-idariyye...

3. E-Tabakat Kitapları:

4. İbn Sa’d (v. 230/845), et-Tabakâtü’l-Kübra,

5. İbn Hacer (v. 852/1448), el-İsâba fi temyizi’s-sahabe...

F-Coğrafi Kitaplar, Atlaslar ve Ansiklopediler:

1. Fakihî (v. 275/888), Ahbaru Mekke

2. Yakut Hamevi (v. 626/1229), Mu’cemü’l-büldan

3. Sad b. Abdullah, Mu’cemü’l-emkine el-varide zikruha fi Sahihi’l-Buhari

4. Muhammed İlyas Abdülğani, Tarihu Mekkete’l-Mükerreme Kadîmen ve Hadisen

5. Diyanet İslâm Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı...

G-Veda Haccı İle İlgili Yazılan Bazı Müstakil Eserler:

1. İbn Hazm (v. 456/1064), Haccetü’l-veda’

2. Nasruddin Hadır el-İrbilî (v.619/1222); Hutbetü’l-veda’ (Sağâni, bu kitabın Peygamberimizin Veda hutbelerini toplayan ilk çalışma olduğunu belirtti.)

3. Takiyüddin Ahmed b. Ali el-Makrizî (v.845/ 1441); Şa-riu’n-necat fi Hacceti’l-veda’

4. Burhaneddin İbrahim b. Ömer (v.885/1480); el-Ittıla’ alâ Hacceti’l-veda’

5. Muhammed Zekeriya el-Kandehlevi (v. 1384/1964), Haccetü’l-veda’

Peygamberimizin Veda haccını anlatan müstakil kitaplar telif edilmesine rağmen onlarda bu eserde olduğu gibi geniş kapsamlı bir anlatıma gidilmemiş ve olaylar düzenli olarak kronolojik sıraya göre günlük aktarılmamıştır.

Tercemedeki bazı ekler:

1. Salavat ve dua cümleleri:

Peygamberimizin zikredildiği rivâyetlere bir tane de olsa (s.a.s), yani Allah’ın salat ve selâmı Hz. Peygamber’e olsun, cümlesi konuldu.

Sahabenin zikredildiği yerlere (r.a), (r.ha), yani Allah bu sahabiden razı olsun, cümleleri eklendi. Çünkü selefimiz temiz alimler bu tarz konuştular ve yazdılar. Ayrıca okurların da salavat ve dua cümleleri ile ecir kazanacaklarını umarım.

2. Rivâyetlerin tahrici:

Tahriçler dipnotlarda gösterildi. Hadisleri rivâyet edenlerin senedine ve hadislerin geçtiği Ahmed b. Hanbel, Buhari gibi temel hadis kitaplarındaki yerlerine işaret edildi. Hadislerin sahih ya da zayıflığını da Heysemi, İbn Hacer ve Zehebi gibi alimlerin görüşlerine göre, onlardan bir görüş bulunmadığında ise tek tek sened tenkidi yapılarak hadislerin sıhhati tespit edildi. Hadislerin tahricine bu kadar önem verilmesi yadırganmamalıdır. Hadislerin naklinde sened ve sıhhatini zikretme alışkanlığı bu ümmetin öteden beri gelen güzel bir geleneğidir. Dünya tarihinde olayların ve tarihin bu şekilde râvilerine göre tek tek tespit edilmesi, bunların tenkidlerinin yapılması ve zayıf rivâyetlerin sahihinden ayrılması örneğini başka ümmetlerde göremeyiz. Bu konularda bizim ufkumuzu açan değerli alim Nureddin BOYACILAR hocamı da burada saygıyla anmak istiyorum. Umarım ki asrımızda unutulan bu hazine yeniden günyüzüne çıkar ve insanlar istifade ederler, ayrıca selefimizin Hz. Peygamber’in sünnetine nasıl hizmet ettiklerini anlarlar.

3. Bazı kroki ve resimler:

Olayların daha iyi anlaşılması için konu ile ilgili harita, kroki, fotoğraf ve resimler eklendi.

1 İbn Hacer, Fethu'l-Bari, III/378; İbnü'l-Esir, Nihaye, I/895.

BİRİNCİ BÖLÜM

VEDA HACCI ÖNCESİ (H. 9. Yıl)

VEDA HACCI ÖNCESİ (H. 9. Yıl)

(Kâbe’nin Etrafının Her Türlü Cahiliye Âdetleri ve Müşriklerden Temizlenmesi)

Giriş

Hicretin ilk yıllarından itibaren Peygamberimiz (s.a.s) Medine’de kuvvetli bir toplumun oluşması için çalıştı. Bu toplumun ibadet ve ahlâkî gelişimi yanında iç ve dış huzurunu sağlama sürecinde çeşitli antlaşmalar ve savaşlar yaptı.

Medine’ye ilk geldiğinde toplumsal bir karışıklık vardı. Kabileler arasında düzeni sağlamak için Medine Vesikası olarak bilinen toplumsal sözleşmeyi hazırladı. Bununla kabilelerin hakları ve görevleri belirlendi. Temel hedef Medine toplumunun oluşumu ve güvenliğiydi. Çünkü adalet ve güvenlik yapısı zayıf olan toplumlarda cahiliye inançları yaygınlaşır ve İslâmî tebliğ zorlaşırdı. Zaman içinde anlaşmaya uymayan bazı Arap ve Yahudi kabileleri çıktıysa da onların huzur ve güvenliği bozmalarına izin verilmedi ve cezalandırıldı. Bu arada dış güvenliğin sağlanması için de çeşitli seferler düzenlendi ve başarılı savaşlarla yarımadadaki hâkimiyet günden güne genişledi.

Bedir savaşına kadar gerçekleşen seferlerle Medine ve çevresinde, (Kızıldeniz’e kadar olan) bölgenin hâkimiyeti elde edildi. Bedir ile Hendek savaşları arasındaki dönemde gerçekleşen seferlerle Mekke’ye kadar uzanan bölgenin büyük bölümü de ele geçmiş ve Müslümanlar Hicaz’da en büyük güç olduklarını ispat etmişlerdir.

H. 8. yılda Mekke’nin fethedilmesi ile şirke son darbe vurulmuş ve yarımadadaki insanlar hızla Müslüman olmaya başlamışlardı. Resûlullah ve sahabenin askerî başarıları yanında özellikle adil davranışları ve güzel huyları İslâm’ın yayılmasını hızlandırmıştı. Artık insanlar heyetler halinde geliyor ve İslâm’a giriyorlardı. Bu durum Kur’ân’da şöyle geçer:

“Allah’ın yardımı geldiğinde ve fetih (gerçekleştiğinde), İnsanları gruplar halinde Allah’ın dinine girdiğini gördüğünde,

Rabb’ini yine hamd ile tesbih et ve (hataların için) af dile.

Şüphesiz O, tövbeleri kabul edendir.”¹

Haccın Farz Olması ve Bir Soru:

Haccın farz olduğu yıl konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. H. 9. yılda farz olması görüşü genel kabul gördüğü için tercihe şayandır. O yılda Hz. Peygamber ile sahabe arasında geçen konuşma şu şekildedir:

“Gücü yetenlerin Beytullah’ta hac yapmaları Allah’ın kulları üzerindeki bir hakkıdır”² ayeti inince orada bulunanlar dedi ki:

“Ey Allah’ın Resûlü! Her sene mi (hac yapmalıyız)?” Resûlullah (s.a.s) sustu. Onlar tekrar;

“Her sene mi (hac yapmalıyız)?” diye sorunca buyurdu ki: “Eğer “Evet” dersem üzerinize farz olur (fazla soru sormayın).” Sonra şu ayet nazil oldu:

“Ey iman edenler! Açıklandığında aleyhinize olacak (sorumluluk getirecek) şeyleri (Peygambere fazlaca) sormayın³...”⁴

Hz. Ebû Bekir Başkanlığında Gönderilen İlk Hac Kafilesi:

H. 9. yılda Peygamberimiz hac yapmak istiyordu. Ancak Kâbe ve çevresi müşrik adetlerden tam temizlenmemişti. Hâlâ Kâbe’yi bazıları çıplak tavaf ediyor ve yanlış uygulamalarda bulunuyorlardı. Bununla günahlardan soyutlanmış/kurtulmuş oluyorlardı, kendilerince. Uygulamadan müşriklerin birçoğu da rahatsızlık duyuyordu. Hatta bir kadın iç çamaşırıyla Kâbe’yi tavaf ederken kendisine bakan müşriklere şöyle diyordu:5

Bugün (vücudun) bir kısmı ya da hepsi açılmıştır

Fakat ben açılana da (bakmayı) helal etmem ha!

Peygamberimiz Kâbe’nin bunlardan temizlenmesi ve birçok cahiliye adetinin kaldırılması için o sene (Zilkade ayının sonunda) Hz. Ebû Bekir başkanlığında bir grup Müslümanı hacca gönderdi. Hz. Ebû Bekir’in 5 kurbanlık devesi vardı, Peygamberimiz 20 kurbanlık deve daha verdi.⁶ Hz. Ebû Bekir ve yanındaki diğer sahabiler yola çıktığında Berae suresinin ayetleri inmişti. Peygamberimiz bu surenin ilk 40 ayetini⁷ Mekke’de halka duyurmak için Hz. Ali’yi arkalarından gönderdi. Hz Ali, Hz. Ebû Bekir başkanlığındaki Müslümanlara Zülhuleyfe’den sonra gelen ve Cuhfe yolunda olan Arc mevkiinde ulaştı. O sırada Hz. Ebû Bekir sabah namazını kıldıracaktı. Arka tarafta bir gürültü duyunca durdu. Çünkü Hz. Ebû Bekir: “Bu gürültü Peygamberimizin devesinin ayak sesi, belki o gelmiştir. Sabah namazını o kıldırır” dedi. Baktı ki Hz. Ali geliyor.⁸ Ona başkan olarak gönderilip gönderilmediğini sordu. O da görevini aktardı ve başkan olmadığını söyledi. Mina’ya geldiklerinde Hz. Ali Berae suresindeki ayetleri insanlara okudu:

“Bu (ayetler), Allah ve Resûlünden kendileriyle (Hudeybiye’de) antlaşma yaptığınız (ancak anlaşmalarına sadık kalmayan) o müşriklere bir ültimatomdur:

Bundan sonra bu bölgede dört ay daha istediğiniz gibi gezip dolaşın. Şunu da bilin ki, Allah’ı aciz bırakamazsınız. Allah kâfirleri kesinlikle perişan edecektir.

Ayrıca bu (duyuru), Allah ve Resûlü tarafından (gelip) insanlara haccın en büyük gününde (Arafat’ta) okunacak bir ilandır:

Allah ve Resûlü müşriklerden uzaktır. Eğer hemen tövbe ederseniz, bu sizin için hayırlıdır. Yok tövbeyi reddederseniz bilin ki, Allah’ı yıldıracak değilsiniz. Kâfirlere acı bir azabı müjdele!

Ancak kendileriyle antlaşma yaptığınız müşriklerden size olan ahitlerinde hiçbir kusur işlememiş ve sizin aleyhinize kimseye destekte bulunmamış olanlar bunun dışındadır. Siz de onlarla olan antlaşmanıza, üzerinde anlaştığınız sürenin sonuna kadar uyunuz. Muhakkak ki, Allah muttakileri (sorumluluk sahiplerini) sever...”⁹

Ayrıca Hz. Ali şunları ilan etti:

“Mümin olmayan cennete girmeyecek,

Bundan sonra müşrikler Kâbe’yi tavaf etmeyecek, Kâbe çıplak olarak tavaf edilmeyecek,

Resûlullah ile anlaşması olan müşrikler bu süre bitinceye kadar Mekke’de kalabilecekler. Anlaşması bitenler ya da herhangi bir anlaşması olmayanlar ise 4 ay daha kalabilecekler. Bu sürenin bitiminde kutsal bölgeden çıkmak zorundadırlar.”

Arefe günü olunca Hz. Ebû Bekir ayağa kalktı ve insanlara hac ibadeti ile ilgili bir konuşma yaptı. Sonra Hz. Ali ayağa kalktı ve Berae suresini okudu.

Kurban günü Mina’da Hz. Ebû Bekir insanlara bir konuşma yaptı, onlara kurbanlarından ve ifaza tavafından bahsetti. Konuşmasını bitirince Hz. Ali kalktı ve gücünün yettiği kadar bir sesle Berae suresini ve bu dört maddeyi ilan etti.

Hz. Ebû Bekir hacdan sonra Medine’ye dönünce üzgün bir şekilde sordu:

“Ey Allah’ın Resûlü! Bende bir şey mi (hata mı) sadır oldu?” Resûlullah şöyle buyurdu:

“Sen hayırlı bir insansın. Ancak bu emri ben veya benden (akrabamdan) bir adamın ilan etmesi ile emrolundum.”¹⁰

Müşriklere verilen dört ay, Zilhicce’nin kalan 20 günü, Muharrem, Safer, Rabiulevvel ve Rabiulahir’den de 10 gündür.¹¹

1 Nasr suresi.

2 Âli İmran, 3/97.

3 Maide, 5/101.

4 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, Çağrı yayınları, İstanbul, 1992, el-Müsned, I/113; Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ, es-Sünen, Çağrı yayınları, İstanbul, 1992, Hac 5 (814), (Hasen garib).

5 İbn Hişam, Ebû Muhammed Abdülmelik, es-Siretü'n-Nebeviyye, Daru'l-Marife, Beyrut, II/25.

6 İbn Hibban, Siret, 383.

7 İbn Kesir, Ebu'l-Feda, es-Siretü'n-Nebeviyye, Daru'l-kütübi'l-ilmiyye, Beyrut, Ts., II/298.

8 İbn Hibban, Ebû Hatim et-Temimî el-Büstî, Sahih, Thk.: Şuaybü'l-Arnavût, Müessesetü'r-Risale, Beyrût 1414/1993, II. Baskı, 383.

9 Berae/Tevbe, 9/1-4.

10 İbn Hıbban, Siret, 383; Tirmizî, Sünen, Tefsiru'l-Kur'ân 10 (3091), (Hasen garib), (Elbani: sahih); Benzeri için bk. Ahmed b. Hanbel, I/3, (ş. Arnavud: Zeyd b. Yüsey' dışındaki râvileri sikadır.) Ancak Zeyd b. Yüsey' için İbn Hacer, sika dedi. Bk. İbn Hacer, Ebu'l-Fadl Ahmed b. Ali el-Askalânî, Takribü't-Tehzib, Thk.: Muhammed Avvâme, Daru'r-Reşid, Haleb, 1412/1992, S. 225, No: 2160.

11 İbn Kesir, Ebu'l-Feda, es-Siretü'n-Nebeviyye, Daru'l-kütübi'l-ilmiyye, Beyrut, Ts. , II/318.

İKİNCİ BÖLÜM

VEDA HACCI (H. 10. YIL)

VEDA HACCI (H. 10. YIL)

Veda Haccı İsmi Etrafında Bir Tartışma:

Peygamberimiz (s.a.s) Medine’ye hicretten sonra bir kere hac yaptı. Bu haccı ömrünün son yılındaki Veda haccıdır. Veda haccı denmesinin sebebi son hac olması, Peygamberimizin ömrünün sonlarına denk gelmesi¹ ve onun şu sözüydü:

Kurban (bayramı) günü Resûlullah şeytan taşlarken şöyle diyordu:

“Hac ibadetinizi benden öğrenin! Bilemiyorum, belki bu haccımdan sonra bir daha hac yapamam.”²

Bu hacca Veda haccı denmesini İbn Abbas hoş karşılamaz, o buna, İslâm haccı derdi. Ancak diğer sahabiler de dahil Müslümanların büyük çoğunluğu bu kavramı kullanmıştır. Bütün hadis ve siyer kitaplarında Peygamberimizin Medine’deki haccı Veda haccı olarak zikredilmiştir. Ayrıca İbn Abbas’tan gelen diğer rivâyette Veda haccı lafzı kullanılmıştır.

İbn Abbas (r.a) anlattı:3

“Peygamberimiz Veda haccında bir deve üzerinde tavaf yaptı ve asası ile rükne (Hacer-i Esved’e) dokundu.”

Haccın genel ismi İslâm haccıdır (حجة الإسلام) Peygamberimiz, sahabe ve diğer Müslümanlar böyle kullanmıştır.⁴ Ancak sahabe ve diğer Müslümanlar Peygamberimizin haccını anlatırken son haccı olduğunu vurgulamak için Veda haccı demişlerdir.

Hac Hazırlıkları:

Peygamberimiz (s.a.s) Medine’de 9 yıl kaldı. Her sene kurban kesti, umreleri dışında saçını kazıtmadı (tahlik yapmadı). Çeşitli savaşlara katıldı.⁵ Kur’ân’ın nasıl yaşanacağını öğretti ve bizzat fiilleriyle gösterdi. Hac dışında bütün ibadetleri tam olarak anlattı.

Hicretin 10. yılında kendisine haccın emredildiğini bildirip hac hazırlıklarına başladı. Müslümanlara hep hacdan bahsetti.⁶ Yola çıkmadan önce verdiği hutbede ihram ve hac ile ilgili bilgiler verdi.⁷ Zilkade ayında⁸ Medine’deki Müslümanlara kendisiyle birlikte haccetmek üzere hazırlanmalarını emretti.⁹ Çünkü Zilkade hac için ihrama girilecek aylardandı.

* Abdullah b. Ömer (r.a) dedi ki:10

“Hacc ayları Şevvâl, Zilkade ve Zilhicce’nin (ilk) on günüdür.”

Peygamberimiz Medine dışındaki Müslümanların da hac için hazırlanıp Medine’de toplanmalarını ilan etti. Medine’ye pek çok insan geldi. Herkes, Peygamberimize uymanın çaresini arıyor, haccı onun yaptığı gibi yapmak istiyordu. Binitli veya yaya olarak gelmeye gücü yetenlerden hiç kimse geri kalmadı.¹¹

O sırada bazıları hastalandı. Peygamberimiz onlara ve binek bulamadığı için hacca gidemeyenlere Ramazan umresini tavsiye etti. Çünkü sevap cihetinden Ramazan umresi hacca denkti.

Ümmü Ma’kıl (r.ha) anlattı:12

“Resûlullah Veda haccı için yola çıkacağında bizim bir devemiz vardı ve onu Ebû Ma’kıl Allah yoluna bağışlamıştı. Bu sırada bir hastalık geldi. (Ancak) Ebû Ma’kıl vefat etti. Resûlullah yola çıkmıştı. Hacdan dönünce onun yanına gittim. Bana dedi ki: “Ey Ümmü Ma’kıl! Bizimle yola çıkmanı ne engelledi?”

Ben:

“Biz hazırlanmıştık. (Bu sırada) Ebû Ma’kıl vefat etti. Üzerine binerek hacca gideceğimiz bir devemiz vardı. Ebû Ma’kıl onun Allah yoluna bağışlanmasını vasiyet etmişti” deyince Resûlullah şöyle buyurdu:

“O deve ile yola çıksaydın ya! Hac da Allah yolunda yapılan bir ibadettir. Bizimle yapacağın bu hac geçti, sen Ramazan’da umre yap. O umre(nin sevabı) hacca denktir.”

Peygamberimizle birlikte hacca gidenlerin sayısı yüz binden fazlaydı.¹³ Bu önemli yolculuk bütün teferruatı ile günlük olarak aktarılacaktır.

Medine’den Hareket Gününde İhtilaf:

Peygamberimiz (s.a.s) Zilkade ayının son günlerinde Medine’den yola çıktı. Bunda ittifak vardır. Ancak Zilkade’nin kaçıncı günü Medine’den hareket ettiği konusunda sahabeden farklı rivâyetler intikal etti. Hz. Âişe,¹⁴ Abdullah b. Abbas¹⁵ ve Cabir b. Abdullah’a¹⁶ göre Peygamberimiz Zilkade’nin son 5 gününde hareket etti. Bu rivâyetler ulema tarafından kabul gördü ve esas kabul edildi.¹⁷

Peygamberimizin hangi gün yola çıktığı, bir başka ifadeyle 25 Zilkade’nin hangi gün olduğu konusunda da farklı görüşler bulunmaktadır. İbn Hazm’a (v. 456/1064) göre Hz. Peygamber, Perşembe günü yola çıktı.¹⁸ Ancak İbn Sa’d (v. 230/844)¹⁹, İbn Kesir (v. 774/1372), İbn Kayyim (v.751/1350)²⁰ ve çoğunluğa göre ise Peygamberimiz Cumartesi günü yola çıkmıştı. Bu konuda Cumartesi görüşü tercih edilir. Çünkü Cumartesiden sonra gelen Pazar, Pazartesi, Salı ve Çarşamba ile Zilkade ayı bitmiştir. Zilkade o sene 29 çekti. Dolayısıyla Peygamberimizin H. 10. yılın 25 Zilkadesi’ne denk gelen Cumartesi günü yola çıktığı kesinleşmiştir.²¹

Peygamberimiz Medine’den 25 Zilkade Cumartesi günü yola çıktı ve 5 Zilhicce Pazartesi günü Mekke’ye girdi. Medine’den çıkış ve Mekke’ye giriş günleri dahil yolculuk 9 gün sürmüştü. (Hac ibadeti tamamlandıktan sonra) 15 Zilhicce Çarşamba günü Mekke’den ayrıldı ve Medine’ye doğru yola çıktı.

GÜNLÜK OLARAK VEDA HACCI

A- YOLCULUĞUN BİRİNCİ GÜNÜ

(Medine’den Hareket ve Mikat Mahalline Varış)

25 Zilkade 10 (Cumartesi)

(22 Şubat 632)

Medine’den Hareket:

Hz. Peygamber (s.a.s) yola çıkmadan önce Medine’de yerine Ebû Dücâne es-Sâidî’yi veya Siba’ b. Urfuta’yı vekil bıraktı.²² İbn Ümmi Mektum’un bırakıldığı da rivayet edilir.²³

Peygamberimiz Cumartesi günü Medine’de yıkandı, tarandı ve ihramını giydi, ancak daha niyetini yapmadı. Öğle vakti olunca sahabesine öğle namazını dört rekât olarak kıldırdı. İbn Hazm gibi bazı alimler Peygamberimizin Cuma günü yola çıktığını söylemektedir, ancak bu imkansızdır. Çünkü Cuma namazı iki rekâttır. Peygamberimiz o gün öğle vaktinde 4 rekât kıldırmıştır.

Enes (r.a) anlattı:24

Hz. Peygamber Medine’de öğle namazını dört rekât kıldı(rdı), ikindi namazını da Zülhuleyfe’de iki rekât olarak kıldı(rdı).

* Muhammed b. Cübeyr b. Mut’im’den:25

“Resûlullah Zilkade ayının bitmesine 5 gün kala Cumartesi günü Medine’den yola çıktı. (Sonraki gün) öğle namazını iki rekât olarak Zülhuleyfe’de kıl(dır)dı. O gün, öğle namazı vaktinde ihrama girdi/niyet etti.”

Peygamberimizin Bineği ve Yanındakiler:

Peygamberimiz (s.a.s), Medine’den götürdüğü kurbanlık devesinin/develerinin sevk edilmesi için Naciye b. Cündüb el-Eslemî’yi görevlendirdi.²⁶ Naciye’nin yanında, yardımcı olarak, Eslemlerden iki genç bulunuyordu.²⁷

Peygamberimiz yolculuk için devesi Kasvâ’ya bindi.²⁸ Kasvâ, Peygamberimizin hicret sırasında Hz. Ebû Bekir’den satın aldığı kaliteli kızıl devenin ismidir. Hz Ebû Bekir hicret için 800 dirheme iki deve satın almıştı. Resûlullah bunlardan birini (Kasvâ’yı) 400 dirheme ondan satın aldı. Kasvâ kaliteli olduğu için pahalıydı. Çünkü o dönemde deve fiatları 22 dirhemden 400 dirheme kadar değişiyordu.²⁹ İşte Resûlullah hicret sırasında aldığı bu deve ile devamlı yolculuklara çıkar ve onu çok severdi. Çünkü o vefakâr bir insandı. Kasvâ’nın üzerinde 4 dirhem bile etmeyen eskimiş, küçük bir çul vardı.³⁰ Resûlullah mütevazi bir insandı. İhtiyaçtan fazlasını kullanmazdı.

Peygamberimizin kızı Fatma Zehrâ ve hanımları hevdecler içinde yolculuğa başladılar. Yolculuğun başlangıcında Hz. Ali yoktu. Çünkü Peygamberimiz Hz. Ali’yi önce giden sahabilerin ardından Yemen’e göndermişti ki oradan istediği develeri alıp Mekke’ye gelsinler.³¹

Resûlullah, Allah’a hamd ü senada bulundu,³² tesbih ve tekbir getirdikten sonra dua etti.³³

* Enes b. Malik’ten (r.a):34

Resûlullah değeri 4 dirheme eşit ya da o kadar etmeyen eski bir kadife örtüsü olan devesi üzerinde hac yaptı. Şöyle niyet etti:

“Allah’ım! İçinde gösteriş ve şöhret olmayan bir hac (yapmak) istiyorum.”

Şecere Yolu:

Sonra Allah Resûlü Şecere tarafından yola çıktı.

İbn Ömer’den gelen iki rivâyet:

“Resûlullah (s.a.s) Medine’den yola çıktığında Şecere yolunu takip eder, Medine’ye gireceğinde de Muarras’tan girerdi.”³⁵ “Resûlullah (s.a.s) Mekke’ye doğru yola çıktığında Şecere mescidinde namaz kılardı. Döndüğünde ise Zülhuleyfe’de vadinin ortasında namaz kılar ve sabah oluncaya kadar orada gecelerdi.”³⁶

Yolda Doğum Yapan Kadın ve İlgili Hükümler:

Hz. Ebû Bekir’in hanımı Esma bt. Umeys Şecere yolunda doğum yaptı. Bu konudaki haberler şu şekildedir:

Esmâ bt. Umeys’ten (r.ha) nakledildiğine göre;³⁷

Kendisi Muhammed b. Ebû Bekir’i Beydâ’da doğurduğunu söyledi. Ebû Bekir (hanımının) nifas durumunu Resûlullah’a nakledince, Resûlullah şöyle dedi:

“Ona söyle, gusül alsın, sonra (niyet edip) telbiye getirsin!”

Hz. Âişe (r.ha) anlattı:38

RESİM 1: Zülhuleyfe/Ebyarı Ali: Medine tarafından gelenlerin mikat mahallidir. Buradaki mescid, Mescid-i şecere ve kuyu da Bi’ru Ali olarak bilinir.

“Esmâ bt. Umeys, Muhammed b. Ebû Bekir’in doğumu sebebiyle Şecere denilen yerde nifas olmuştu. Resûlullah (s.a.s), Hz.

Ebû Bekir’i görüp, kadınına yıkanıp ihrama girmesini bildirmesini söyledi.”

Cabir b. Abdullah’tan (r.a):39

“...Resûlullah (s.a.s) ile birlikte (hac için) yola çıktık. Hz. Ebû Bekir’in zevcesi Esma bt. Umeys, Zülhuleyfe’de Muhammed

b. Ebû Bekir’in doğumundan dolayı nifas gördü, Peygamberimiz’e haber gönderip:

“Ben ne yapacağım?” diye sormuştu. Peygamberimiz;

“Önce yıkan, sonra bir kumaş ile (kan gelen yeri) sar/kapat ve ihrama gir!” buyurdu.”

Yukarıdaki rivâyette geçen üç yer birbirine yakın mahallerdir. Herhalde Esma bt. Umeys Şecere denilen yerde doğum yaptı. Nifas ile ilgili hükmü de Zülhuleyfe ya da Beydâ denilen yerde sordu.

Zülhuleyfe’de Konaklama ve Diğer Mikât Yerleri:

Sonra Peygamberimiz Zülhuleyfe mevkiinde konakladı. Çünkü Zülhuleyfe Medine tarafından gelenlerin mikat mahalliydi.

* Resûlullah (s.a.s) şöyle dedi:40

“Medineliler Zülhuleyfe’de, Şamlılar Cuhfe’de, Necidliler Karn’da ihrama girer, telbiyeye başlar. Yemenliler de Yelemlem’de ihrâma girerler.”

Peygamberimiz umre ya da hac için yola çıktığında buradaki ağacın altında konaklar ve ihrama girerdi. Buraya mescid yapıldı. Söz konusu ağaç Semüra (sakız) ağacıdır.

Şankîtî, “Hz. Ali burada kaldığı için Ebyar-ı Ali (Ali kuyuları) ismi verildi” dedi. Peygamberimiz Medine’ye dönerken de buradaki vadinin ortasında konaklardı. Eğer Medine’ye geç geldiyse gece bu vadide konaklar ve gündüz Medine’ye girerdi. Burada şu anda bulunan mescide Mikat veya Şecere ya da Zülhuleyfe Mescidi denmektedir. Zülhuleyfe Mekke’ye 410 km. ve Mescid-i Nebi’ye ise 10 km. uzaklıktadır.⁴¹

Resûlullah (s.a.s), Medineliler için Zülhuleyfe’yi, Şamlılar için Cuhfe’yi, Necidliler için Karnu’l-Menâzil’i ve Yemenliler için de Yelemlem’i mîkat yerleri olarak ta’yin etti. Bu yerler, orada yaşayanlar ve oraya başka yerlerden hac ve umre yapmak gayesiyle gelenler için mîkat yerleridir. Bu söylenen mîkat yerlerinin içinde bulunanlar⁴² için mîkat, bulunduğu yerdir. Daha yakın yerde olanlar da böyledir. Mekkeliler ise (hac için) Mekke’de ihrama girerler.⁴³

İhrama Girmeden Önce Yapılan Hazırlıklar:

Peygamberimiz Zülhuleyfe’ye ikindi vakti ulaştı ve ikindi namazını orada iki rekât olarak kıldırdı. Akşam ve yatsı namazlarını da burada kıldı. Zülhuleyfe’de geceledi.⁴⁴ Hz. Âişe ihram niyeti öncesi Peygamberimize güzel kokular sürdü. Sonra Peygamberimiz hanımlarını dolaştı. Sonra yıkandı, tekrar güzel kokular süründü ve sabah namazını kıldırdı.⁴⁵

Hz. Âişe annemiz (r.ha) anlattı:46

“Resûlullah’a, ihrama gireceği zaman, ayrıca (bayram günü) ihramdan çıktığı zaman da Kâbe’yi tavaftan önce, (misk bulunan) şişeden şu iki elimle ona güzel koku sürdüm.”

Peygamberimiz hac yolculuğunda üç kere yıkanmıştı:

a-İhrama girerken, b-Mekke’ye gireceğinde, c-Arafat’ta vakfe için.

B- YOLCULUĞUN İKİNCİ GÜNÜ

(Zülhuleyfe’de İhrama Giriş ve Beydâ, Melel ve Şerefü’s-seyyale’ye Varış)

26 Zilkade 10 (Pazar)

Akîk Vadisinde Sabah ve Öğle Namazı:

Peygamberimiz, geceleyin Cebrail’in gelip mübarek vadi olan Akik’te namaz kılması emrini sahabeye bildirdi. Sabah Zülhuleyfe’de sabah namazını kıldırdı. Öğle olunca öğle namazını kıldırıp devesine bindi. Beydâ’ya çıkınca Telbiye getirmeye başladı.

* Hz. Ömer anlattı:47

“Resûlullah’ın (s.a.s) Akik vadisinde şöyle dediğini duydum:

Bu gece Rabbimden biri (Cebrail)⁴⁸0 geldi ve şöyle dedi:

Bu mübarek vadide namaz kıl ve hac içinde bir umre (yapacağım) de!”

RESİM 2: Akik Vadisi; Peygamberimiz Cebrail’in isteği ile bu vadide namaz kıldı, burası mübarek bir vadidir, dedi ve haccına niyet etti. Akik, Arapça’da vadi ve dere yatağı manasındadır. Ayrıca dere yataklarında daha çok bulunan değerli taşa da Akik denir. Bu kelime Avrupa dillerine agate (ac-hat) kelimesi olarak geçmiştir. Burası hurmalıkları ve pınarlarıyla meşhur olup Harrütü’l-Vebera ile Medine’den ayrılmaktadır. Akik’te sahabeden Sa’d b. Ebû Vakkas, Sa’d b. Âs ve Said b. Zeyd’in yazlık evleri vardır. Peygamberimiz zamanında Medine’den Mekke’ye giden yolun ilk merhalesi Akik üzerinden Zülhuleyfe’ye ulaşırdı.⁴⁹

(Râvi) Velid ekledi: Bununla Zülhuleyfe’yi kastediyor.

Bu hadisten Peygamberimizin kıran haccı yaptığı anlaşılmaktadır. Çünkü Peygamberimiz hac içinde bir umreye niyet etmiştir.⁵⁰

İbn Ömer anlattı:51

“Resûlullah (s.a.s) Zülhuleyfe’de iki rekât namaz kılardı. Sonra Zülhuleyfe’deki mescid yanında devesi onu taşımaya başladığında (malum) kelimelerle telbiye⁵² getirdi...”

Kurbanlık Develerin İşaretlenmesi:

Hacca giderken kurbanlık hayvanını götürmek isteyen kişinin onu işaretlemesi müstahaptır. Bu kişi kurbanlık hayvanı işaretler veya üzerine bir şey asar ve onun kurbanlık olduğunu sanki ilan eder.

Abdullah b. Abbas (r.a) anlattı:53

“Hz. Peygamber (s.a.s) Zülhuleyfe’de öğle namazını kıldıktan sonra kurbanlık devesinin getirilmesini istedi. Devesinin sağ hörgücünü kurbanlık olarak çizdi, oradan hafif kan aktı, devesinin üzerine (işaret olarak) iki sandalet taktı. Sonra bineği olan devesinin yanına geldi ve üzerine bindi. Beydâ’ya gelince hac için telbiye getirdi.”

Zülhuleyfe’den Yola Çıkış ve Beydâ’da Niyet/Telbiye:

Resûlullah (s.a.s) (Zülhuleyfe’den) yola çıktı. Beydâ’ya gelince devesi orada durdu. Peygamberimiz tevhid ile telbiye getirdi, şöyle dedi:

“Lebbeyk Allahümme lebbeyk. Lebbeyke lâ şerike leke lebbeyk. İnne’l-hamde ve’n-ni’mete leke ve’l-mülk, lâ şerike lek” İnsanlar da aynı şekilde telbiye getiriyorlar, telbiyeye Ze’l-Meâric vb. sözler ilave ediyorlardı. Peygamberimiz bunları duyduğu halde bir şey demiyordu. Peygamberimizin önü, arkası, sağı ve solu insanlarla doluydu.

Resûlullah, kendine vahiy geliyor, onun yorumunu biliyor (ve insanlara aktarıyordu). Amel ettiği bir şeyle de sahabe-i kiram hemen amel ediyordu.”⁵⁴

Cahiliye Döneminde Telbiye:

Cahiliye döneminde insanlar hac yaparken şöyle derdi:

“Buyur (Allahım), tazim sanadır,

İşte Zübeyd sana geldi perişan halde.

Çölleri, dağları ve ıssız yerleri aşarak sana geldi. Onlar putları⁵⁵ yalnız ve başı boş bıraktılar.”

Ayrıca cahiliye döneminde müşrikler, cinlerin insanları kaçırmasından korkarak Muhassir vadisinde vakfe yaparlardı. (Halbuki) Resûlullah (s.a.s) şöyle buyurdu:

“Urane vadisinden çıkın. Onlar Müslüman olduklarında sizin kardeşlerinizdir.”

Resûlullah telbiyeyi şöyle öğretti:

“Lebbeyk Allahümme lebbeyk. Lebbeyke lâ şerike leke lebbeyk. İnne’l-hamde ve’n-ni’mete leke ve’l-mülk, lâ şerike lek.”⁵⁶ İbn Abbas’tan, Peygamberimizin Zülhuleyfe’de iki rekât kıldıktan sonra telbiye getirdiği rivâyeti gelmiştir. Ancak bu rivâyet zayıftır.⁵⁷ Müslim’de geçen rivâyette ise; devesi onu taşımaya başladığında telbiye getirdi, şeklindedir.⁵⁸

Yolda Resûlullah’a çok sayıda kişi katıldı. Bu sırada Cebra-il gelip ümmetinin yüksek sesle telbiye getirmelerini istedi.

* Saib b. Hallâd el-Ensârî (r.a) anlattı:59

“Resûlullah dedi ki:

“Cibril bana gelip, sahabeme ya da benimle beraber olanlara telbiye getirirken seslerini yükseltmelerini söylememi emretti.”

Câbir ve Ebû Saîd el-Hudrî (r.a) şöyle dediler:60

“Biz Resûlullah ile birlikte hac için avazımızın çıktığı kadar yüksek sesle telbiye getirerek (Mekke’ye) geldik.”

Peygamberimiz Hangi Tür Hac Yaptı?

Peygamberimizin yaptığı hacda ihtilaf edildi. Acaba Allah Resûlü ifrat, kıran veya temettu⁶¹ haclarından hangisini yaptı? Bu konudaki rivâyetler üç kısım olarak zikredilip, sonuçta tercih edilen kanaat belirtilecektir.

Resûlullah ifrad haccı yaptı, şeklindeki rivâyetler: Bu haberler Hz. Âişe, Cabir, İbn Ömer ve İbn Abbas gibi sahabilerden nakledildi.

Hz.Âişe (r.ha) dedi ki:62

“Resûlullah (s.a.s) sadece hac yaptı/niyet etti.”

Cabir’den (r.a):63

“Biz umreyi bilmeksizin (önce) sadece hac için telbiye getirdik.”

İbn Ömer’den (r.a):64

“Biz Hz. Peygamber (s.a.s) ile birlikte (önce) sadece hac için telbiye getirdik.”

Zeyd b. Eslem’den (r.a):65

“Bir kişi İbn Ömer’e geldi ve:

“Resûlullah (s.a.s) ne için telbiye getirdi?” dedi. İbn Ömer:

“Hac için telbiye getirdi” dedi. O adam öbür sene tekrar İbn Ömer’in yanına geldi:

Resûlullah ne için telbiye getirdi?” diye sordu. İbn Ömer:

“Sen önceki yıl gelmemiş miydin?”

“Bilakis (geldim). Fakat Enes b. Malik Resûlullah’ın kıran haccı yaptığını iddia etti.”

“Enes, (veda haccında) kadınların başları açık olduğu halde yanlarına girerdi (daha çocuktu).⁶⁶ Ben ise (o sene) köpükleri başıma gelecek şekilde Resûlullah’ın devesinin çenesinin altında olup Resûlullah’ın hac için telbiye getirdiğini işitmiştim.”

* Abdullah b. Abbas’tan (r.a):67

“Hz. Peygamber...(önce) hac için telbiye getirdi.”

Bu rivâyetlerde kastedilen Resûlullah’ın mikatta (Zülhuleyfe’de) hacca niyet etmesidir ki bütün sahabe hac için çıkıldığını bilerek/zannederek hac için niyet etmişti.⁶⁸ Ayrıca cahiliye döneminde hac ayları⁶⁹ içinde umre yapmanın günah olduğu fikri yaygın olduğu için ilk başta umreye niyet etmeleri ihtimali zor gözükmektedir.⁷⁰

Ancak Peygamberimiz yanlarında kurbanlık getirmeyenlere önce umre yapmalarını ve ihramdan çıkmalarını emretti. Bu emri tavaf ve sa’ydan önce⁷¹ ve sonra⁷² da tekrarladı. Hatta buna karşı çıkanlara kızdı. Resûlullah bununla belki de efdal olan ibadet yanında bu ayda umre olmaz, şeklindeki cahiliye anlayışını yıkmak istiyordu.

Kıran haccı yaptı, şeklindeki rivâyetler: Hz. Ömer, Ali, Enes b. Malik, Cabir, İbn Abbas, Ebû Talha ve Abdullah b. Ebû Evfa gibi sahabilerden nakledildi.⁷³ İbn Kayyim Peygamberimizin Kıran hac yaptığına dair 20 küsur sahih hadisin olduğunu belirtti. Bu rivâyetlerde (عمرة وحجة) (بعمرة في حجة) (تمتع) (قرن)şeklinde lafızlar bulunmaktadır. Bu görüşe göre (قرن) lafzı ile de kıran anlaşılmaktadır. Seleften bir grup alim, hacca giden kişi yanında kurban götürürse kıran, değilse temettu yapması gerekir, düşüncesindedir. Onlara göre Resûlullah’ın yaptığı ya da emrettiği gibi hac yapılmalıdır.⁷⁴

* Subey b. Ma’bed anlattı:75

“Ben Hıristiyan bir bedeviydim. Sonradan Müslüman oldum. Kabilemden Hüzeym b. Sürmüle adında bir kişiye gelerek: “Ey filan,⁷⁶ ben cihâd hususunda hırslıyım. Hac ve umrenin bana farz olduğunu gördüm. Bu ikisini nasıl birleştirebilirim (beraber eda edebilirim)?”diye sordum. Bana:

“İkisini birleştir, sonra kolayına gelen bir kurban kes” dedi. Ben de ikisine birden (niyet edip) ihrama girdim. (Kadisiye’ye ya da Kûfe’ye yakın)⁷⁷ Uzeyb ismiyle bilinen yere geldiğim zaman Selmân b. Rebîa ve Zeyd b. Sühan ile karşılaştım. Ben hac ve umre olmak üzere her ikisi için ihramdaydım. Biri diğerine benim hakkımda:

“Bu adam devesi kadar da bilgili değil” dedi. Bunu işitince dağ tepeme yıkıldı zannettim. Doğru Ömer b. Hattab’a (r.a) gittim. Ona dedim ki:

“Ey müminlerin emiri! Ben Hıristiyan bir bedeviydim, Müslüman oldum ve cihad etmeye çok istekli birisiyim. Hac ve umrenin bana farz olduğunu gördüm. Kavmimden bir kişiye gittim. ‘İkisini birleştir ve kolayına gelen bir kurban kes’ dedi. Ben de ikisine birden (niyet edip) ihrama girdim.”

Hz. Ömer bana:

“Sen Hz. Peygamber’in sünnetine ulaşmışsın, dedi.”

* Enes b. Malik’ten (r.a):78

“Resûlullah’ı hac ve umrenin her ikisi için de (ihrama girip) telbiye getirirken işittim.” Bekr b. Abdullah el-Müzenî demiş ki: “Ben bunu Abdullah b. Ömer’e söyledim. Bana: “Resûlullah sadece hac için telbiye getirdi” diye cevap verdi.

Sonra tekrar Enes ile karşılaştım ve İbn Ömer’in sözünü kendisine aktardım. Bana (kızarak):

“Bizi hâlâ çocuk yerine koyuyorsunuz. Ben Resûlullah’ı; umre ve hac için telbiye getirirken, işittim” dedi.

İbn Abbas’tan (r.a):79

“Resûlullah (s.a.s) dört umre yaptı: 1- Hudeybiye umresi,⁸⁰ 2- Müteakip sene Zilkade ayında yaptığı kaza umresi, 3- Ci’râne’den yaptığı umre, 4- Hacda yaptığı umre.”

Câfer b. Muhammed babasından nakletti:81

“Mikdâd b. Esved, (Mekke yolu üzerindeki) Sükyâ nam karyede Hz. Ali’nin (r.a) (yanına girdi. Hz. Ali, bu sırada develerine un ve ağaç yaprağı karışımı (bulamaç) yemlerini veriyordu. Mikdâd:

“Şu Osman b. Affan hac ve umrenin arasını birleştirmeyi (kıran yapmayı) yasaklıyor” dedi. Hz. Ali, ellerinde un ve yaprak bulaşığı olduğu halde dışarı çıktı. Kollarındaki un ve yaprak bulaşığını hiç unutmuyorum, doğru Hz. Osman’ın (r.a) yanına girdi.

“Sen, hacla umrenin arasını birleştirmeyi yasaklıyormuşsun, doğru mu?” dedi. Hz. Osman (r.a) şu cevabı verdi:

“Bu benim görüşüm!”

Hz. Ali: “Hac ve umre için lebbeyk!” deyip öfkeli bir şekilde oradan ayrıldı.”

Câbir b. Abdullah’tan (r.a):82

“Resûlullah (s.a.s) hac ve umreyi birleştirip, her ikisi için tek tavaf yaptı.”

Ebû Talha’dan (r.a):83

Hz. Peygamber (s.a.s) hacc ile birlikte umreyi birleştirdi (kıran haccı yaptı).

İbn Abbas’tan da Akik vadisinde kılınan namaz ve hac içinde umre niyeti ile ilgili rivâyet önceden geçmişti.

Temettu haccı yaptı, şeklindeki rivâyetler: Hz. Ali, İbn Abbas ve İbn Ömer gibi bazı sahabilerden nakledildi.

*İbn Abbas anlattı:84

“Resûlullah (s.a.s), Ebû Bekir, Ömer ve Osman (r.a) temettu haccı yaptılar. Bunu ilk yasaklayan Muâviye idi.”

İbn Ömer’den (r.a):85

“Resûlullah veda haccında iken hacca kadar umre yaparak temettu yaptı. Kurbanlık hayvanı Zülhuleyfe’den itibaren yanında götürdü. Önce umre için, sonra hac için telbiye getirdi...”

Süraka’dan (r.a):86

“Resûlullah (s.a.s) temettu yaptı, biz de onunla birlikte temettu yaptık.

“Bu bize has mı, yoksa ebediyen geçerli mi?” diye sorunca şöyle buyurdu:

RESİM 3: Mikat yerleri

“Ebediyen geçerlidir.”

Abdullah b. Şakîk anlattı:87

“Hz. Osman hac sırasında temettu yapmayı (umre ile birleştirmeyi) yasaklıyor, Hz. Ali de bunun cevazına fetva veriyordu. Hz. Osman, Hz. Ali’ye bir şey söyledi. Hz. Ali: “Sen de biliyorsun ki Resûlullah (s.a.s) bu temettuyu yaptı” dedi. Hz. Osman da: “Evet, ama biz (saldırılardan)⁸⁸ korkuyorduk, (onun için hac ve umreyi beraber yaptık)” dedi.”

(Râvi) Şu’be ekledi: “Râvi Katâde’ye, ‘Onların korkusu neydi?’ diye sordum. O da: ‘Bilmiyorum’ dedi.”

Ebû Cemre’den:89

“İbn Abbas’a (r.a) temettu haccını sordum; bana onu yapmamı emretti. Hacda kesilen kurbanı sordum. “Bu kurban; deve, sığır veya davar olabilir ya da ortak kesilen kurbana katılma imkânı da vardır” dedi.

Ebû Cemre ekledi: “İnsanlar temettu haccını mekruh addediyorlardı. (Eve gelip) uyudum. Rüyamda birisini gördüm (bana gelip): “Umre makbul, hac mebrür” diye müjdeledi. Hemen İbn Abbas’a gelip haber verdim. Bana: “Allahu ekber! Bu, Ebu’l-Kâsım’ın sünneti!” dedi.

İbn Abbas’tan:90

“(Cahiliye Arapları) hac aylarındaki umreyi yeryüzünde işlenebilen günahların en büyüğü olarak düşünüyorlardı. Keza Muharrem ayını da Safer diye isimlendirip: “(Devedeki) yolculuk(tan mütevellit) yara iyileştiğinde, (yolcuların) ayak izi silindiğinde ve Safer ayı çıktığında umre yapmak isteyene umre helâl olur” diyorlardı. Resûlullah ve sahabesi hac için ihrama girmiş olarak 4 Zilhicce sabahı (Mekke’ye) geldiler. Resûlullah, hac niyetlerini umreye çevirmelerini emretti. Bu, sahabe nezdinde büyük bir hâdise oldu.

“Ey Allah’ın Resûlü, neleri helal addedeceğiz?” diye sordular. “Bütün (ihram yasakları) helâl olacak!” diye cevap verdi.

SONUÇ: Resûlullah’ın (s.a.s) Veda haccındaki uygulaması ile ilgili üç farklı rivâyet grubu ortaya çıkmıştır. Acaba bu farklılık bazı sahabilerin yorum farkından ya da görüşlerinin sonraki râviler tarafından yorumlanarak aktarılmasından mı kaynaklanmaktadır? Bu rivâyetler üzerinde dikkatli düşündüğümüzde tek sonuç çıkabilir mi? Çeşitli hadis şerhi ve siyer kitaplarında bu konuda açıklamalar vardır. Onlardan faydalanarak Allah’tan da hidayet umarak şöyle bir sonuç çıkarmak mümkündür:

-Hz. Peygamber H. 10. yılında hac yapmak için yola çıktı, bütün sahabilerin gayesi hac yapmaktı.

-Cahiliye döneminde hac aylarında umre yapmak en büyük hatalardan sayıldığı için H. 9. yılda Hz. Ebû Bekir başkanlığındaki hac kafilesi sadece hac yapmıştı. Veda haccı için yola çıkıldığında da sahabenin umre ile haccı birleştirme konusunda bir düşünceleri yoktu.

-Peygamberimiz Zülhuleyfe’deki Beydâ denilen yerde telbiye getirdi. Burada sadece hac için mi, yoksa umre ile haccı birleştirerek mi telbiye getirdiği konusunda farklı rivâyetler bulunmaktadır. Ancak bu rivâyetleri sıraya koyarsak ortaya şöyle bir sonuç çıkar: Resûlullah Beydâ’da haccın umre ile birleştirilmesi konusunda bir bilgi vermedi. Belki de Beydâ’dan sonra katılacak kişileri bekliyordu. Bu sırada kendisi hac ve umre için telbiye getirdi. Bunu sahabenin bir kısmı duydu. Resûlullah’ın yolculuğu Serif’e kadar sürdü. Serif Mekke’ye 20 km. uzaklıktaki bir yerin ismidir. Serif’te ilk defa Peygamberimiz yanında kurbanlık getirmeyenlerin önce umre yapıp ihramdan çıkmalarını hac günlerinde tekrar ihrama girmelerini emretti. Yanlarında kurbanlıklarını getirenler ise tavaf ve sa’ydan sonra ihramdan çıkmayacaklardı.⁹¹

-Mekke’ye geldikten sonra da Peygamberimiz birkaç defa kurbanlıklarını getirmeyenlerin umre yaptıktan sonra ihramdan çıkmalarını emretti.

-Vâkidî, Medine ehline (alimlerine) göre Resûlullah’ın haccının ifrad olduğunu nakletti.⁹²

-İbn Kesir⁹³ bu konuda şöyle dedi: Resûlullah sadece hac için telbiye getirdi (niyet etti), rivâyetinden; Onun hac için niyetlendiğini, ancak sonra niyet, fiil ve vakit olarak umre ibadeti ile haccı birleştirdiğini, ifade edebiliriz. Bu da Resûlullah’ın hac tavafı ve sa’yinin, umresi ve haccı için yeterli olduğuna delildir. Kıran konusunda cumhurun görüşü budur. Ancak İmam Ebû Hanife’ye göre kıranda iki tavaf ve iki sa’y yapılır. Onun delili Hz. Ali’den gelen bir rivâyete dayanır, rivâyetin senedi zayıftır, ama ihtiyaten onunla amel edilmiştir.⁹⁴ Temettu yanında, kıranı da rivâyet eden sahabiler konusunda söylenecek şudur: Selefe göre temettu kapsamlı bir kavramdır. Temettu denildiğinde özel olarak temettu (veya duruma göre kıran haccı) anlaşıldığı gibi hac aylarında, içinde hac olmayan umre manasına da gelmektedir. Sa’d b. Ebû Vakkas’tan gelen rivâyet bu şekildedir.

Sa’d b. Ebî Vakkâs (r.a) anlattı:

“Biz Resûlullah ile temettu yaptığımız zaman bu adam -yani Muaviye-Urş’ta (cahiliye devrindeki Mekke evlerinde) kâfirdi.”⁹⁵

Muaviye b. Ebû Süfyan’ın Hudeybiye barışı ile kaza umresi arasındaki vakitte Müslüman olduğu nakledilmiştir. Ancak Müslüman olduğunu gizliyordu. Mekke’nin fethinden sonra Müslümanlığını açıklamıştı. Sa’d b. Ebû Vakkas herhalde Muaviye’nin kaza umresinde bulunmadığını ima etmekte ve onun önceden Müslüman olduğunu bilmediği için böyle bir yoruma gitmektedir.⁹⁶

Bir kişi kurbanlıklarını yanında getirdiğinde temettuya niyet etse bile umresini yaptıktan sonra ihramdan çıkamaz. Bayramın

1. gününe kadar ihramlı kalır. Bu yönüyle söz konusu kişi için temettu ile kıran birbirine benzemektedir.⁹⁷

Resûlullah Veda haccında umre ile haccı birleştirdiği için Kıran haccı yaptı, görüşü daha kuvvetlidir.

Beydâ’dan Melel’e, sonra da Şerefü’s-seyyâle’ye varış:

Peygamberimiz (s.a.s) Beydâ yolunu takip ederek Pazar günü önce Melel’e,⁹⁸ sonra da Şerefü’s-Seyyâle’ye 99 vardı.

Akşam ve yatsı namazlarını orada, sabah namazını da Seyyâle ile Ravhâ arasında olan ve Ravhâ’ya Seyyâle’den daha yakın bulunan Irku’z-Zubye’de, yolun sağındaki mescidde kıldı; Ravhâ’da konakladı.¹⁰⁰

C- YOLCULUĞUN ÜÇÜNCÜ GÜNÜ

(Irku’z-Zubye’den Geçip Ravha’da Konaklama)

27 Zilkade 10 (Pazartesi)

Irku’z-Zubye ve Ravhâ’ya Varış:

Peygamberimiz (s.a.s) akşam ve yatsı namazlarını Şerefü’s-Seyyale’de kılmıştı. Sabah namazını da Seyyâle ile Ravhâ arasında olan ve Ravhâ’ya Seyyâle’den daha yakın bulunan Irku’z-Zubye’de (Zubye tepeciğinde), yolun sağındaki mescidde kıldı, sonra Ravhâ’da konakladı.¹⁰¹

Ravhâ hacca gelen bazı peygamberlerin konakladığı yerdi. Resûlullah Ravhâ’dan hareket etti ve Munsaraf’ta ikindi namazını kıldı. Sonra akşam ve yatsıyı kıldı. Gece orada kaldı.¹⁰²

RESİM 4: Ravhâ : Medine’ye 80 km. uzaklıkta bir kasabadır. Burada birçok kuyu bulunmaktadır. Ravhâ’dan iki mil ilerde Munsaraf Mescidi bulunmaktadır. Ravhâ’dan 4 km. uzaklıkta Irku’z-Zubye, 8 km. uzaklıkta Munsaraf bulunmaktadır. Buranın günümüzdeki adı Müseycid’dir. Sel Ravhâ’dan Munsarafa’a doğru yol açtığı için buraya Munsarafu’l-Ravhâ da denmektedir.¹⁰³

Ravhâ’nın Özellikleri:

Ravhâ vadisi önemli bir yerdir: Hz. Musa, Ravhâ vadisine

70.000 kişi ile uğramıştır. Ayrıca 70 peygamber gelip bu vadide namaz kılmıştır. Peygamberimizin atalarından Mudar b. Nizam’ın kabri de buradadır.¹⁰⁴

* Enes b. Malik (r.a) anlattı:105

Resûlullah (s.a.s) şöyle demişti:

“Ravhâ’daki kayalık yere 70 peygamber uğradı, onlar yalınayaktı, üstlerinde aba vardı, Beyt-i Atik’e (Kâbe’ye) yönelmişlerdi. Onlardan birisi de Allah’ın Peygamberi Musa idi.”

Ebvâ Seferinde Peygamberimizin Irku’z-Zubye ve Ravhâ ile İlgili Anlattıkları:

Sahabe-i kiram, Resûlullah (s.a.s) ile birlikte (ilk savaş olan) Ebvâ seferine çıkmışlardı. Ravhâ’ya varınca Irku’z-Zubye¹⁰⁶ denilen yerde konakladılar. Resûlullah orada namaz kıldı ve dedi ki:

“Bu dağın adı nedir bilir misiniz?” İnsanlar:

“Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dedi. Bunun üzerine Resû-lullah şöyle buyurdu:

“Bu Hamd’dır. Bu, cennet dağlarından bir dağdır. Allah’ım, onun içindekini mübarek kıl. Onun içindeki ehlini mübarek kıl.”

Resûlullah Ravhâ için de şöyle dedi:

“Bu düzlükler¹⁰⁷, cennet vadilerinden bir vadidir. Bu mescitte benden önce 70 Peygamber namaz kıldı. Musa Peygamber üzerinde iki parça Katavan¹⁰⁸ mamulü (gibi beyaz) kumaş giymiş olduğu hâlde esmer devesinin üzerinde İsrail oğullarından

70.000 kişi ile Kâbe’ye hac niyetiyle giderken buraya uğradı. Allah’ın kulu ve Resûlü Meryem oğlu İsa buraya hac veya umre ya da her ikisini de birleştirerek (temettu/kıran) yapmak için buraya uğramadan kıyamet kopmaz.”¹⁰⁹

Ravhâ’da Hediye Edilen Bir Av ve Ashab Arasında Taksimi:

Resûlullah (s.a.s) ihramlı olarak Mekke’ye gitmek için yola çıktı. Ravhâ’ya vardıklarında baktılar ki vahşi bir merkep (zebra)¹¹⁰ avlanmış ve kesilmiş. Bu durum, Resûlullah’a aktarılınca şöyle dedi:

“Onu bırakın, belki sahibi gelir.”

Sonra sahibi olan el-Behzî Resûlullah’ın yanına geldi ve dedi ki:

“Ey Allah’ın Resûlü! Bu vahşi merkep sizindir.” Resûlullah emretti ve Ebû Bekir onu insanlar arasında taksim etti. Sonra Resûlullah yoluna devam etti. Ruveyse ile Arc arasındaki Üsâbe’ye geldi. Orada kendisine ok isabet etmiş, gölgede yatan bir ceylan gördüler. Resûlullah oradan geçinceye kadar (ihramlı) insanlardan kimsenin ona dokunmaması için birini görevlendirdi.”¹¹¹

Bu olayı Vâkidî, Veda haccı kısmında zikrettiği için buraya aldık.¹¹² Ancak rivâyette bir açıklık bulunmamaktadır.

Burada avlayan kişi ihramda olmadığı ve Resûlullah için avlanmadığından dolayı Peygamberimiz onu kabul etti ve ihramlı olan sahabe arasında dağıtılmasına izin verdi. Ama ceylanın kime ait olduğu bilinmemekteydi. Bu nedenle Resûlullah ona ilişilmemesini istedi.¹¹³

Ravhâ’dan Hareket ve Munsaraf’a Varış:

Sonra Peygamberimiz (s.a.s), Ravhâ’dan hareket etti. Munsaraf’a vardığında ikindi namazını kıldı. Sonra akşam ve yatsı namazlarını da Munsaraf’ta kıldı ve orada konakladı.¹¹⁴

Ravhâ’nın sonunda Mekke’ye giderken solda Gazâle Mescidi olarak bilinen Munsaraf Mescidi vardır.

D- YOLCULUĞUN DÖRDÜNCÜ ve BEŞİNCİ GÜNLERİ

(Üsâye, Lahyu Cemel ve Sukya’da Yaşanan Olaylar)

28-29 Zilkade 10 (Salı ve Çarşamba)

Üsâye’ye Varış, Hz. Peygamber’in Azık Devesinin Üsâye’de Kayboluşu ve Arc’da Bulunuşu:

Üsâye, bir mekan ya da Ruveyse yolu üzerindeki bir kuyunun adıdır.¹¹⁵ Peygamberimiz (s.a.s) burada konakladı. Onun azığı Hz. Ebû Bekir’in devesinin üzerindeydi. Hz. Ebû Bekir’in kölesi, Üsâye’de biraz istirahat etti, ancak uyuya kaldı. O sırada deve çöktüğü yerden kalkarak yularını kölenin elinden kurtarmış ve vadinin içinde kaybolmuştu.

* Esma bt. Ebû Bekir (r.ha) anlattı:116

“Hz. Ebû Bekir, Medine’de Peygamberimiz’e (s.a.s): “Benim yanımda bir deve var. Azığımızı onun üzerine yükleyelim” demişti.

Peygamberimiz de:

“Tamam o zaman” demiş, un ve kavut¹¹⁷ azığını Hz. Ebû Bekir’in bu devesine yükletmişti.

Peygamberimiz ve Hz. Ebû Bekir’in yükleri, bir devede yüklüydü. Hz. Ebû Bekir’in uşağı Ukbe, bu azık devesinin üzerine binmekte idi.

Dinlenmek için Üsâye’de konaklandığı ve Ukbe’nin de deveyi ıhtırdığı sırada, Ukbe uykusuna hâkim olamamış ve uyuyakalmıştı. Deve, çöktüğü yerden kalkarak yularını Ukbe’nin elinden kurtarmış, vadinin içine doğru ilerlemişti.

Ukbe, uyanınca, kalkıp yola devam etti. Devenin de bu yolda gittiğini sanıyordu.

Deveyi arıyor, soruyor, fakat hiç kimseden bir haber alamıyordu.

Peygamberimiz Arc’da konakladı.

(Sonra konakladığı yerin avlusuna oturdu. Ebû Bekir geldi bir tarafına oturdu. Hz. Âişe geldi ve Resûlullah’ın öbür tarafına oturdu. Esma da geldi ve babasının yanına oturdu.)¹¹⁸

Hz. Ebû Bekir’in ise uşağı Ukbe öğleye doğru, yalnız başına çıkıp gelince, Hz. Ebû Bekir ona:

“Deven nerede?” diye sordu. Ukbe:

“Kayboldu” dedi. Hz. Ebû Bekir:

“Yazıklar olsun sana! O yiyecekler yalnız bana ait olsaydı, önemli değildi. Fakat onlar Resûlullah ile ev ahalisine aitti!” dedi. (Bu arada Resûlullah’ın azık devesinin kaybolduğunu haber alan Nadle oğulları Peygamberimize yiyecek getirdiler. Resûlullah şöyle seslendi:

“Gel, Ebû Bekir! Allah sana temiz yiyecek gönderdi.”)¹¹⁹ (Peygamberimiz, kölesine kızan Ebû Bekir’e:

“Sakin ol! Bu iş ne sana, ne de seninle birlikte bize aittir. Köle, senin deveni kaybetmemeye son derecede istekliydi!” buyurdu. Peygamberimiz, onun ev halkı ve Hz. Ebû Bekir ve Peygamberimizin yanında bulunan herkes o yiyecekten doyuncaya kadar yediler.)¹²⁰

Aradan çok geçmemişti ki, insanlardan kalanları/unutulanları toplayarak arkadan gelen Safvan b. Muattal, azık devesini getirip Peygamberimizin çadırının önünde ıhtırdı ve Hz. Ebû Bekir’e:

“Bak! Malından bir şey kaybetmiş misin?” dedi. Hz. Ebû Bekir gelip baktı ve:

“Su içtiğimiz kaptan başka bir şey kaybetmemişiz” dedi. Ukbe:

“O kap benim yanımdaydı” dedi.

Hz. Ebû Bekir:

“Allah emaneti sana teslim etti” dedi.

* Esma bt. Ebû Bekir’den (r.ha) gelen diğer rivâyet:121 “Hac yapmak üzere Resûlullah’la (s.a.s) birlikte çıktık. Arc ismiyle bilinen mevkiye kadar geldik. Orada Resûlullah konakladı. Âişe Resûlullah’ın yanına oturdu. Ben de babam Ebû Bekir’in yanına oturdum. Resûlullah’ın ve Ebû Bekir’in yükleri birdi ve o (yük devesi) de Ebû Bekir’e ait bir köle ile birlikte (yolda) idi. Ebû Bekir oturup, kölenin gelmesini beklemeye başladı. Köle geldi, ama beraberinde deve yoktu. Ebû Bekir:

“- Deven nerde?” diye sordu. Köle:

“Önceki akşam onu kaybettim!” dedi. Ebû Bekir:

“Bir deveyi kayıp mı ettin (sahip olamadın mı)!” deyip köleye vurmaya başladı.

Resûlullah bu sırada tebessüm edip şöyle diyordu: “ Şu ihramlıya bakın ne yapıyor!”

Hz. Peygamber’e Sa’d b. Ubade ve Oğlunun Yiyecek Getirmesi:

Peygamberimizin (s.a.s) azığını taşıyan yük devesi (kaybolduktan sonra) bulundu. O sırada, Sa’d b. Ubade ile oğlu Kays b. Sa’d de, bir deveye yiyecek yükleyerek Peygamberimize teslim etmek üzere gelip çadırının kapısı önünde durmuşlardı.

Sa’d b. Ubâde (r.a):

“Yâ Resûlallah! Yiyecek devenin köleyle birlikte kaybolduğunu duyduk. İşte bu yiyecek yüklü deve onun yerinedir!” dedi.

Peygamberimiz:

“Allah bize yiyecek yüklü devemizi geri getirdi. Siz artık yiyecek yüklü devenizi götürünüz. Allah ikinize de onu mübarek kılsın. Ey Ebû Sabit! Medine’ye geldiğimiz günden beri bizi ağırlamak için yaptıklarınız yetmiyor mu?” buyurdu.

Sa’d b. Ubade:

“Yâ Resûlallah! Biz, İslâm nimetinden dolayı Allah’a ve Resûlüne minnettarız. Vallahi yâ Resûlallah! Mallarımızın içinden senin almış olduğun şeyler, bize bırakmış olduklarından daha sevgilidir” dedi.

Peygamberimiz:

“Ey Ebû Sabit! Doğru söylüyorsun. Kurtuluşa erdiğini müjdelerim. Güzel ahlâk yüce Allah’ın elindedir. Allah güzel ahlâkı, kime bağışlamayı dilerse ona bağışlar. Allah sana güzel ahlâk bağışlamıştır” dedi.

Sa’d b. Ubade:

“Hamd olsun Allah’a ki, bunu bana O bahşetti” dedi. Sabit b. Kays:

“Yâ Resûlallah! Sa’d’ın ev halkı cahiliye döneminde de ulumuz, kıtlık yıllarında da bizi doyurandı” dedi.

Peygamberimiz:

“İnsanlar, birtakım madenler ve cevherlerdir. Onların cahiliye çağında hayırlıları, dinin fıkhını anlarlarsa İslâm çağında da en hayırlı kişileri olurlar, onlara teslimiyetlerin karşılığı vardır” buyurdu.¹²²

Lahyu Cemel’e Varış, Peygamberimizin Baş Ağrısı Sebebiyle İhramlıyken Kan Aldırması (Hacamat) İhramlı olan kişi zaruret ya da hacet sebebiyle kan aldırabilir. Peygamberimiz bazen başından bazen de ayağından ve topuğundan kan aldırmıştı. Lahyu Cemel Mekke ile Medine arasındaki Sukyâ’ya 7 mil uzaklıkta bir su kuyusudur.¹²³

* Abdullah b. Buhayne (r.a) anlattı:124

“Resûlullah (s.a.s) Mekke yolundaki Lahyu Cemel denilen yerde ihramlı olduğu halde şakika (denilen baş ağrısı)¹²⁵ sebebiyle başının ortasından kan aldırdı.”

Sukyâ’ya Varış ve Peygamberimizin Sukyâ’da Konaklaması:

Peygamberimiz (s.a.s) Lahyu Cemel’den hareket ederek Sukyâ’ya vardı ve orada konakladı.¹²⁶

Abdullah b. Buhayne’den (r.a):127

Resûlullah (s.a.s) Çarşamba günü Sukyâ’da¹²⁸ konakladı.

Sonra hareket etti ve Ebvâ’da sabahladı.

E- YOLCULUĞUN ALTINCI GÜNÜ

(Ebva’da Bir Müddet Konaklama ve Yemen Tepelerine Varış)

1 Zilhicce 10 (Perşembe)

Peygamberimizin Ebvâ’ya Varışı, Kendisine Getirilen Av Etini Almaması:

Abdullah b. Buhayne’den (r.a):129

Resûlullah (s.a.s) Çarşamba günü Sukyâ’da konakladı. Sonra (hareket etti ve) Ebvâ’da sabahladı. Sa’b b. Cessâme ona kanı damlayan bir yabani merkep parçası (budu) hediye etti. Resûlullah: “Biz ihramlıyız” diyerek bunu reddetti.

İbn Abbas’tan (r.a):130

“Resûlullah (s.a.s), ihramlı iken, Sa’b b. Cessâme, (Ebvâ’da)¹³¹ ona kan damlayan bir vahşi merkep budu¹³² hediye etti. Resûlullah: “Biz ihramlıyız” diyerek bunu reddetti.”

Peygamberimizin ihramlı iken kendisine hediye edilen bu avı reddetmesinin sebebi kendisi için avlanmasıdır. Çünkü H. 6. yılındaki Hudeybiye umresinde Ebû Katade avladığı vahşi merkep etini Peygamberimize vermişti ve Peygamberimiz de ihramlı olduğu halde bunu kabul etmişti. Çünkü o av kendisi için avlanmamıştı.¹³³

Cabir b. Abdullah’tan (r.a):134 Resûlullah’ın (s.a.s) şöyle dediğini duydum:

“Siz avlamadıkça ya da sizin için avlanmadıkça kara avı (yemek ihramlı iken) size helal kılındı.”

Ebvâ, Fur’a bağlı köylerdendir. Buranın Mekke’ye uzaklığı 21 mildir. Peygamberimizin annesinin kabri burada,¹³⁵ ayrıca burada kuyular ve havuzlar bulunmaktadır.

Hz. Peygamber’in annesi Âmine’nin Ebvâ yakınlarındaki kabri

RESİM 5: Ebvâ; Mekke ile Medine arasında Medine’ye daha yakın bir yer olup Sükya ile Cuhfe arasındadır. Medine’ye uzaklığı ise 190 km.dir. Burası Râbiğ’e bağlı bir köydür. Peygamberimizin annesi burada vefat etmiş ve kabri de buradadır. Peygamberimizin babası Abdullah Medine’ye hurma toplamak için gitmişti. Ancak orada vefat etti. Hanımı Amine her sene kocası Abdullah’ın kabrini ziyarete giderdi. Abdullah’ın ölümünün 6. yılında Amine oğlu Muhammed ve cariyesi Ümmü Eymen ile Medine’ye gitti. Orada akrabaları Beni Neccar’ı ziyaret ettikten sonra Medine’ye dönerken Ebvâ’ya geldiklerinde Amine vefat etti. Bu gün bu kabir Ebvâ’ya birkaç km. uzaklıkta Ümmü’n-Nebi denilen mevkide olup etrafı taşlarla çevrilmiştir. Kabrinin üzerine önceden olduğu bilinen bina ise yıktırılmıştır. Ayrıca Ebvâ’da Veda haccına giderken Peygamberimizin namaz kıldığı Remâde Mescidi de bulunmaktadır.¹³⁶

Ebvâ’dan Ayrılış ve Yemen Tepelerine Varış:

Muaviye b. Ebû Süfyan (r.a) anlattı:137

“Resûlullah’ı (s.a.s) Ebvâ denilen yerde Veddân’dan hediye edilen rengi beyaz, nohuda benzeyen bir Hicaz yiyeceğini¹³⁸ yerken gördüm. Sonra kalktı ve yeniden abdest almadan Ebvâ vadisine bakan mescitte namaz kıldı ki o mescit, sen Kâbe’ye yöneldiğinde senin solunda kalır. Sonra Peygamberimiz Ebvâ’dan ayrıldı. Yemen tepelerinde¹³⁹ namaz kıldı. Orada Semüra (Sakız)¹⁴⁰ ağacı bulunmaktadır. İbn Ömer’in haber verdiğine göre Hz. Peygamber onun altında oturdu. İbn Ömer oraya uğradığı zaman kaptaki suyu bu bitkiye döker, onu sulardı.”

*Eflah b. Humeyd’in babasından naklettiğine göre;

“İbn Ömer, Hz. Peygamber’in o ağacın altında oturduğunu söylerdi. İbn Ömer o ağacı korumak için köklerine su dökerdi.”

Veddân, Cuhfe’ye yakın bir kasabadır.¹⁴¹

F- YOLCULUĞUN YEDİNCİ GÜNÜ

(Ezrak Vadisinden Lefet Yokuşuna, Sonra Erak Tepesinden Cuhfe’ye Varış) 2 Zilhicce 10 (Cuma)

Peygamberimizin Ezrak’a Varışı ve Bazı Peygamberlerden Haber Verişi, Sonra Erşâ/Lefet Yokuşuna Ulaşması:

İbn Abbas (r.a) anlattı:142

Peygamberimiz (s.a.s), Ezrak¹⁴³ vadisine uğradığı zaman; “Bu hangi vadidir?” diye sordu.

“Ezrak vadisidir!” dediler. Peygamberimiz:

“Musa’nın (şehadet parmaklarını kulaklarına koyup)¹⁴⁴ gür sesiyle izzet ve celâl sahibi Allah’a telbiye (icabet) ederek bu vadiden geçerken/yokuştan inerken görür gibiyim” buyurdu ve daha sonra Herşâ yokuşuna geldiklerinde:

“Bu hangi yokuştur?” diye sordu.

“Herşâ (veya Lefet)¹⁴⁵ yokuşudur” dediler. Peygamberimiz:

“Yunus b. Mettâ peygamberin, yuları liften olan kızıl bir devenin üzerinde, sırtında yünden bir abâ olduğu halde, buradan telbiye ederek geçtiğini görür gibiyim” buyurdu.

Erâk Tepesi Üzerinden Cuhfe’ye Varış:

* İbn Ömer’den (r.a):146

“Resûlullah (s.a.s) Erâk tepesinden Cuhfe’ye inişte bulunan mescitte namaz kıldı. Cuhfe’ye Cuma günü ulaştı. Sonra oradan hareket edip Cuhfe’nin dışından gelenlerin ihrama girdiği mescitte namaz kıldı. Ayrıca yolun solundaki Humm’un dışında/yakınında olan mescitte (namaz kıldı)...”

Cuhfe, Şam ya da Mısır tarafından gelenlerin mikat yeridir.

Peygamberimiz burada bir müddet dinlendi.

Cuhfe’nin Kızıldeniz’e uzaklığı 15 km., Mekke’ye uzaklığı ise 187 km.dir. Zamanla buralar yıkıldı, değişti ve mikat mahalli olarak Rabiğ kullanılmaya başlandı. Buranın kalıntıları Medine’nin doğusundaki Rabiğ’a 17 km. uzaklıkta ve Rabiğ’den Mekke’ye doğru yola çıktığında solda kalan bir dağın eteğindedir. Cuhfe’nin girişinde Asr-ı Saadet’ten kalma Mescidü Azver ve çıkışında ise Mescidü eimme bulunmaktadır. Bugün Mekke-Medine ve Cidde-Mekke otoyollarla birbirine bağlandığı için Cuhfe ve Rabiğ gibi eski yerleşim merkezleri önemini kaybetmiştir.¹⁴⁷

RESİM 6: Cuhfe (الجحفة): Şam ve Mısır tarafından gelenlerin mikatı ve Mekke ile Medine arasında yolculuk yapan kişilerin uğrak yeridir. Cuhfe denmesinin sebebi; bazı yıllarda burada seller olup, önüne kattığı şeyleri sürüklemesindendir. Mekke’nin fethinden önce Abbas b. Abdülmuttalib Peygamberimizle burada karşılaştı ve son muhacir lakabını aldı.

G- YOLCULUĞUN SEKİZİNCİ GÜNÜ

3 Zilhicce 10 (Cumartesi)

(Kudeyd’e Varış, Usfan Üzerinden Gamim’e Geçiş)

Peygamberimizin Kudeyd’e Varışı:

* İbn Ömer’den (r.a):148

“... Resûlullah (s.a.s) Cumartesi günü Kudeyd’e ulaştı. (Buraya ulaşmadan önce) Müşellel mescidinde namaz kıldı. Lefet’in altındaki mescitte namaz kıldı.”

Usfan’a Varış:

Peygamberimiz (s.a.s) hac yolculuğunda Usfan¹⁴⁹ vadisine varınca dedi ki:

“Ey Ebû Bekir, bu hangi vadidir?” Hz. Ebû Bekir: “Usfan vadisidir” deyince Resûlullah şöyle buyurdu:

“Hud ve Salih peygamberler izarları¹⁵⁰ aba¹⁵¹, ridaları¹⁵² ise yünden¹⁵³ olduğu halde yularları liften genç kızıl develer üstünde Beyt-i Atik’i (Kâbe’yi) hac niyetiyle telbiye getirerek bu vadiye uğrayıp geçtiler.”¹⁵⁴

Vâkidî, bir kadının Resûlullah’a çocuğunun haccı konusunda soru sorması rivâyetini Kudeyd’den sonraki kısma koymuş,¹⁵⁵ kendi senedli rivâyetinde olayın nerede geçtiği belli değil, ancak başka sahih rivâyetlerde¹⁵⁶ Ravhâ’da olduğu beyan edilmiştir. Bu nedenle biz o rivâyeti Peygamberimizin Ravhâ’ya vardığı kısma koyduk.

Usfan’dan Gamim’e Gidiş:

Peygamberimiz (s.a.s) daha sonra Usfan’dan hareket ederek Gamim’e¹⁵⁷ gitti. Kendisine yayan gelen bazı Müslümanlar rast geldi. Peygamberimiz için saf tuttular ve yürümekten şikayet ettiler. Peygamberimiz şöyle dedi:

“Adımlarınızı dengeli atarak hızlı yürümekten¹⁵⁸ kuvvet alın!” Bunu yaptılar ve rahatlama hissettiler.¹⁵⁹

* Cabir’den (r.a):160

İnsanlar Resûlullah’a yürümekten şikayet ettiler. Resûlullah onlar için dua etti ve şöyle dedi:

“Adımlarınızı dengeli atarak hızlı yürümeniz¹⁶¹ gerekir!” Böyle yürüdük ve bunu bizim için daha rahatlatıcı bulduk.

H- YOLCULUĞUN DOKUZUNCU GÜNÜ

(Merru’z-Zahrân Üzerinden Serif’e Varış)

4 Zilhicce 10 (Pazar)

RESİM 7: Merru’z-Zahrân; Mekke ile Medine arasında yola uzanan Hicaz vadilerindendir, 300 kadar pınar bulunmaktadır ve 40’a yakın kasabaya sahip bir mevkidir. Burası Mekke’ye daha yakındır. İbn Ömer, Peygamberimizin uğradığı ve namaz kıldığı yerleri tarif ederken şöyle dedi: “Peygamberimiz Merru’z-Zahrân’a yakın bir sel yatağında konakladı. Burası Mekke’ye giden yolun solundaki bir sel yatağına düşmektedir. Peygamberimizin konakladığı yer ile yol arasında bir taş atımlık mesafe vardır.”¹⁶²

Vâkidî’ye göre Peygamberimiz Mekke’nin fethinde burada konakladı. Akşam olunca herkesin ateş yakmasını emretti ve 10.000 ateş birden yandı. Burası Mekke’nin kuzeyine 24 km. uzaklıktadır.¹⁶³

Merru’z-Zahrân’a Varış ve Ayrılış:

Peygamberimiz (s.a.s) Pazar günü Merru’z-Zahrân’a176 164 uğradı ve akşama kadar oradan ayrılmadı.¹⁶⁵

Güneş battığında Mekke’ye varıncaya kadar akşam namazını kılmadı. Keda ve Küda arasında geceledi. Sabah olunca gusül aldı ve Mekke’ye girdi.¹⁶⁶

Peygamberimiz Güneş Battığında Serif’e Ulaştı:

Peygamberimiz Merru’z-Zahrân’dan ayrılıp Serife geldiği zaman güneş battı. Zi Tuvâ’da sabahladı, sonra Mekke’ye girdi.¹⁶⁷

* Yezid el-Esam anlattı:168

“Peygamberimizin hanımı Meymune (r.ha) Mekke’de (ölüm yatağında) ağırlaştığında yanında kardeşinin çocukları yoktu. Meymune şöyle dedi:

“Beni Mekke’den çıkartın. Ben burada ölmemeliyim. Resûlullah (s.a.s) bana Mekke’de ölmeyeceğimi (ölmemem gerektiğini) haber verdi.”¹⁶⁹

Bunun üzerine onu Mekke’nin dışına taşıdılar, Serif’e Resûlullah’ın bir ağaç altında onunla zifafa girdiği çadırın yerine getirdiler. Meymune orada vefat etti. Onu, lahdine (mezardaki yerine şöyle) koyduk: Ben ridamı aldım, onunla tutup lahdin içine uzattım. İbn Abbas ridadan tuttu ve onunla yere bıraktı.”

“Meymune annemiz İbn Abbas’ın teyzesidir.”¹⁷⁰

Enes b.Malik’ten (r.a):171

“Resûlullah (s.a.s) Meymune ile Serif’te evlendi, onunla Serif’te zifafa girdi ve Meymune annemiz Serif’te vefat etti.”

RESİM 8: Serif : Mekke’den Medine’ye giden hac yolundaki bir yerdir. Burası Mekke’ye yakın uzun vadilerinden birisidir. Serif, suyunu Mekke’nin kuzey doğusundaki Cirane tarafından alır. Orada mezralar ve üç adet kuyu bulunmaktadır. Serif’te vadinin sağ tarafına düşen yerde Meymune annemizin kabri vardır. Burası Ten’im’e 10 km. uzaklıktadır. Ziraat arazilerinin çoğuna binalar yapıldığı için şimdi buralara iki veya üç kata imarlı binalar yaklaştı. Serif Mekke’ye 10 mil uzaklıktadır.¹⁷²

Serif’te Meymûne annemizin kabri

Hac Yolculuğunda Hz. Âişe’nin Serif Denilen Yerdeki Özel Durumu ve İhramı:

* Hz. Âişe (r.ha) anlattı:173

“Resûlullah (s.a.s) ile sadece hac yapmayı düşünerek yola çıktık. Serif’e gelince (benden) hayız kanı geldi. Ben bu hale ağlarken yanıma Resûlullah geldi ve,

“Seni ağlatan nedir?” diye sordu.

Ben: “Bu yıl hac yolculuğuna çıkmamış olmayı ne kadar isterdim” dedim.

Peygamberimiz:

“Sen galiba hayız gördün?” dedi. Ben:

“Evet!” dedim. Peygamberimiz:

“Bu, Allah’ın, Âdem’in kızlarına yazdığı/takdir ettiği bir şeydir. Sen hacıların yaptığının (hepsini) yap! Yalnız, temizlenmedikçe Beytullah’ı tavaf etme!” buyurdu...

Peygamberimiz Mekke’ye Ne Zaman Ulaştı?

Bu konuda gelen rivâyetler üç sahabeden nakledildi: Hz. Âişe, Cabir b. Abdullah ve İbn Abbas. Hepsinin rivâyetinde Mekke’ye varış tarihi 4 Zilhicce, Müslim’in Hz. Âişe’den gelen rivâyetinde ise 4 ya da 5 Zilhicce olarak nakledildi. Siyer kitaplarındaki bilgiler de göz önüne alınarak 4 Zilhicce Hz. Peygamber’in Mekke’ye geliş tarihi ve 5 Zilhicce ise Zi Tuva’da sabahlayıp Mekke’ye giriş tarihi olarak alındı.¹⁷⁴

YOLCULUĞUN ONUNCU GÜNÜ

(Zi Tuva’dan Mekke’ye Giriş)

5 Zilhicce 10 (Pazartesi)

Zi Tuvâ’ya Varış: Peygamberimiz Geceyi Zi Tuvâ’da Geçirdi, Gusül Aldı, Sabah Namazını Orada Sarp

Bir Tepe Üzerinde Kıldı ve Kedâ’dan Bathâ’nın Yanındaki Yukarı Yoldan Mekke’ye Girdi:

Zi Tuvâ; Ma’lâ kabristanı yokuşu ile Hadra yokuşu arasındaki vadi olup bugün Zahir olarak bilinmektedir ve Mekke Kadın-Doğum Hastanesi’nin karşısındadır. Peygamberimiz Mekke’ye varınca Küda ve Kedâ¹⁷⁵ arasındaki yerde (Zi Tuvâ’da) geceledi. Sabah olunca gusül aldı ve Mekke’ye gündüz girdi.¹⁷⁶

Nafi’den:177

“İbn Ömer (r.a) Hareme en yakın yere geldi mi telbiyeyi keserdi. Sonra Zi Tuvâ’ya gelir ve orada gecelerdi. Orada sabah namazını kılar, gusül alır ve Resûlullah’ın (s.a.s) böyle yaptığını söylerdi.”

İbn Abbas’tan (r.a):178

“Resûlullah (s.a.s) sabah namazını Zi Tuvâ’da kıldı. Zülhuleyfe’nin dördü(ncü günü) olduğunda Mekke’ye geldi. Yanında kurbanlığını getiren hariç herkesin umre yaparak ihramdan çıkmalarını emretti.”

Nafi’den:179

“İbn Ömer (r.a) şöyle anlattı:

Resûlullah (s.a.s) Mekke’ye (her) geldiğinde sabah namazını kılıncaya kadar Zi Tuvâ’da gecelerdi. Resûlullah’ın namaz kıldığı yer sarp tepe üzerindedir. Orası mescit yapılan yer değildir. Fakat mescit biraz daha aşağıdaki sarp tepe üzerindedir.”

Nafi’den:180

“İbn Ömer (r.a) Mekke’ye geldiğinde Zi Tuvâ’da sabaha kadar geceler, gusül alır, sonra Mekke’ye girer, Hz. Peygamber’in de (s.a.s) böyle yaptığını söylerdi.”

İbn Ömer’den (r.a):181

“Resûlullah (s.a.s), Kedâ’dan -Bathâ’daki yukarı yoldan-Mekke’ye girdi ve (Mekke’den giderken de) aşağı yoldan çıktı, gitti.”

RESİM 9: Bi’ru Zi Tuvâ, Mekke’nin vadilerinden birisidir. Bugün iskan mahalli haline gelmiştir. Peygamberimiz Mekke’ye girmeden önce Zi Tuvâ’da kalır, buradaki kuyudan yıkanır, namaz kılar ve Mekke’ye girerdi.¹⁸² Abdullah b. Ömer de Mekke’ye girmeden önce burada sabahlar, yıkanır ve gündüz Mekke’ye girer, sonra da Resûlullah’ın böyle yaptığını söylerdi.¹⁸³

Hac Niyetini Fesh Edip Önce Umre Yapmak Caiz midir?

Veda haccında Resûlullah, yanında kurbanlık getirmeyenler için emrettiği hac niyetini terk edip, önce umre yapma ve ihramdan çıkma haberi 14 sahabiden nakledildi. Bütün rivâyetler de sahihtir.¹⁸⁴

İbn Abbas (r.a) anlattı:185

“(Cahiliye Arapları) hac aylarındaki umreyi yeryüzünde işlenebilen günahların en büyüğü biliyorlardı. Keza Muharrem ayını da Safer diye isimlendirip: “(Devedeki) yolculuk(tan mütevellit) yara iyileştiğinde, (yolcuların) ayak izi¹⁸⁶ silindiğinde ve Safer ayı çıktığında umre yapmak isteyene umre helâl olur” diyorlardı. Resûlullah ve sahabesi hac için ihrama girmiş olarak 4 Zilhicce sabahı geldiler. Resûlullah (s.a.s), hac niyetlerini umreye çevirmelerini emretti. Bu, sahabe nezdinde büyük bir hâdise oldu.

“- Ey Allah’ın Resûlü, neleri helal addedeceğiz?” diye sordular. “Bütün (ihram yasakları) helâl olacak!” diye cevap verdi.

Hz. Peygamber döneminde yaşanan hac niyetini fesh edip önce umre yapmak, ihramdan çıkmak, sonra hac için ihrama girmek şeklindeki bir uygulama o döneme has mıdır, sonraki dönemlerde de uygulanabilir mi, konusunda ihtilaf edildi:

a-Bu olay sadece o dönemdeki sahabeye hastır: Hz. Osman, Ebû Zer, Bilal b. Haris, ayrıca müctehidlerin büyük bir bölümü bu görüştedir. Bu konuda zayıf da olsa Bilal b. Haris’ten bir rivâyet vardır: Resûlullah’a:

“Ey Allah’ın Resûlü! Ne dersin, hac niyetinin umre için fesh edilmesi bize has mıdır, yoksa bütün insanlar için geçerli midir?” diye sorulunca şöyle buyurdu:

“Bize hastır.”¹⁸⁷

b-Bu olayın o döneme has olduğuna dair sahih bir hadis bulunmamaktadır. Sonraki dönemlerde de uygulanabilir: İmam Ahmed b. Hanbel bu görüştedir.¹⁸⁸ Bilal b. Haris’ten gelen rivâyetle ilgili olarak Ahmed b. Hanbel şöyle dedi: “O kadar sahabeden fesh edildiğine dair hadis nakledildi (ama hiç birinde onlara has diye tahsis edilmedi). Biz bu rivâyetin senedindeki Haris b. Bilal kimdir bilmiyoruz. Bu kişi bilinse bile 11 sahabeden gelen rivâyeti terk etmeyiz.”¹⁸⁹

Ancak bu konuda ihtiyatlı olmak gerekir. Cumhurun görüşünü destekleyen Ebû Zerr’in de görüşü önemlidir. Doğrusunu Allah bilir.

Peygamberimizin Mescid-i Haram’a Benî Şeybe Kapısından Girişi:

* İbn Abbas’tan (r.a):190

“Resûlullah (s.a.s), bineği Kasva üzerinde gündüz Küda yolundan Ebtah’a doğru geçerek Mekke’ye girdi. Mekke’nin yukarı yolunu kat edip Kâbe’nin Benî Şeybe denilen kapısına ulaştı. Beytullah’ı görünce ellerini kaldırdı. Bineğinin kırbacı düşünce/kayınca onu da soluyla tuttu.”

Peygamberimiz Kâbe’nin tamirinden sonra Hacer-i Esved’i yerine koymada hakemlik yapacağında da Benî Şeybe kapısından girmişti.¹⁹¹ Bundan dolayı bazı alimler, Mescid-i Haram’a Benî Şeybe kapısından girmenin müstahap olduğunu söylemişlerdir.¹⁹² Peygamberimiz Mescid-i Haram’dan çıkarken de Benî Mahzum kapısını kullanırdı.¹⁹³

Kâbe’yi Görünce Yaptığı Dua:

İbn Cüreyc’den (r.a):194

“Peygamberimiz (s.a.s), Beytullah’ı görünce ellerini kaldırdı ve:

“Ey Allah’ım! Bu Beytinin şerefini, azametini, saygınlığını ve heybetini arttır. Ona hac ve umre ile tazim eden ve saygı gösterenlerin de şerefini, saygınlığını, azametini ve erdemli hareketlerini arttır!” diyerek dua etti.”

RESİM 10: Kâbe’nin eski hali, Beni Şeybe kapısı ve Zemzem: Rükn-i Hacer ile Rükn-i Irâkî arası biraz kuzeye meyilli olup, İbrahim Makamı, Zemzem Kuyusu ve Benî Şeybe Kapısı Kâ’be’nin bu tarafındadır.

Mescid-i Haram’a Girince İlk Yapılması Gereken Tavaftır:

Hz. Âişe’den (r.ha):195

“Hz. Peygamber’in (s.a.s) Mekke’ye ilk geldiğinde yaptığı şey abdest alıp tavaf etmek olurdu ki, bu umre için değildi.¹⁹⁶

RESİM 11: Mekke ve Kâbe’nin uçaktan görünümü

(Râvi Urve devamla dedi ki); Ebû Bekir ve Ömer de bu şekilde hac yaptılar. Sonra babam Zübeyr (b. Avvam)¹⁹⁷ ile hacca gittim. Onun da ilk yaptığı şey tavaftı. Muhacir ve ensarın da böyle yaptıklarını gördüm.”

Peygamberimizin Ebû Sehm kapısına doğru uzanan bir yerde namaz kılarken kendisi ile Kâbe arasında sütre olmadığı ve insanların önünden gelip geçtiği nakledildi.¹⁹⁸ Bu gibi rivâyetlerden dolayı Kâbe’de bazı şeylere ruhsat verilmiştir.

Ebû Sehm Kureyş’in içindeki küçük bir kabiledir. Benî Sehm kapısı da Umre kapısıdır.

RESİM 12: Makam-ı İbrahim; resimde görülen Hz. İbrahim’in ayak izinin olduğu taşın muhafaza edildiği camekandır. Aslında bu taş Kâbe’nin yakınındaydı. Çünkü Hz. İbrahim ona basarak duvarı inşa ediyordu. Ancak tavaf sırasında izdiham olduğu için camekan geriye çekildi. Bu kısım Kâbe’den avlunun sonuna kadar Makam-ı İbrahim sayılır. Tavaf namazı kılmak için Camekana yakın olmak gerekmez. Geride, tenha olan bir yerde kılmak efdaldir ki tavaf edenler rahatsız edilmesin, yolları kesilmesin.

Tavaf, Remel (Çalımlı/Hızlı Yürümek) ve Makam-ı İbrahim’de Namaz:

Cabir’den (r.a):199

“...ve Kâbe’ye geldik. Resûlullah (s.a.s) Hacer-i Esved’e istilam etti (dokundu). Sonra Kâbe’nin etrafında çalımlı/hızlı olarak (remel şeklinde) 3 tur döndü, kalan 4 turu normal yürüyüşle tamamladı. Tavafı bitirince Makam-ı İbrahim tarafına gitti ve onun berisinde iki rekât namaz kıldı. Sonra “İbrahim’in makamını namazgâh edinin” (mealindeki) ayeti okudu. Bu namazda Kul yâ eyyühel kafirûn ve Tevhid (İhlas) surelerini okudu. Sonra Hacer-i Esved’i istilam etti ve Safa tepesine çıktı...”

Zeyd b. Eslem’den:200

Hz. Ömer (r.a) (Hacer-i Esved) köşesine gelince dedi ki:

“Ben biliyorum ki sen zararı ve faydası olmayan bir taşsın. Eğer Resûlullah’ın (s.a.s) seni istilam ettiğini (sana dokunduğunu) görmeseydim ben de istilam etmezdim.”

Sonra şöyle dedi:

“Remelin (şu anda) bizimle ilgisi yok. (Ancak Hudeybiye’den sonraki sene) biz bununla müşriklere gösteri yapmıştık da Allah onları kahretmişti. Bu, Hz. Peygamber’in yaptığı bir şeydir, artık biz onu terk etmek istemeyiz.”

Kaza umresinde kendisini izleyen müşriklere zayıf/yorgun görünmemek ve İslâm’ın izzetini göstermek için Peygamberimiz tavaftaki 3 turun remel (çalımlı/hızlı yürüme) şeklinde olmasını emretti.²⁰¹ Belki de o günün hatırasını diri tutmak için bu sünnet devam etti ve Peygamberimiz Veda haccında da aynı hareketi gösterdi. Hz. Ömer o günlerin hatırasından dolayı bu sünnetin devam etmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

İki Rüknü (Yemani ve Hacer Köşelerini) İstilam Etmek:

* Ebu’t-Tufeyl anlattı:202

“Muaviye ve İbn Abbas (r.a) Beytullah’ı tavaf ederken ben de kendileriyle birlikteydim. İbn Abbas iki rükne (Yemânî ve Hacer-i Esved köşesine) istilam ediyor, Muaviye ise bütün köşelere istilam ediyordu (elini dokunuyordu). İbn Abbas dedi ki:

“Resûlullah (s.a.s) sadece Yemanî ve Esved köşelerine istilam etti.”

İbn Ömer’den de aynı manada rivâyet gelmiştir.²⁰³ Buhari rivâyetinde ise;

“Abdullah b. Zübeyr de bütün köşelere elini değdirirdi (istilam/mesh) ederdi,” şeklinde ziyade bulunmaktadır.²⁰⁴

RESİM 13: Rükn-i Yemâni; Kâbe’nin Yemen tarafında bulunan köşesidir. Rükn-i Yemâni istilam edilir (dokunulur). Bu mümkün olmazsa uzaktan işaret edilmez. Batı tarafı yani Rükn-i Şamî ile Rükn-ı Yemânî arası, bir parça güneye meyillidir. Umre Kapısı, Veda Kapısı ve İbrahim Kapısı bu tarafta bulunmaktadır. Güneş ciheti yani Rükn-i Yemânî ile Rükn-i Hacer arası birazcık doğuya meyillidir: Safa kapısı ile güneydeki diğer kapılar bu taraftadır.²⁰⁵

RESİM 14: Hacer-i Esved; Şu anda 8 parçadır. Bu kutsal taş Kâbe’nin güney doğu köşesinde yerden bir buçuk metre yukardaki gümüş korumanın içindedir. Gökten indiğinde beyaz olan bu taş zamanla siyahlaşmış ve Hz. Peygamber döneminden sonra da parçalanmıştır. Tavaf yapanların bu taşı her turda öpmeleri ya da dokunmaları veya uzaktan işaret etmeleri sünnettir.

Diğer İki Rüknün (Şam ve Irak Köşelerinin) İstilam Edilmemesinin Sebebi:

Hz. Âişe (r.ha) anlattı:206 “Resûlullah (s.a.s) dedi ki:

“Görmez misin, kavmin Kâbe’yi bina ederken İbrahim Peygamberin temellerinden daha dar kısma inşa ettiler, (kalan kısmı hatim olarak yaptılar).” Ben:

“Ey Allah’ın Resûlü! İbrahim Peygamberin temellerine gelecek şekilde yeniden inşa etsen?” deyince o şöyle buyurdu:

“Kavminin (yanlış anlayıp) küfre dönme tehlikesi olmasaydı bunu yapardım.”

Bu haberi Hz. Âişe’den bize nakleden Abdullah b. Ömer şöyle dedi:

“Eğer bunu Hz. Âişe Resûlullah’tan işittiyse, ben Hıcr tarafına gelen iki rükn (köşe)²⁰⁷ tam olarak İbrahim Peygamberin temellerine denk gelmediği için Resûlullah’ın onları istilam etmediği düşüncesindeyim.”

Hz. Âişe’den ikinci tarikle gelen rivâyet:208 “Hz. Peygamber ona şöyle dedi:

“Ey Âişe! Eğer kavmin cahiliyetten yeni kurtulmuş olmasaydı Kâbe’nin (yeniden yapılması için) yıkılmasını emrederdim. Ondan ayrı yapılan (Hıcr’ı) tekrar ona birleştirirdim. Kapısını yere yapıştırırdım. Ona biri doğu kapısı, diğeri de batı kapısı olacak şekilde (iki kapı) eklerdim. Böylece onu İbrahim’in temellerine tam gelecek şekilde yeniden inşa etmiş olurdum.”

Râvi ekledi:

İşte İbn Zübeyr’i Kâbe’yi yıkıp (yeniden yapmaya) iten sebep budur.

(Râvilerden) Yezid dedi ki:

İbn Zübeyr onu tekrar yıkıp yaptığında müşahede ettim. Kâbe’yi Hıcr’la birleştirdi. Bu yapım esnasında İbrahim Peygamberin deve hörgücünü andıran temel taşlarını gördüm.

Cerir şöyle dedi:

Ona (Yezid’e) dedim ki:

“İbrahim Peygamberin temeli neresidir?” Yezid:

“Onu sana göstereyim” dedi ve onunla Hıcr’a girdim. Bir yeri işaret etti ve:

“İşte burası” dedi.

Cerir ekledi:

“Bunun Hıcr’dan itibaren altı zira’ ya da daha yakın bir mesafede olduğunu takdir ettim.”

RESİM 15: Hz. İbrahim dönemindeki Kâbe’nin tahmini resmi. O dönemde Kâbe iki kapılıydı ve Hıcr kısmı ayrı değildi.

RESİM 16: Hz. İbrahim döneminde Kâbe’nin temel taşlarının tahmini resmi. Abdullah b. Zübeyr dönemindeki inşasında görenler bu taşları deve hörgüçlerine benzetmişlerdir.

Tavafta Izdıba’:

Izdıba’: Tavaf sırasında erkeklerin sağ omuzlarını açmalarıdır ve sünnettir. Hudeybiye seferinden bir yıl sonra Resûlullah (s.a.s) ve ashabı kaza umresini yapıyorlardı. Müşrikler ise civar dağlardan onları izleyip, Müslümanların Medine’de zayıfladığını ve kuvvetlerinin azaldığını söylüyorlardı. Cebrail (a.s) gelip müşriklerin sözünü Hz. Peygambere bildirdi. Bunu öğrenen Hz. Peygamber sağ omuzunu açarak pazularını müşriklere gösterip ashabına şöyle seslendi: “Bu gün onlara pazusunun kuvvetini gösterenleri Allah rahmetiyle yarlığasın.”²⁰⁹ “Sakın Kureyşliler sizde bir gevşeklik ve eksiklik görmesinler.”²¹⁰

Ya’lâ b. Ümeyye’den (r.a) gelen iki rivâyet:

“Hz. Peygamber (s.a.s) kendisinin Necran yapımı bürdesi ile ızdıba’ yaparak Beytullah’ı tavaf etti.”²¹¹

“Hz. Peygamber (s.a.s) Necran dokuması yeşilimsi bir bürde ile ızdıba’ yaparak (ona bürünüp sağ kolunu açıkta tutarak) tavaf yaptı.”²¹²

Hz. Peygamber’in Veda Haccında Üç Tavafı, Hacer-i Esved’e İstilamı (Elini Dokunması), Sonra Ellerini Öpmesi ve Yüzüne Sürmesi:

Hz. Peygamber’in Veda haccında üç kere tavaf yaptığı nakledildi. Birincisi Mekke’ye girdiğinde yaptığı kudüm/umre tavafı, ikincisi farz olan ifaza (ziyaret) tavafı, üçüncüsü de Mekke’den ayrılırken yaptığı veda tavafıdır. Resûlullah ilk tavafını yürüyerek yaptı. Bu konuda İmam Şafiî’nin de bir açıklaması vardır. Peygamberimiz yorgunluk veya insanların izdihamda kendisini görüp benzerini yapmalarını sağlamak için son iki tavafının birisini ya da her ikisini bineği üzerinde yapmıştır.²¹³

Cabir b. Abdullah (r.a) anlattı:214

Duha/kuşluk vaktinde Mekke’ye girdik. Peygamberimiz (s.a.s) Mescid-i Haram’ın kapısına geldi, devesini ıhtırdı ve Mescid-i Haram’a girdi. Tavafa Hacer-i Esved ile başladı, önce onu istilam etti. O anda ağlaması sebebiyle iki gözünden yaşlar boşandı. Sonra (Kâbe’nin etrafında) çalımlı/hızlı olarak (remel şeklinde) 3 tur attı, sonra normal yürüyerek 4 tur daha attı. Ha-cer-i Esved tarafında tavafı bitince iki elini Hacer-i Esved’in üzerine koydu, sonra ellerini yüzüne sürdü.

Nafi’ anlattı:215

İbn Ömer’i (r.a) Hacer-i Esved’e istilam ederken (ona dokunurken) gördüm, sonra elini öptü. Resûlullah’ın (s.a.s) böyle yaptığını gördükten sonra ben bunu hiç terk etmedim.

Tavafta Yapılan Dua ve Zikirler:

İbn Ömer’den:216

Resûlullah (s.a.s) Mescid-i Haram’a girdiğinde namaz kılmadan tavafa başladı.

Resûlullah Hacer-i Esved köşesine gelince ridasını ızdıba’ yaptığı (sağ omzunu açtığı) halde istilam etti, sonra Hacer-i Esved tarafından başlayarak çalımlı/hızlı olarak (remel halinde) 3 tur attı. Hacer-i Esved köşesine istilam edene şunları demesini emretti: “Bismillahi, vallahü ekber imanen billahi ve tasdikan bima câe bihi Muhammed (Sallallahü aleyhi vesellem).”²¹⁷

Vâkidi’nin senedsiz olarak naklettiği²¹⁸ bu dua, hadis kitaplarında Hz. Ali, İbn Ömer²¹⁹ ve İbn Abbas’ın²²⁰ duaları olarak nakledilmektedir. Bu da duanın merfu hükmünde olduğunu gösterir. Doğrusunu Allah bilir.

* Hz. Ali (r.a), Hacer-i Esved köşesine geldiği zaman orada izdiham gördüğünde ona yönelip tekbir getirdi ve şöyle dedi:

“Allahümme tasdikan bi kitabike ve sünneti nebiyyike sallallahü aleyhi ve sellem.”²²¹

Duanın trc.:

“Allahım, senin kitabını ve Peygamberini tasdik ederek (sana tazimde bulunuyorum).”

*Abdullah b. Sâib el-Mahzûmî’den (r.a):222

“Resûlullah (s.a.s), Yemani ve Hacer-i Esved köşelerinin arasında şöyle derdi:

“Rabbena, âtina fi’d-dünya haseneten ve fi’l-âhireti haseneten ve kına azabe’n-nâr.”

Duanın trc.:

“Rabbimiz, bize hem dünyada iyilik/güzellik ver, hem de âhirette. Bizi ateşin azabından koru.”

İnsanlara Sıkıntı Vermemek Gerekir:

* Ebû Ya’fur el-Abdî’ anlattı:223

“Haccac’ın emirliği döneminde bir ihtiyarın Hz. Ömer’den şunları naklettiğini duydum:

“(Hz. Ömer (r.a) Hacer-i Esved köşesine ulaşmak için insanları sıkıştırırdı.)²²⁴

Hz. Peygamber (s.a.s) dedi ki:

“Ey Ömer! Sen kuvvetli bir adamsın. Hacer-i Esved’e ulaşmak için (insanları) sıkıştırma/daraltma. Zayıf olana eziyet verebilirsin. Eğer bir boşluk bulursan Hacer-i Esved’i istilam et (ona dokun), değilse ona yönel, tehlil ve tekbir getir (işaret et)!””

Safa ile Merve Arasında Sa’y Yapmak:

Sonra Resûlullah (s.a.s) Hacer-i Esved’i tekrar istilam etti ve Safa tepesine çıktı, orada şu ayeti okudu:

“İnne’s-Safa ve’l-Mervete min şeâirillah...”²²⁵

Sonra:

“Allah’ın başladığından biz de başlayalım” deyip önce Safa’ya tırmandı, Beytullah’a bakıp tekbir getirdi ve dedi ki:

“Lâ ilahe illallahü vahdehû lâ şerike leh, lehü’l mülkü ve lehü’l-hamdü ve hüve alâ külli şey’in kadir. Lâ ilahe illallah enceze va’deh ve sadaka abdeh ve ğalebe’l-ahzâbe vahdeh.”

Hz. Peygamber orada dua etti. Sonra yukarıdaki tehlili tekrar söyledi ve tepeden aşağıya (Merve’ye) doğru yürüdü, vadiye (orta kısma) ayakları basınca hızlı/çalımlı (remel şeklinde) yürüdü. Orayı geçince normal yürüyüşüne devam etti ve Merve’ye vardı. Beytullah’ı görünceye kadar Merve tepesine çıktı. Safa tepesinde dediğini burada da söyledi. Yedinci (son) turda Merve tepesine ulaşınca dedi ki:

“Ey insanlar! Önceki yaptığımı şimdi yapacak olsaydım kurbanlık hayvanı (yanımda) getirmezdim ve bu yaptıklarımı umre sayardım. Kimin yanında kurbanlığı yoksa ihramdan çıksın ve bu yaptıklarını umre saysın.”

İnsanların (kurbanlık getirmeyenlerin) hepsi ihramdan çıktı...”²²⁶

Bu rivâyette Peygamberimizin (s.a.s) okuduğu bir ayet ve yaptığı dua bulunmaktadır.

Duanın trc:

“Tek olan ve ortağı bulunmayan Allah’tan başka ilah yoktur. Mülk (otorite) ve hamd O’na aittir. O her şeye kadirdir. Allah’tan başka ilah yoktur; O vaadinde durdu, kulunu (Peygamberini) doğruladı ve tek başına ahzaba (İslâm düşmanlarına) galip geldi.”

İbn Hazm Safa ile Merve arasında sa’y yaparken ilk 3 turda hervele yapmanın müstehap olduğunu söyledi. Ancak İbn Kesir bunun büyük bir hata olduğunu belirtir ve herhangi bir delilinin olmadığını söyler.²²⁷ Yukarıdaki rivâyette Safa ile Merve’nin ortasındaki vadiye gelindiğinde Peygamberimiz biraz hızlı yürümektedir. Bu yürüyüşü râvi Cabir b. Abdullah remel (رمل) kelimesi ile açıklamıştır. Fakat diğer rivâyetler ile karşılaştırdığımızda bunun sa’y (hızlı yürümek) manasında kullanıldığını anlarız.

Şeybe’nin Ümmü Veled’i (r.ha) bizzat gördüğü şeyi şöyle anlattı:228

“Hz. Peygamber (s.a.s) Safa ile Merve arasında;

“Vadi ancak süratli/hızlı yürümekle aşılır.” diyerek sa’y ediyordu:

Kesir b. Cümhân (r.a) anlattı:229

“İbn Ömer’i sa’y yaparken gördüm ve:

“Safa ile Merve arasındaki sa’y (hızlı yürüme) mahallinde (normal) yürüyor musun?” deyince bana şöyle dedi:

“Ben yaşı ilerlemiş bir ihtiyar olduğum halde Resûlullah’ı (s.a.s) sa’y ederken gördüğüm (yerde) ben de sa’y ettim, yürüdüğünü gördüğüm (yerde) ben de yürüdüm.”

RESİM 17: Safa ile Merve arasında Sa’y

Yukarıdaki rivâyetlerden Peygamberimizin sa’y ibadetini binek üzerinde değil de, yürüyerek yaptığı anlaşılmaktadır. Ancak bazı rivâyetlerde Peygamberimizin binek üzerinde sa’y yaptığı da nakledilmektedir. Bu iki farklı rivâyet problem oluşturmaktadır. Bu noktada bunlardan birisini tercih etmek ya da ikisini cem etmek şeklinde bir yol takip edilmesi gerekir.

Peygamberimizin binek üzerinde sa’y yaptığı rivâyeti de sahihtir. Peygamberimiz sa’yin bir kısmını devesi üzerinde yapmış olabilir. Doğrusunu Allah bilir.

Sa’y Yaparken Izdıba’ Müstehap mı?

Ya’lâ b. Ümeyye (r.a) anlattı:230

“Hz. Peygamber (s.a.s) Necran dokuması bir bürde ile ızdıba’ yaparak (sağ kolunu açıkta tutarak) Safa ile Merve arasında sa’y ettiğini gördüm.” İmam Malik dışındaki müctehidlere göre ızdıba müstehaptır. Hanefilere ve Hanbelilere göre sadece tavafta ızdıba müstehaptır. Şafiîlere göre ise hem tavafta, hem de sa’yda müstehaptır.²³¹

Peygamberimiz Binek Üzerinde Sa’y Yaptı mı?

* Cabir b. Abdullah (r.a) anlattı:

“Veda haccında Resûlullah (s.a.s) Beytullah’ı tavafı ve Safa ile Merve arasındaki sa’yi bineği üzerinde yaptı. Böylelikle insanlar onu görsün, onlara rehberlik yapsın ve sorularını sorsunlar. İnsanlar onun etrafını kuşatmışlardı.”²³²

Cabir b. Abdullah’tan gelen diğer rivâyetlerde Peygamberimizin yürüyerek sa’y yaptığı nakledildiği halde, yukarıdaki rivâyette binek üzerinde sa’y yapması nakledilmiştir. Bu iki farklı rivâyet şu şekilde anlaşılabilir:

Cabir b. Abdullah’tan Ebu’z-Zübeyr yoluyla gelen rivâyetteki binek ile sa’y yapması sahabeden sonraki râvilerin müdreci (yorumu/ilavesi) olabilir.

Veya sonraki rivâyet eksik nakledilmiş olabilir.

Ya da Peygamberimiz tavaf ve sa’yinin bir kısmını yürüyerek, bir kısmını da binekli olarak tamamlamış olabilir.²³³

Bu konuda farklı bir anlayış ise bu rivâyetin farz olan ifaza tavafı ile ilgili olmasıdır. Çünkü orada insanlar Peygamberimizin etrafında adeta etten bir duvar örmüşlerdi. Ancak burada oluşan diğer problem ise Peygamberimizin Veda haccında yaptığı sa’yin adedi ile ilgili rivâyetler: Bazı rivâyetlerde tek sa’y yaptığı nakledilmiştir, acaba ifaza tavafından sonra ikinci defa sa’y yaptı mı? Bu konuda cumhur tek sa’y yapılması gerektiğini söylerken Hanefiler ve Sevrî; hac yapan kıran da yapsa iki sa’y yapılması gerektiğini söylerler. Bu rivâyette geçen sa’y ikinci sa’y olabilir. Ancak bunu destekleyecek başka rivâyet bulunmamaktadır. Sadece Hz. Ali’nin sonra yaptığı bir hacda iki kere sa’y yaptığı bize nakledildi.

Peygamberimiz İki Defa Sa’y Yaptı mı?

Bize intikal eden sahih rivâyetlere göre Peygamberimiz Mekke’ye geldiğinde bir tavaf ve bir sa’y yaptı. Sonra ifaza ve veda tavafı da yaptı. Ancak ikinci defa sa’y yaptığına dair sahih bir rivâyet bulunmamaktadır. Peygamberimizin (s.a.s) ikinci defa sa’y yaptığına dair Hz. Ali, İbn Ömer, Abdullah b. Mes’ûd ve Imran b. Husayn rivâyetlerinin hepsi zayıftır.²³⁴

Abdullah b. Mes’ûd’dan (r.a):235

“Resûlullah (s.a.s) umresi ve haccı için iki tavaf ve iki say yaptı. Ebû Bekir, Ömer, Ali ve İbn Mes’ûd da böyle yaptılar.”

Imran b. Husayn’dan (r.a):236

“Hz. Peygamber (s.a.s) iki tavaf ve iki sa’y yaptı.”

Benî Haşim’in mevlası Hasan b. Sa’d babasından nakletti:249 237“Hz. Ali (r.a) hac ve umreyi birleştirerek ikisi için telbiye getirdi (niyet etti). Hac ve umresi için iki tavaf ile iki sa’y yaptı.”

Temettu ve Kıran İçin Tek Tavaf ve Sa’y Yeterli mi?

Hz. Âişe’nin (r.ha) anlattığına göre:238 “Hz. Peygamber (s.a.s) ona dedi ki:

“Beytullah’ı tavaf etmen ve Safa ile Merve arasını sa’y etmen hem haccın hem de umren için yeterli olur.”

Hz. Âişe’nin umresi ile ilgili rivâyetler ilerde gelecektir. Hayız görmesi sebebiyle önce umre ihramından çıkmak zorunda kalan ve Terviye günü hac için telbiye getiren (niyet eden) Hz. Âişe annemiz haccını tamamladığı günlerde hayzından temizlenmişti. Farz olan ziyaret tavafını tamamladıktan sonra Peygamberimize gelip umre yapmak istediğini söyleyince Resûlullah hac ve umresi için tek tavaf ve sa’yin yeterli olduğunu belirtti. Ancak Hz. Âişe’nin ısrarı üzerine onu, kardeşi Abdurrahman ile Ten’im’e göndermişti ki umre için ihrama girsin.

Cabir’den (r.a):239

“Resûlullah (s.a.s) umre ve haccı birleştirerek yaptı. İkisi için tek tavaf yaptı.”

İbn Ömer’den (r.a):240

“Resûlullah (s.a.s) Veda haccında haccı ile umresini birleştirdiği zaman tek tavaf ve Safa ile Merve arasında tek sa’y yaptı.”

Resûlullah’ın hacda tek tavaf ve tek sa’y yaptığını zikreden rivâyetler metin açısından problemlidir. Çünkü Peygamberimizin Veda haccında üç kere tavaf yaptığı sahih rivâyetlerde açıkça zikredilmektedir. Ayrıca Peygamberimiz hacda iki sa’y yaptığına dair rivâyet ileride bu başlık altında zikredilecektir.

İbn Mes’ûd’dan (r.a):241

“Hz. Peygamber (s.a.s) (Safa ile Merve arasındaki) vadinin ortasında sa’y ederken (hızlı yürürken) şöyle dedi:

“Allahümme’ğfir, verham ve Ente’l-eazzü’l-ekram.”

Duanın trc.:

“Allahım! Beni affet ve bağışla. Sen yücesin ve kerimsin.”

Bu dua ayrıca Abdullah b. Mes’ûd ve Abdullah b. Ömer²⁴² gibi sahabilerden de mevkuf (kendi sözleri/fiilleri) olarak nakledildi.

* Cabir b. Abdullah ve İbn Abbas’tan (r.a):243

...Sonra Süraka b. Malik kalktı ve dedi ki:

“Ey Allah’ın Resûlü! (Haccın içine umrenin dahil olması) bize has mıdır, yoksa ebediyen geçerli midir?”

Resûlullah (s.a.s): “Hayır, bilakis ebediyen geçerlidir” buyurdu. Sonra Hz. Ali (Yemen’den) geldi...

Süraka b. Malik’le ilgili iki rivâyet gelmektedir:

Merve’de Resûlullah’ın yapılan tavaf ve sa’yin umreye sayılması ve yanında kurbanlık getirmeyenlerin ihramdan çıkmalarını emretmesinden sonra Süraka kalkar ve bu soruyu sorar.

Diğer rivâyette ise Peygamberimiz Akabe’de cemreye taş atmaktadır. Süraka gelir ve aynı soruyu sorar.

İbn Hacer iki ayrı yerde aynı sorunun sorulmasının muhtemel olduğunu belirtir, şöyle ki:

Yukarıdaki rivâyette geçtiği gibi Süraka ilk başta, Resûlullah’a bunu umre sayıp ihramdan çıkma durumunun kıyamete kadar geçerli bir ruhsat olup olmadığını sordu.

Bayram günü şeytan taşlama konusunda geleceği gibi, Peygamberimiz Akabe’de cemrelere taş atarken Süraka ona bu soruyu tekrar sordu. Hac ile umreyi bu şekilde birleştirip ihramdan çıkmamak size ait bir durum mudur, şeklinde Resûlullah’ın kıran haccının kıyamete kadar geçerli olup olmadığını anlamak istiyordu.²⁴⁴ Doğrusunu Allah bilir.

Kurban Kesmeye Gücü Yetmeyenlerin Oruç Tutması:

Kur’an’da zikredildiği gibi bir kişi temettu ya da kıran haccı yapmak ister de kesecek kurban bulamazsa ya da kurban kesmeye gücü yetmezse hacda 3 gün, dönünce yurdunda 7 gün olmak üzere toplam 10 gün oruç tutmalıdır. Resûlullah Mekke’ye geldiğinde bunu da hatırlatmıştı:

*Abdullah b. Ömer (r.a) anlattı:245

Resûlullah (s.a.s) Mekke’ye geldiğinde insanlara şöyle dedi:

“Kim yanında hayvanını getirdiyse haccını tamamlayıncaya kadar ihramdan çıkamaz (yasaklar helal olmaz), kim de yanında kurban getirmediyse Kâbe’yi tavaf ve Safa ile Merve’yi sa’y etsin. Sonra ihramdan çıksın. Sonra hac için ihrama girsin ve kurbanlık alıp götürsün. Kimin kurban kesmeye gücü yetmezse hacda 3 gün ve ehline/beldesine döndüğünde ise 7 gün (olmak üzere toplam 10 gün) oruç tutsun...”

Hasta Olan Sa’d b. Ebû Vakkas’a Dua Edilmesi ve Moral Verilmesi:

İbn Hibban (v.354/965) bu olayı Siret’inde Terviye gününden önce zikretti.²⁴⁶ Muhtemelen Sa’d b. Ebû Vakkas Mekke’ye geldiği günlerde hastalandı. Peygamberimiz ona moral verdi ve bir tabip ile tedavi olmasını sağladı. Kendisi oradan ayrılacağında Sa’d eğer Mekke’de ölürse oraya defnedilmemesini istedi. Çünkü Peygamberimiz muhacirler hayattayken üç günden fazla kalmalarını yasaklamış, eğer Mekke’de ölürlerse Mekke dışına gömülmelerini istemiştir. Resûlullah bu hareketiyle hicretlerinin kıyamete kadar ebedileşmesini istemektedir. Sa’d b. Ebû Vakkas bu olaydan sonra Peygamberimizin duasının bereketi ile de uzun süre yaşamıştır.

Sa’d b. Ebû Vakkas olayı şöyle anlattı:247

“Veda haccında Resûlullah (s.a.s) ile birlikteydim. Öyle şiddetli bir hastalığa tutuldum ki, ölüme çok yaklaştığımı zannediyordum.²⁴⁸ Resûlullah beni ziyarete geldi. Ben:

“Ey Allah’ın Resûlü! Benim çok malım var ve kızımdan başka varisim de yok. Malımın üçte ikisini (hayra) vasiyet edeyim mi?” deyince Resûlullah:

“Hayır” dedi. Ben:

“Malımın yarısını” deyince Resûlullah yine: “Hayır” dedi. Ben tekrar:

“Malımın üçte biri” deyince Resûlullah şöyle buyurdu:

“Üçte bir (tamam). (Aslında) üçte bir bile çok. Ey Sa’d! Varislerini zengin bırakman onları insanlara muhtaç olacak şekilde fakir bırakmandan hayırlıdır. Ey Sa’d! Sen Allah rızası için harcadığın nafakanın ecrine kesinlikle nail olursun. Hatta hanımının ağzına verdiğin lokmanın bile.” Ben tekrar dedim ki:

“Arkadaşlarım gidince ben (Mekke’de ölüp)²⁴⁹ kalacak mıyım?” Bunun üzerine Resûlullah şöyle dedi:

“Sen Allah rızasını umarak (çok) amel işleyeceğin için, (Mekke’de ölüp) kalmayacaksın, bunlarla (amellerinle) derece ve makam olarak yükseleceksin. Herhalde sen yaşayacaksın, Allah senin sebebinle birçok kavmi (Müslümanları) faydalandıracak, senin sebebinle diğerlerine (kafirlere) de zarar ulaştıracak.²⁵⁰ Allahım, ashabımın hicretini geçerli kıl. Onları topukları üzere geriye döndürme. Ancak zavallı olan Sa’d b. Havle’dir.”

(Râvi ekledi):251

“Resûlullah onun (Sa’d b. Havle) için böyle üzüntüsünü ifade etti, o Mekke’de ölmüştü.”

Hasta ziyareti, müminin mümin üzerindeki haklarından birisidir. Bunun için Peygamberimiz (s.a.s) hasta ziyaretine önem verir, tanıdıkları kişiler hastalandığında Müslüman olsun ya da olmasın mutlaka ziyaretine giderdi. Bu ziyaretlerinin birisi Veda haccında gerçekleşti. Sa’d b. Ebû Vakkas hastalanmış ve malının bir kısmını hayır için tasadduk etmek istiyordu. Peygamberimiz burada üçte bir ile sınırlandırdı ve varislerinin de hakları olduğunu belirtti. Peygamberimiz ayrıca ona uzun süre yaşayacağı ve icraatları/cihatları sebebiyle Müslümanların ondan faydalanacağı, kafirlerin ondan zarar göreceğini söyledi. Muhacirler hicret ettikleri Mekke’de ölmekten korkarlardı. Hicret sevaplarının iptal olacağından korkarlardı. Peygamberimiz de muhacirlerin Mekke’de kalmasını istemezdi ve onların hac/umre ibadetini tamamladıktan sonra üç günden fazla Mekke’de kalmalarına razı olmazdı.

Mekke’de ölen ve kendisi için Peygamberimizin üzüldüğü Sa’d b. Havle’ye gelince onun hayat hikayesinde ihtilaf edildi. Bazılarına göre o Mekke’den hiç hicret etmedi ve orada kaldı, orada öldü. Buhari’nin zikrettiğine göre o, Bedir savaşında bulundu, sonra Mekke’ye döndü ve orada öldü. İbn Hişam’ın (v.151/768) dediğine göre ise o, ikinci Habeşistan hicretinde bulundu, Bedir ve benzeri savaşlara katıldı, sonra Mekke’ye döndü ve burada öldü. Kendi isteğiyle Mekke’de kaldığı ve burada öldüğü için hicret sevabının, muhacirlik vasfının iptal olmasından

korkuyorlardı. Onun için belki de Resûlullah Sa’d b. Havle için üzüldü ve onun için bâis (البائس) lafzını kullandı. Bu kelime anlaşılması için zavallı olarak terceme edildi.²⁵²

Peygamberimiz sonra tabip Haris b. Kelede’ye:

“Sa’d’ı hurmalarla tedavi et! Vallahi, ben onun bunlarla iyileşeceğini umuyorum” dedi ve;

“Senin yanında Acve hurmalarından biraz var mı?” diye sordu.

Haris b. Kelede: “Evet” dedi. Sa’d için hurmayı sütle karıştırıp pişirdi.²⁵³ Onu tereyağı ile bollaştırdıktan sonra Sa’d’a içirdi, o da Allah’ın izniyle hastalığından kurtuldu.²⁵⁴ Sa’d b. Ebû Vakkas, yetmiş küsür sene yaşadı ve hicretin 55. yılında vefat etti. Her yıl 5.000 dirhem zekat verirdi. Vefat ettiği zaman varislerine 250.000 dirhem miras bırakmıştı.²⁵⁵

Resûlullah (s.a.s) (ayrılırken) Sa’d b. Ebû Vakkas’ın başında bir adam bıraktı ve dedi ki:

“Eğer Sa’d Mekke’de ölürse buraya defnetme!”²⁵⁶ Sad b. Ebû Vakkas, Hz. Peygamber’e (s.a.s):

“Bir adamın kendisinden hicret ettiği bir yere (dönüp de orada) ölmesini kötü mü görürsün?” diye sorunca Resûlullah:

“Evet” dedi.²⁵⁷

Resûlullah (s.a.s) hep şöyle derdi:

“Bir muhacir hac veya umre ibadetini tamamladıktan sonra Mekke’de ancak üç (gece) kalabilir.”²⁵⁸

J- YOLCULUĞUN ONUNCU GÜNÜNÜN AKŞAMI, ON BİRİNCİ, ON İKİNCİ VE ON ÜÇÜNCÜ GÜNLERİ

(Peygamberimizin Ebtah’ta ve Mina’da Kaldığı Günler)

5, 6, 7, 8 Zilhicce 10

(Pazartesi gününün kalanı, Salı, Çarşamba ve Perşembe)

Peygamberimiz Ebtah’a (Batha’ya) Gitti ve Terviye Gününe Kadar Orada Kaldı:

Peygamberimiz (s.a.s) Safa ile Merve arasında sa’yini bitirdikten sonra yanında kurbanlık getirmeyenlere ihramdan çıkmalarını emretti ve bunun umre olacağını belirtti. Sonra Mekke’deki Ebtah tarafına gitti ve orada Terviye gününe kadar kaldı. Peygamberimizin Ebtah’ta dört gün kaldığı nakledilir. Ancak bunun hangi günler olduğunda ihtilaf vardır:

Pazartesi, Salı ve Çarşamba günleri. Perşembe günü sabah namazından sonra Mina’ya doğru hareket etti. Bu görüşe göre Terviye günü Perşembe, Arefe günü ise Cuma’dır.²⁵⁹

Ya da Salı, Çarşamba ve Perşembe günleri. Cuma günü sabah namazından sonra Mina’ya doğru hareket etti. Bu görüşe göre Terviye günü Cuma, Arefe günü de Cumartesi’dir.²⁶⁰

Bunlardan ilkini tercih etmekteyiz. Çünkü bu konuda gelen rivâyetler vardır. Mekke’ye Zilhicce’nin 4. veya 5. günleri gelindiği ve Arefe’nin Cuma günü olduğuna dair hadis kitaplarından bize intikal eden rivâyetleri tercih etmek daha isabetli olacaktır.

Peygamberimizin Ebtah’ta kaldığı günler ile ilgili teferruatlı bilgi bulunmamaktadır. Bu nedenle o günlerde geçen olaylar muhtasar olarak zikredilecektir.

Peygamberimiz Mekke’de kaldığı sürece hiçbir evde kalmadı. Hatta akrabası Ümmü Hani’nin evlerin birinde konaklama teklifini reddetti ve çadırda kaldı. Belki de bu, Mekke’den Allah için hicret etmenin bir sonucu ve mesajıydı. Peygamberimiz Muhacirlere Mekke’de 3 günden fazla kalmamalarını emretmişti.

Ümmü Hani (r.ha) anlattı:261 Ben;

“Ey Allah’ın Resûlü! Mekke evlerinde kalmaz mısın?” dedim. Resûlullah (s.a.s) (bu teklifi kabul etmedi,) sıkıntılı da olsa Ebtah’ta kaldı. Terviye günü buradan çıktı. Sonra Mina’dan (bayramın 4. günü) tekrar Ebtah’a geldi. Medine’ye gidinceye kadar burada kaldı. Resûlullah ne bir evde konakladı, ne de bir

evin çatısı onu gölgeledi.

Üsame b. Zeyd’den (r.a):262

“Haccı sırasında Resûlullah’a (s.a.s);

“Yarın nerede konaklayacağız?” diye sorunca şöyle dedi: “Akil (b. Ebû Talib) bir ev mi bıraktı? Yarın Allah’ın izniyle Beni Kinane vadisinde konaklayacağız.”

Burası müşriklerin küfür üzerine ittifak yaptıkları Muhassab mevkiidir. Beni Haşim’den kimseyle evlenilmemesi, onlarla alışveriş yapılmaması ve onların kesinlikle himaye edilmemesi üzerine müşrik Kinane oğulları ile Kureyş ittifak yapmışlardı. Sonra Peygamberimiz şöyle dedi:

“Kafir Müslümana, Müslüman da kafire varis olamaz.”

*Zühri ekledi: Hayf, vadi demektir.

Üsame b. Zeyd’den Mekke’nin fethi ile ilgili benzer bir rivâyet bulunmaktadır. Burada da Peygamberimize nerede konaklayacağı sorulunca “Akil (b. Ebû Talib) bize kalacağımız bir ev mi bıraktı?” diye aynı sözü söylemişti.²⁶³ Bundan anlaşılıyor ki Peygamberimiz ikinci defa hacda aynı yerde, Ebtah (Muhassab) mevkiinde konaklamıştır. Bunun sebebi de o vadide Kureyşli müşriklerin Müslümanlara ve onları koruyanlara karşı sosyal ve ekonomik ambargo uygulamalarıdır. Peygamberimiz o günlerin unutulmaması ve kendilerinin zaferle buraları almalarının sembolü olarak hep bu bölgede kalırdı. Hz. Âişe de buranın yolculuğa uygun olduğunu belirtmiştir.

Ayrıca Akil b. Ebû Talib’in Peygamberimizin evine nasıl sahip olduğu belirsizdir. Peygamberimiz hicret edeceğinde malını bırakacağı kişi olarak (kafir de olsa) akrabası Akil’i tercih etmiş olabilir. Bir başka ihtimal ise Müslümanlar hicret ettikten sonra onların mallarına müşrikler el koydu. Peygamberimizin evi de Akil’in hissesine düştü. Peygamberimiz bu uygulaması ile hicret edilen yerdeki cahiliye hükümlerine göre olan uygulamaların geçerli olduğu ve özel mülklerin de müşrik sahipleri Müslüman olurlarsa bu mülkün, sahiplerinde kalacağı, değilse hazineye intikal edeceğini göstermiştir.²⁶⁴ Bu konudaki Müslim rivâyeti:

* Üsame b. Zeyd’den (r.a):265 “Kendisi Peygamberimize (s.a.s):

“Ey Allah’ın Resûlü! Mekke’deki evinde konaklamaz mısın?” diye sorunca Resûlullah şöyle dedi:

“Akil (b. Ebû Talib) bize mesken ya da evlerden bir şey bıraktı mı?”

Akil ve Talib babaları Ebû Talib’e varis olmuşlardı. Hz. Ali ve Cafer ise bir şey alamamışlardı. Çünkü ikisi Müslümandı. Akil ve Talib ise o zamanlar kafirdi.”

* Esma bt. Ebû Bekir’in mevlası anlattı:266

“Esma (r.ha), (Muhassab’daki) Hacun mevkisine her uğradığında;

“Allah, Hz. Muhammed’e salat etsin, kendisiyle işte burada konaklamıştık. O gün hem yükümüz hafifti, hem de bineğimiz ve erzağımız az idi. Kızkardeşim Âişe, Zübeyr ve falan ve falan ile umre yapmıştım. Kâbe’ye el sürüp (tavaf edip)²⁶⁷ ihramdan çıkmıştık. Sonra akşama doğru hac için ihrama girmiştik” dedi.

Hacun (لحجون) Mekke’nin haremi içinde bir yerdir. Muhassab çıkışında, kişinin sağından Mekke’nin yükseklerine bakan Mescid-i Hars (مسجد الحرس) ya da diğer ismiyle Mescid-i Cin tarafındaki tepedir.²⁶⁸

Esma, Hz. Âişe annemizin hayızlı olması nedeniyle ilk umreyi yapmadığını bilmiyordu ya da umre yaptığını zannediyordu.

Peygamberimizin Batha’da Kaldığı Çadır, Kıldığı Namaz ve Sütre Konusu:

Hakem’den:269

“Ebû Cuhayfe’nin (r.a) şöyle dediğini duydum:

Resûlullah (s.a.s) öğle sıcağında Batha’ya gitti ve orada abdest alıp öğleyi iki rekât ve ikindiyi iki rekât olarak kıldı, önünde de bir sütre vardı.

(Avn babası Ebû Cuhayfe’den naklen şunları ekledi;) O sütrenin gerisinden merkep ve kadın geçiyordu. (Râvi Haccac ondan şöyle nakletti:)

Sonra insanlar kalktı ve Peygamberimizin ellerinden tutup yüzlerine sürmeye başladılar. Ben de elinden tuttum ve yüzüme koydum. Onun eli kardan daha serin ve kokusu miskten daha güzeldi.”

Ebû Cuhayfe’den (r.a):270

“Resûlullah (s.a.s) Ebtah’ta kendisine ait kırmızı çadırda iken yanına gittim. Bilal onun abdest aldığı sudan kalanı dışarı çıkardı. Ondan alan alıyor, alamayan arkadaşının elindeki ıslaklıktan alıyordu.²⁷¹ Bilal ezana başladı. Onun ağzını takip ediyordum, şöyle şöyle, yani sağa ve sola (çeviriyordu). Sonra Peygamberimiz için (yere) sütre dikildi. Peygamberimiz üzerinde kırmızı cübbe/elbise olduğu halde çıktı. Sanki onun inciklerinin parıltısını görür gibiyim. Sütreye dönerek bize öğle ya da ikindi namazını iki rekât kıldırdı.

(Sütrenin önünden) kadın, köpek ve merkep geçiyordu da mani olmuyordu. Sonra Medine’ye varıncaya kadar hep ikişer rekât kıldı.”

(Râvi) Veki’, bir rivâyette de öğle namazını iki rekât ve ikindi namazını iki rekât kıldı, şeklinde nakletti.

Hz. Ali’nin Yemen’den Gelişi:

Peygamberimiz Batha’da iken Hz. Ali (r.a) geldi. Yemen’den kurbanlık hayvanlar getirmişti.

Resûlullah da ayrıca Medine’den bir kurbanlık hayvan getirmişti. Hz. Ali baktı ki (hanımı) Fatıma ez-Zehra ihramdan çıkmış, boyalı elbise giymiş ve sürme çekmişti. Bunu yadırgadı. Hz. Fatıma ona şöyle dedi:

“Bunu bana Resûlullah (s.a.s) emretti.”

Fatıma’yı tenkit için Hz. Peygamber’e onun anlattıklarını sormaya gitti. Dedi ki:

“Fatıma boyalı elbisesini giydi, sürmesini sürdü ve bunu bana babam emretti, dedi.”

Resûlullah şöyle buyurdu:

“Doğru söyledi, doğru söyledi, doğru söyledi. Bunu ona ben emrettim.”

Peygamberimiz Hz. Ali’ye:

“Ne ile telbiye getirdin (nasıl niyet ettin)?” diye sorunca o şöyle dedi:

“Allahım! Ben yanımda kurbanlık olduğu halde senin Peygamberinin telbiyesi gibi telbiye ettim (onun gibi niyet ettim)” dedi. Bunun üzerine Peygamberimiz:

“O halde ihramdan çıkma!” buyurdu.²⁷²

Ebû Musa el-Eş’arî’nin Yemen’den Gelişi:

Ebû Musa el-Eş’arî (r.a) anlattı:273

“Hz. Peygamber (s.a.s) beni Yemen’deki bir topluluğa göndermişti. Dönüp geldiğimde kendisi Veda haccı için Bathâ’da bulunuyordu. Bana:

“İhrama ne niyetle başladın/telbiye getirdin?” diye sorunca ben:

“Hz. Peygamber’in ihramı gibi ihrama girdim (niyetlendim)” dedim.

“Yanında kurbanlık getirdin mi?” dedi. “Hayır” dedim.

Bunun üzerine bana emretti, Kâbe’yi tavaf ettim, Safa ile Merve’de sa’y yaptım. Sonra tekrar emir verdi ve ihramdan çıktım. Yakınımdan bir kadına geldim, başımı yıkayıp taradı.

Hz. Ömer (halifeliği döneminde Mekke’ye) geldi ve dedi ki: “Allah’ın kitabını alırsak o bize (hac ve umreyi) tam yapmamızı emrediyor. Allah Teâlâ şöyle buyurur: “Hac ve umreyi tam yapın/tamamlayın!” (Bununla birlikte) Hz. Peygamber’in sünnetini alırsak o kurban kesilinceye kadar ihramdan çıkmamıştı.” Peygamberimiz (s.a.s), Ebû Musa el-Eş’ari’yi Yemen’deki kendi kavmine bir görev için göndermişti.²⁷⁴ Oradan Mekke’ye geldiğinde Resûlullah’ı Batha’da bulmuştu.

Hz. Ömer de, Hz. Osman gibi ifrat haccının efdal olduğunu söylüyor ve halkı buna yönlendiriyordu. Bu rivâyetten de anlaşılacağı gibi Hz. Ömer ifrat hac uygulaması başlatmıştı. Buna bazı sahabiler karşı çıktı. Bunlardan birisi de oğlu Abdullah b. Ömer’dir. Abdullah Resûlullah’ın sünnetinin ittibaya daha lâyık olduğunu belirterek temettunun efdal olduğunu savunuyordu.

Peygamberimiz Terviyeden Bir Gün Önce Hutbe Verdi: Peygamberimiz (s.a.s) Terviye gününden bir gün önce (7 Zilhicce 10) Mekke’de hutbe verdi. Peygamberimiz öğle namazından sonra Hacer-i Esved ile Makam-ı İbrahim arasındaki yerde ayağa kalktı ve dedi ki:

“Sizden kim (yarın) öğle namazını Mina’da kılabilirse bunu yapsın (oraya gitsin)!”²⁷⁵

Terviyeden bir gün öncesine Zinet günü (يوم الزينة) denmektedir. Çünkü bu günde kurbanlıklar süslenmekte ve hazırlanmaktadır.²⁷⁶

* İbn Abbas (r.a) anlattı:277

Hz. Peygamber (s.a.s) bir adamın:

“Şübrüme adına Lebbeyk!” dediğini (bedel hac niyetini) duyunca şöyle dedi:

“Şübrüme kim?” O kişi:

“Erkek kardeşim ya da bir yakınım” diye cevap verdi. Resûlullah tekrar sordu:

“Sen kendi adına hac yaptın mı?” “Hayır.”

“Önce kendi adına hac yap, sonra Şübrüme adına hac yaparsın.”

Peygamberimiz Terviye Günü Mina’ya Hareket Etti ve Orada Bir Gün Kaldı:

Hz. Peygamber Perşembe günü sabah namazını Ebtah’ta kıldı. Bu güne Terviye günü²⁷⁸ (يوم التروية) ya da Mina günü²⁷⁹ (يوم منى) denmektedir.

* Ebû Ümame’den (r.a):280

“Resûlullah’ı (s.a.s) gören biri anlattı:

RESİM 18: Kâbe’den Müzdelife’ye giden yol

“Resûlullah Terviye günü Mina’ya gitti. Yanında Bilal vardı ve elinde üzerinde kumaş olan bir dal olduğu halde Resûlullah’ı gölgelendiriyordu.”

Peygamberimiz Mina’da kendisi için ayrıca gölgelik kurulmasına izin vermedi.

İsmail b. Ümeyye’den:281

“Bana ulaştığına göre Hz. Âişe (r.ha) Resûlullah’tan (s.a.s) Mina’da gölgelik yapılması için izin istedi. Resûlullah izin vermedi.”

Peygamberimiz Terviye günü Mina’ya vardığında öğle namazı dahil beş vakit namazı burada kılmıştı.

İbn Abbas’tan (r.a):282

“ Peygamberimiz (s.a.s) Mina’da beş vakit namaz kıldı.”

İbn Abbas’tan (r.a):283

“Resûlullah (s.a.s) Mina’da öğle, ikindi, akşam, yatsı ve sabah namazlarını kıldı. Sonra kuşluk vaktinde Arafat’a gitti.”

RESİM 19: Mina’daki Hayf Mescidi

Mina’daki Hayf’ta Mürselât Suresinin İnmesi ve Bir Yılanın Çıkması

Abdullah b. Mes’ud (r.a) anlattı:284

Mina’daki Hayf’ta Resûlullah (s.a.s) ile beraberdik, orada Mürselât suresi indi. Sonra bir yılan çıktı. Resûlullah şöyle dedi:

“Onu öldürün!”

Biz ona doğru koşunca yılan yuvasına geri girdi.

Aynı râviden (Abdullah b. Mes’ud’dan) farklı yolla gelen ikinci rivâyet:285

Resûlullah ile bir dağın yamacındaydık, o namaz kılıyor, diğerleri uyuyordu. Kendisine bir yılan uğradığında biz uyandık. (Yılanı elimizden kaçırınca) Resûlullah şöyle dedi:

“Sizi ondan men eden onu da sizden men etti/uzaklaştırdı.” Resûlullah’a Mürselât suresi indi ve onu Resûlullah’ın ağzında daha yeni/taze iken²⁸⁶ bizzat aldım/öğrendim.

Ebû Ubeyde babası (Abdullah b. Mes’ûd)’dan (r.a) nakletti:287

Arefe gününden önceki Arefe gecesi²⁸⁸ Hayf mescidinde oturuyorduk. Bir yılan sesi duyduk. Resûlullah:

“Onu öldürün!” dedi.

Biz hemen kalktık, yılan yuvasının deliğinden içeri girdi. Hurma dalı/yaprağı getirildi ve orada ateş yakıldı. Bir dal parçası aldık, yuvanın bir kısmını taradık, yılanı bulamadık.

Bunun üzerine Resûlullah (s.a.s);

“Onu bırakın! Allah sizi onun şerrinden koruduğu gibi onu da sizin şerrinizden (zararınızdan) korudu” buyurdu.

Bu olay muhtemelen İfaza tavafından önce Mina’da olmuştur. Çünkü Müslim’in rivâyetinde Resûlullah ihramlı birisine yılan öldürmesini emrediyor.²⁸⁹

* Abdullah b. Mes’ud’dan:290

Resûlullah Mina’da ihramlı birisine bir yılan öldürmesini emretti.

Aynı râviden başka tarikle gelen benzer rivâyet:291

Biz Resûlullah ile birlikte bir mağarada iken... (benzerini zikretti.)

Hayf mescidinde Hz. Musa dahil 70 peygamber namaz kılmıştır. Ayrıca burada yetmiş peygamberin kabri olduğu nakledilmektedir. Buradaki yetmiş kelimesi çokluktan kinaye ya da hakiki manasında kullanılmış olabilir.

* İbn Abbas’tan (r.a):292 Resûlullah (s.a.s) dedi ki:

“Hayf mescidinde 70 peygamber namaz kıldı. Musa da onlardan birisidir, sanki onu görür gibiyim; liften yular takılmış Şenûe (Yemen)²⁹³ devesi üzerinde ihramlı olarak üzerinde iki parça Katavan²⁹⁴ mamülü (gibi beyaz) kumaş (ihram) bulunmaktaydı.”

* İbn Ömer’den (r.a):295 296 Resûlullah (s.a.s) dedi ki:

“Hayf mescidinde 70 peygamberin kabri bulunmaktadır.”

K- YOLCULUĞUN ON DÖRDÜNCÜ GÜNÜ

(Peygamberimiz Arafat’ta)

(9 Zilhicce 10 (Cuma)

RESİM 20: Hz. Peygamber’in Mekke’de takip ettiği güzergâh

Cahiliye Döneminde Kureyşliler Arafat’ta Vakfe Yapmazlardı

Kureyş kabilesi Resûlullah’ın (s.a.s) Müzdelife’yi geçmeyip orada vakfe yapacağından şüphe etmiyordu. Hatta yanında yürüyen Nevfel b. Muaviye ed-Deylemî:

“Ey Allah’ın Resûlü! Kavmin (Kureyş) senin, (önce) cem mekânında (Müzdelife’de) vakfe yapacağını zannediyorlardı” deyince Resûlullah şöyle buyurdu:

“Ben nübüvvetten önce de onlara muhalefet ederek (önce) Arafat’ta vakfe yapıyordum.”308

Cübeyr b. Mut’im şöyle anlattı:297

“Resûlullah’ı nübüvvetten önce de Arafat’ta vakfe yaparken gördüm. Kureyş ise Şeybe b. Rabia hariç cem mekânında (Müzdelife’de) vakfe yaparlardı.”

Hz. Ebû Bekir’in kızı Esma’dan (r.ha):298

“(Cahiliyede) Kureyş içinden sadece Şeybe b. Rabia üzerinde iki siyah kumaş/ihram olduğu halde Arafat’ta vakfe yapardı, devesinin iki siyah kayış arasına dikilmiş kıldan yuları vardı. Bu vakfesi insanlar Arafat’ta vakfeye duruncaya kadar devam etti. Sonra onlar çıkarken onlarla birlikte Arafat’ı terk ederdi. Biz (önceden) Arafat’ta vakfe yapan insanlarla konuşmazdık. Kureyş kabilesi cem mahallinde²⁹⁹ (Müzdelife’de) vakfe yapar ve:

“Biz Allah’ın ehliyiz/yakınlarıyız” derlerdi.”

RESİM 21: Arafat Meydanı

Peygamberimizin Arafat Hutbesi ve Vakfesi:

Cübeyr b. Mut’ım (r.a) anlattı:300

“Veda haccında Arefe günü Peygamberimizi (s.a.s) konuşma yaparken gördüm, şöyle diyordu:

“Ey insanlar, vallahi tam bilemiyorum, (ama) herhalde bu günümden sonra bu mekanda sizinle bir daha buluşamayacağım. Benim sözümü dinleyip ondan ibret alana/başkasına aktarana Allah rahmet etsin. Nice fıkıh (ilim) sahipleri var ki gerçekte fıkıh kabiliyetleri yoktur. Nice fıkıh sahipleri de var ki kendilerinden daha fakih olana giderler/sözü aktarırlar (Siz de bunları başkalarına aktarın).

Bu gününüzün, ayınızın ve beldenizin saygınlığı gibi her birinizin canı ve malı saygındır/hukûkî koruma altındadır. Bilin ki kalpler üç şeyde hainlik yapmaz (onları yerine getirir);

Allah için amelde ihlaslı olmak, yöneticilere nasihatta bulunmak

ve Müslüman cemaatten ayrılmamak.

(Zira) onların duası arkalarından kendilerini kuşatır.”

Cabir’den (r.a):301

“...Terviye günü olunca Mina’ya doğru yola çıktılar, hac için telbiye getirip (niyet ettiler). Resûlullah bineğine binerek geldi. Orada öğle, ikindi, akşam, yatsı ve sabah namazını kıldırdı. Arefe günü güneş doğuncaya kadar orada kaldı. Nemire’de kendisine kıldan bir çadır kurulmasını emretti. Resûlullah (s.a.s) yola çıktı. Kureyş kabilesi kendilerinin cahiliye döneminde yaptıkları gibi Resûlullah’ın da Meş’ari’l-Haram’da³⁰² vakfe yapmasından şüphe etmiyorlardı. (Fakat) Resûlullah orada durmayıp geçti ve Arafat’a vardı. Nemire’de³⁰³ kendisi için çadır kurulduğunu gördü ve içine girdi, orada konakladı. Güneş zevali geçince bineği Kasva’nın hazırlanmasını emretti, bineği hazırlanınca onunla vadinin ortasına³⁰⁴ gitti ve insanlara bir konuşma yaptı. Şöyle dedi:

“Bu gününüzün, ayınızın ve beldenizin saygınlığı gibi her birinizin kanı (canı) ve malı saygındır/hukûkî koruma altındadır. Dikkat edin! Cahiliye dönemindeki her iş ayağımın altındadır (hükmü kaldırılmıştır). İlk kaldırdığım Rabia b. Haris’in³⁰⁵ kan davasıdır, ki kendisi Benî Sa’d yurdunda süt anneye verilmişti ve onu Hüzeyl öldürmüştü.

Cahiliye dönemindeki faiz kaldırılmıştır. Bizim aramızda kaldırdığım ilk faiz Abbas b. Abdülmuttalib’in faiz alacağıdır. O faiz tümüyle kaldırılmıştır.

Kadınlarınız konusunda Allah’a karşı sorumluluk bilinci taşıyın. Siz onları Allah’ın emaneti olarak aldınız. Allah’ın hükmü ile onları helal kabul ettiniz. Onlar da sizin hoşlanmadığınız kişileri evlerinize almasınlar. Eğer böyle yaparlarsa şiddetli olmaksızın hafifçe vurabilirsiniz.³⁰⁶ Onların sizler üzerinde hakları örfe uygun bir şekilde yiyecek ve giyeceklerinin temin edilmesidir.

Benden sonra size öyle bir şey bıraktım ki ona yapışırsanız kesinlikle sapıtmayacaksınız ki o Allah’ın kitabıdır.

Size benden sorulacak, ne dersiniz?”

Sahabe:

“Biz şahidiz ki sen tebliğ ettin, görevini yerine getirdin ve nasihat ettin” dedi.

Bunun üzerine Resûlullah şehadet parmağını göğe kaldırıp sonra insanlara işaret ederek:

RESİM 22: Rahmet dağından Nemire Mescidi - Arafat

“Allahım, şahit ol! Allahım, şahit ol! Allahım, şahit ol!” diye sözünü üç kere tekrarladı. Sonra (Bilal) ezan okudu, kamet getirdi ve Resûlullah öğleyi kıldırdı, ardından tekrar kamet getirdi ve Resûlullah ikindiyi kıldırdı. Aralarında hiçbir şey kılmadı. Sonra Resûlullah tekrar bineği Kasva’ya bindi ve vakfe yaptığı yere geldi. Bineği Kasva’nın karnını kayalara³⁰⁷ doğru çevirdi. İnsanların toplandığı yeri/tepeyi³⁰⁸ önüne aldı, kıbleye döndü, güneş batıncaya kadar vakfesine burada devam etti. Güneşin sarılığı biraz gidip yuvarlağı kayboldu. Resûlullah Üsame’yi terkisine aldı ve yola çıktı. (İzdihamdan dolayı yavaşlamak için) Kasva’nın yularını çekiyordu, hatta bineğinin kafası mahmuzlanan kısma/karnına dönmüştü. Bir yandan da sağ eliyle “Ey insanlar sakin olun, sakin olun” diye işaret ediyordu. Kum yığınlarından³⁰⁹ birine geldikçe geçinceye kadar bineğinin yularını hafifçe serbest bırakıyordu. Sonunda Müzdelife’ye vardı. Orada bir ezan ve iki kametle akşam ve yatsı namazlarını birlikte kıldı, aralarında hiçbir şey kılmadı. Sonra Resûlullah fecrin doğuşuna kadar uzandı/istirahat etti...”

Peygamberimiz Arafat’taki konuşmayı devesi üzerinde yapmıştı.

Nübeyt (r.a); Hz. Peygamberi (s.a.s) Arafat’ta vakfe sırasında kızıl bir deve üzerinde konuşma yaparken gördüğünü, nakletti.³¹⁰

İbn Münkedir ve Zeyd b. Eslem (r.a) dediler ki:311 “Resûlullah şöyle buyurdu:

“Arafat (Urane vadisi hariç)³¹² tümüyle vakfe yeridir. Urane vadisinden çıkın (orada vakfe yapmayın)!”

Peygamberimiz Arafat’ta İki Hutbe Verdi:

Peygamberimiz Arafat’ta iki ayrı konuşma yapmıştır. Sahabe-i kiramdan bu konuşmayı ezberleyenler onları parça parça nakletmişlerdir:

Cabir (r.a), Veda haccını anlatırken şöyle dedi:313

“Hz. Peygamber (s.a.s) Arefe günü vakfe yerine gelince insanlara birinci konuşmayı yaptı. Sonra Bilal ezan okudu, Hz. Peygamber ikinci konuşmasına başladı. Konuşmayı tamamladı, Bilal ezanı bitirdi. Sonra kamet getirdi, Resûlullah öğleyi kıldırdı, Bilal tekrar kamet getirdi ve Resûlullah ikindi namazını kıldırdı (namazları cem etti).”

Ebû Ümame el-Bahilî’den (r.a):314

“Hz. Peygamber (s.a.s) Veda haccında deve üstünde geldi, Arefe günü insanların ortasında durdu/vakfe yaptı ve şöyle dedi:

“Bu, hangi aydır?” Oradakiler:

“Arefe günü, haram (kutsal/saygın) gündür” dediler. Resûlullah:

“Bu, hangi aydır?” deyince, onlar:

“Haram (kutsal) aydır” dedi. Resûlullah tekrar sordu: “Bu hangi beldedir?” Onlar;

“Haram (kutsal) beldedir” deyince şöyle buyurdu:

“Şu beldenizde, şu ayınızdaki şu günün saygınlığı gibi canınız ve malınız da saygındır/korunmuştur. Her Peygamberin kabul edilmiş duası (vardı, kullandı) geçti. Benim duam hariç, ben onu kıyamet günü Rabbim katında kullanacağım. Peygamberler o gün çoklukları ile övünür. Sakın beni mahcup etmeyin. Ben sizi Havz’ın kapısında oturarak bekleyeceğim.”

Abdurrahman b. Ganm anlattı:315

“Amr b. Harice el-Huşenî’nin (r.a) naklettiğine göre Hz. Peygamber (s.a.s) onlara (Arefe günü)³¹⁶ bineği üzerinde konuşma yaptı. Bineğinin ağzından köpük geliyor ve salyası benim omuzlarıma akıyordu (Resûlullah’ın bineğine yakındım). O şöyle buyurdu:

“İzzet ve celal sahibi Allah her hak sahibine mirastan hakkını belirledi. Bundan dolayı varise vasiyet geçerli değildir. Çocuğun (nesebi) doğduğu döşeğe/eve aittir. Zina eden için de pişmanlık/ceza³¹⁷ vardır. Ancak kim kendisini babasından başkasına ya da (köle/azatlı ise) efendisinden başkasına nispet ederse Allah’ın, meleklerin ve bütün insanların laneti o kişiye olur. Allah ondan kıyamet günü ibadetini ve fidyesini kabul etmez.”

Ebû Ümâme’den (r.a):318

“Resûlullah’ı (s.a.s) Veda haccı hutbesinde şöyle derken duydum:

“Allah her hak sahibine (mirasta) hakkını verdi. (Bundan sonra) varise (ayrıca) vasiyet geçerli değildir. Çocuğun (nesebi) doğduğu döşeğe/eve aittir. Zina eden için de pişmanlık/ceza³¹⁹ vardır. Onların hesabı Allah’a kalmıştır. Ancak kim kendisini babasından başkasına ya da (köle/azatlı ise) kendisini efendisinden başkasına nispet ederse kıyamet gününe kadar kendisine lanet edilir. Kadın kocasından izinsiz evindeki (maldan) dağıtamaz.” Denildi ki:

RESİM 23: Arafat’taki Nemire Mescidi

“Ey Allah’ın Resûlü, yiyecek de mi (dağıtamaz)?” Resûlullah:

“O bizim en önemli malımız” dedi. Sonra Resûlullah konuşmasına şöyle devam etti:

“Ariyet (emanet) geri verilmelidir. Minha (ürünü/meyvesi için verilen emanet mal) geri verilmelidir. Borç ödenmelidir. Kefil olan sorumludur (borç ödenmezse o öder).”

Abdullah b. Abbas, Resûlullah’ı Arafat’ta şu sözü söylerken duyduğunu nakletti:

“Kim terlik bulamazsa mest giysin, kim de izar bulamazsa pantolon/şalvar giysin.”³²⁰

Şuayb b. Ömer anlattı:321

“Mekke’ye doğru yola çıktım. Dariyye’ye varınca bazı arkadaşlarım bana:

“Senin Resûlullah (s.a.s) döneminde yaşayan bir tanıdığın var mı? diye sordu. Ben: “Evet. Filan filan yerdeki kurulu çadırın sahibi” dedim. Sonra ekledim:

“Haydi, hepimiz ona gidelim.” Kalktık ve o çadır sahibinin yanına varınca selam verdik, selamı aldı ve şöyle dedi:

“Bu topluluk da kim?” Biz:

“Basralılardan bir topluluk. Bize ulaşan habere göre senin Resûlullah ile beraberliğin var” dedik. O da:

“Evet. Resûlullah ile arkadaşlığım var (onun sahabisiyim). Veda haccı günü minberinin aşağısına oturdum. Resûlullah minbere çıktı. Allah’a hamd etti, O’na tazimde bulundu. Sonra şöyle dedi:

“İzzet ve celal sahibi Allah şöyle buyurur: “Biz sizi bir erkek ile bir kadından yarattık. Birbirinizi tanıyasınız diye çeşitli halklara ve kabilelere ayırdık. Sizin Allah katında en şerefliniz ona karşı en çok sorumluluk bilinci taşıyanınızdır. Arabın Arab olmayana üstünlüğü yoktur. Arab olmayanın da Arab olana üstünlüğü yoktur. Siyahın beyaz renkliye, beyazın da siyah renkliye takva dışında bir üstünlüğü yoktur. Ey Kureyşliler! İnsanlar ahirete (sevabını) getirirlerken, sakın siz de dünyayı (günahını) boynunuzda taşır bir şekilde getirmeyin. Allah’a karşı benim size bir faydam olmaz.”

Bunları anlatan kişiye:

“Sana hangi isimle hitap edebiliriz?” deyince şöyle dedi: “Ben Addâ b. Amr b. Ömer’im (r.a). Ben cahiliyede savaşan süvarilerdenim.”

Hacda Arefe Günü Oruç Tutulması Yasaklandı:

Peygamberimiz Veda haccında Arafat’ta Arefe günü oruç tutulmasını yasakladı, hatta kendisi de oruçlu olmadığını göstermek için verilen bir bardak sütü herkesin gözü önünde içti. Olayı sahabe-i kiram şu şekilde haber vermektedir:

* Meymune annemiz (r.ha) anlattı:322

“İnsanlar Arefe günü Hz. Peygamber’in (s.a.s) oruç tutması

konusunda şüpheye düştüler. Bunun üzerine Meymune Resûlullah’a vakfe mekanındayken bir kap süt gönderdi. Peygamberimiz de insanlar kendisine bakarken bu sütten içti.”

Ebû Necih’ten:323

(Arafat’ta)³²⁴ Arefe günü oruç tutma konusu Abdullah b.

Ömer’e (r.a) sorulunca o şöyle dedi:

“Hz. Peygamber (s.a.s) ile hac yaptım, o oruç tutmadı. Hz. Ebû Bekir ile hac yaptım, o oruç tutmadı. Hz. Ömer ile hac yaptım, o oruç tutmadı. Hz. Osman ile hac yaptım, o oruç tutmadı. Ben de oruç tutmuyorum, tutulsun diye de ne emrediyorum, ne de yasaklıyorum.”

İkrime’den:325

Ebû Hüreyre’nin (r.a) evinde yanına girdim ve Arefe günü Arafat’ta oruç tutmayı sordum. Şöyle dedi:

“Resûlullah (s.a.s) Arafat’ta Arefe günü oruç tutmayı yasakladı.”

Hac Yapmayan Kişilerin Arefe Günü Tuttukları Oruç İki Yıllık Günaha Keffarettir:

Ebû Katade’den (r.a):326

“Tuttuğu (nafile) oruç Resûlullah’a (s.a.s) sorulunca bir an kızgınlığı (yüzünde) belirdi. (Onun diğer insanlara farz olmasından korkuyordu.) Bunun üzerine Hz. Ömer:

“Biz Allah’ı rab, Hz. Muhammed’i peygamber ve biatımızı da (kalıcı) biat olarak kabul ettik” dedi.

Hz. Peygamber’e savm-ı dehr (sürekli oruç tutmak) soruldu, şöyle dedi:

“O kişi ne oruç tutmuş, ne de tutmamış oldu (yaptığı boşa gitti).”³²⁷

Resûlullah’a iki gün oruç tutup, bir gün tutmama, konusu sorulunca:

“Buna kimin gücü yeter?” dedi.

Bir gün oruç tutma ve peşinden iki gün tutmama, konusu sorulunca:

“Keşke Allah bunun için bize kuvvet verse” dedi. Bir gün oruç tutma ve bir gün tutmama, sorulunca: “Bu, kardeşim Davud Peygamberin orucudur” dedi. Pazartesi günü oruç tutma, sorulunca:

“Bu, benim doğduğum ve peygamber olarak gönderildiğim ya da vahyin indirildiği gündür” dedi ve ekledi:

“Her aydan üç gün oruç tutmak ve Ramazan’dan Ramazan’a oruç tutmak savm-ı dehr (sürekli oruç tutmak) gibidir.”

Resûlullah’a Arefe günü oruç tutma, konusu sorulunca: “Önceki sene ile bu senenin günahlarına keffarettir” dedi. Aşure günü oruç tutulması sorulunca:

“Geçen senenin günahlarına keffarettir” dedi.

İmam Müslim bu rivâyetin sonunda, Pazartesi yanında Perşembe gününün geçmediğini de başta tariklerle göstererek bildirdi.

Arafat’ta Ölen Kişi:

Hz. Peygamber (s.a.s) ile birlikte (Arefe günü)³²⁸ bir adam vardı. Bu kişi ihramda iken bineği onu üstünden atıp boynunu kırdı ve bu kişi öldü. Resûlullah şöyle dedi:

“Onu su ve (temizleyici madde) sidr ile yıkayın. İki kumaş ile kefenleyin. Ona güzel koku sürmeyin ve başını da örtmeyin. Kıyamet günü o, telbiye getirdiği halde haşrolacak.”³²⁹

Arafat’ta Sorulan Sorular:

Muğîre, babası Abdullah el-Yeşkürî’den:330

Katır satın almak için Kûfe’ye gittim ve pazar yerine ulaştığımda daha pazarın kurulmadığını (gördüm). Arkadaşıma dedim ki:

“Mescide gitsek!”

Mescid o dönemde Hurmacılar içindeydi. Orada Kays kabilesinden İbn Müntefık (r.a) isimli bir zat vardı. O anlatıyor:

Resûlullah’ın (s.a.s) olduğu yeri bir kişi bana tarif etti. Onu Mina’da aradım, şu anda Arafat’ta olduğunu söylediler.

Kendisini buldum ve yanına yaklaşırken biraz sıkıntı verdim, bana:

“Resûlullah’ın yolundan çekil!” denildi. Resûlullah:

“Onu bırakın, istediğine ulaşsın,” dedi.

Ben de sıkışa sıkışa yaklaştım ve yanına kadar geldim. Resûlullah’ın bineğinin yularından tuttum ve bineklerimizin boyunları birbirinden ayrıldı. Resûlullah beni hiç azarlamadı, ona dedim ki:

“Senden, beni cehennemden kurtaracak ve cennete girdirecek iki şey istiyorum.”

Resûlullah göğe baktı, ardından başını yere eğdi ve sonra bana dönüp buyurdu ki:

“Eğer (böyle) kısa/özlü konuşursan, konuyu daha önemli hâle getirirsin, o hâlde söyleyeceklerimi iyi anlamaya/kavramaya çalış!

Allah’a şirk koşmadan ibadet etmeye devam et, Farz namazı kıl,

Farz olan zekâtı ver, Ramazan orucunu tut,

İnsanların sana davranmasını istediğin şekilde onlara davran,

İnsanların sana davranmasını istemediğin şekilde onlara davranmayı terk et!”

Sonra şöyle dedi:

“Haydi, bineğin yolunu aç!”

* Abdurrahman b. Ya’mer ed-Dîlî’den (r.a):331

Resûlullah’ı (s.a.s) Arefe günü vakfe halinde gördüm. Necd ehlinden insanlar geldi ve dediler ki:

“Ey Allah’ın Resûlü! Hac nasıldır?” Resûlullah şöyle buyurdu: “Hac Arefe’dir/Arafat’tır³³² (Arefe gününe/Arafat’a ulaşmaktır). Kim Cem mahalli (Müzdelife) gecesi sabah namazı vaktinden önce (Arafat’a) gelirse haccı tamamlamış olur. Mina geceleri (bayram hariç) üç gündür. Kim iki günü tamamlayıp giderse ona bir günah yoktur. Kim de (3. gün) kalırsa ona da bir günah yoktur.”

Sonra Resûlullah birisini terkisine aldı ve bu kelimeleri (insanlar içinde)³³³ tekrar nida etmeye başladı.

Arafat Dışında Vakfe Yapanların Uyarılması:

Kureyşliler kibirli insanlar oldukları için vakfe yerleri dışında duruyorlar ve insanların içine karışmıyorlardı. Ama Hz. Peygamber onları Hz. İbrahim’in ibadet ettiği mekanlara çağırdı. Bu konudaki rivâyetler ileride gelecektir. Bir olayı Yezid b. Şeyban şöyle nakletti:334

“Biz vakfe yapılan yerden uzakta vakfe yaparken İbn Mirba’ el-Ensarî (r.a) geldi ve dedi ki:

“Ben Resûlullah’ın (s.a.s) size gönderdiği bir elçisiyim. O şöyle dedi:

“Bu Meş’arlarınız (ibadet mekanlarınız) içinde durun. Şüphesiz siz atanız İbrahim’den kalan (dinî) bir mirasa/yola sahipsiniz.” Amr’ın uzaklaştığı mekanı kastediyordu.”

Hz. Peygamber’in Arafat’ta Yaptığı Dualar:

Hz. Peygamber Arefe günü çeşitli dualar yapmıştı. Bunları duyan sahabe-i kiram bu duaları şöyle naklettiler:

* Amr b. Şuayb, babası (Şuayb) yoluyla dedesinden (Muhammed b. Abdullah b. Amr’dan) nakletti:335

“Resûlullah’ın (s.a.s) Arefe günü en çok yaptığı dua şuydu:

“Lâ ilahe illallahü vahdehû lâ şerike leh lehü’l-mülkü ve lehü’l-hamdü biyedihi’l-hayr ve hüve ala külli şeyin kadîr.”

Duanın trc:

“Tek olup, ortağı bulunmayan Allah’tan başka ilah yoktur. Otorite O’nundur, hamd O’nadır, hayır O’nun elindedir ve O her şeye kadirdir.”

* Hz. Ali’den (r.a):336 “Resûlullah (s.a.s) dedi ki:

“Benim ve benden öncekilerin Arefe günü en çok yaptığı dua şudur:

Lâ ilahe illallahü vahdehû lâ şerike leh lehü’l-mülkü ve lehü’l-hamdü biyedihi’l-hayr ve hüve ala külli şeyin kadîr. Allahümmec’al fi kalbî nuran ve fi sem’î nuran ve fi besarî nura. Allahümme’şrah lî sadrî ve yessir lî emrî ve eûzü bike min vesvasi’s-sadri ve şetâti’l-emri ve fitneti’l-kabri. Allahümme innî eûzü bike min şerri ma yelicü fi’l-leyli ve şerri ma yelicü fi’n-nehari ve şerri ma tehubbü bihi’r-rîhu ve min şerri bevaigı’d-dehri.”

Duanın trc:

“Tek olup, ortağı bulunmayan Allah’tan başka ilah yoktur. Otorite O’nundur, hamd O’nadır, hayır O’nun elindedir ve O her şeye kadirdir. Allahım, kalbimde nur kıl, kulağımda nur kıl, gözümde bir nur kıl. Allahım, göğsümü aç/genişlet, işimi kolaylaştır. Göğsüme gelen vesveselerden, iş(ler)in karışmasından³³⁷9 ve kabir fitnesinden sana sığınırım. Allahım, gece olacaklardan ve gündüz olacaklardan, rüzgarın getirdiği (şerlerden/tehlikelerden) ve zamanın musibetlerinden sana sığınırım.”

* Talha b. Ubeydullah b. Kerîz’den (r.a):338 “Resûlullah şöyle dedi:

“En faziletli dua, Arefe günü yapılandır. Ben ve benden önceki peygamberlerin söylediği en faziletli söz şudur:

Lâ ilahe illallahü vahdehû lâ şerike leh.”

Duanın trc:

“Tek olup, ortağı bulunmayan Allah’tan başka ilah yoktur.”

İbn Abbas’tan (r.a):339

“Resûlullah’ı (s.a.s) Arefe günü dua ederken gördüm, ellerini bir fakirin isteyişi gibi göğsüne yaklaştırmıştı.”

İbn Abbas’tan (r.a):340

Hz. Peygamber’in (s.a.s) Arefe günü öğleden sonra yaptığı dua şuydu:

“Allahümme, inneke tesmeu kelâmî ve tera mekanî ve ta’lemu sırrî ve alâniyetî velâ yahfa aleyke şey’ün min emrî, ene’l-baisü’l-fakîru’l-müsteğîsü’l-müstecîru’l-vecilü’l-müşfiku’l-mukırru’l-mu’terifu bi zenbihi. Es’elüke mes’elete’l-miskîn ve ebtehilü ileyke ibtihâle müznibu’z-zelil ve ed’ûke duae’l-hâifi’d-darîr, men hadeat leke rakabetühü ve zelle leke cesedühü ve rağıme en-fühü. Allahümme, lâ tec’al’nî bi duâike şakıyya, ve kün bî raûfen rahîma, Ya hayra’l-mes’ûlîn ve ya hayra’l-mu’tîn.”

Duanın trc:

“Allahım, sen benim sözümü duyuyorsun, yerimi görüyorsun, gizlediğim ve açıkladığım şeyleri biliyorsun. Benim işimden bir şey sana gizli kalmaz. Ben muhtaç, fakir, yardım isteyen, geçici olan, korkak, endişeli ve günahını itiraf edenim. Senden bir fakir isteyişiyle istiyorum, zelil olan kişi gibi yalvarıyorum, zarara uğrayıp korkan gibi sana dua ediyorum. Sana boyun büken, vücudu senin için zelil olan ve burnu senin için sürtülen kişi (gibi). Allahım, beni davetine isyankâr biri yapma, bana şefkatli ve merhametli ol. Ey kendisinden istenenlerin en hayırlısı ve verenlerin en hayırlısı!”

Hz. Ali’den (r.a):341

“Resûlullah (s.a.s) Arefe günü akşama doğru³⁴² vakfe yerinde çokça yaptığı dua şuydu:

“Allahümme leke’l-hamdü kellezi negûlü ve hayran mimma negûlü, Allahümme leke salatî ve nüsükî ve mahyaye ve mematî ve ileyke meâbî veleke Rabbi türasî, Allahümme innî eûzü bike min azabi’l-kabri ve vesveseti’s-sadri ve şetâti’l-emri, Allahümme innî eûzü bike min şerri ma tecîu bihi’r-rîhu.”

Duanın trc:

“Allahım, kendisiyle hamdettiğimiz hamd/şükür sözleriyle sana hamd olsun ve dediğimizin en hayırlısı (olarak senin kendini övdüğün sözler)³⁴³5 şudur:

Allahım, benim namazım, ibadetim, hayatım ve ölümüm senin içindir. Benim dönüşüm sanadır. Rabbim bıraktığım (mirasım) da sana kalacaktır. Allahım, kabir azabından, göğse gelen vesveseden ve iş(ler)in karışmasından sana sığınırım. Allahım, ben rüzgarın getirdiği (tehlikeden/şerden) de sana sığınırım.”

* Abbas b. Mirdas’tan (r.a):344

Resûlullah (s.a.s) Arefe günü akşama doğru ümmeti için mağfiret ve rahmet istedi. Duayı o kadar çoğalttı ki izzet ve celal sahibi olan Allah ona şöyle icabet etti:

“(Dediğini) yaptım ve birbirlerine zulmedenler dışında ümmetinden herkesi affettim.” Resûlullah dedi ki:

“Ey Rabbim, sen zalimi affetmeye ve mazlumdan zulmü kaldırmaya kadirsin.”

Bu gün akşama kadar bir şey olmadı (Resûlullah’a bu duası için icabet edilmedi). Sabah olunca -Müzdelife sabahında- ümmeti için tekrar dua etti. Çok fazla geçmeden Peygamberimiz tebessüm etmeye başladı. Bunun üzerine oradaki sahabeden biri dedi ki:

“Ey Allah’ın Resûlü! Annem babam sana feda olsun. Önceden gülmüyordun. Şimdi yüzün gülüyor. Allah seni (daima) güldürsün. Şimdi yüzünü güldüren nedir?” Resûlullah şöyle buyurdu: “Allah’ın düşmanı iblisin durumuna gülümsedim, izzet ve celal sahibi Allah ümmetim ile ilgili duama icabet edip zalimi bile affedince iblis kendini; ah vah diyerek yere attı, başına topraklar saçtı. Onun korkudan/panikleyerek yaptıkları karşısında tebessüm ettim.”

Arafat Günü Günahların Temizlenmesi ve Allah’ın Hac Yapanları Meleklere Övmesi:

* Ubade b. Samit anlattı (r.a):345 Resûlullah (s.a.s) Arefe günü şöyle dedi:

“Allah bu gün size büyük bir lütufta bulunmuş ve aranızdaki haklar hariç günahlarınızı affetmiştir. Sizin iyileriniz sebebiyle kötülerinizi bağışlamış, iyilerinize de istediklerini vermiştir. Allah’ın ismiyle (Müzdelife’ye doğru) hareket ediniz!”

Cem mahallinde (Müzdelife’de) toplandıklarında da şöyle dedi:

“Allah salihlerinizi bağışladı. Kötülerinizi de salihleriniz (sebebiyle) affetti. Mağfiret (yeryüzüne) iniyor ve onları kuşatıyor. Mağfiret, yeryüzünün çeşitli bölgelerine yayılıyor, dilini ve elini koruyan her tövbekârı kuşatıyor. Şeytan ve askerleri Arafat dağında durup Allah’ın onlara karşı lütufkâr davranışını seyrediyorlar. Mağfiret indiği zaman şeytan ve askerleri üzüntülerini izhar eder ve o (şeytan) şöyle der:

“Ben onları uzun zamandır saptırmak için uğraştım. Sonra bu mağfiret gelip onları kuşatıverdi.”

Bundan sonra (şeytan ve askerleri) oradan üzüntü ve (helak) endişesi içinde ayrılırlar.”

* Abdullah b. Amr b. As’tan (r.a):346 Hz. Peygamber (s.a.s) şöyle derdi:

“İzzet ve celal sahibi Allah, Arefe (günü) akşama doğru meleklerine Arafat’ta bulunanlarla iftihar eder ve şöyle der:

“Kullarıma bakın! Saçları dağınık, üstleri başları tozlu bir şekilde (fedakârca) bana geliyorlar.”

İbn Ömer’den (r.a):347 Resûlullah (s.a.s) dedi ki:

“...Arafat’taki vakfene onun (sevabına) gelince yüce Allah dünya semasında tecelli eder, meleklerine karşı Arafat’ta bulunanlarla iftihar eder ve şöyle der:

“Kullarıma bakın! Saçları dağınık, üstleri başları tozlu bir şekilde (fedakârca) uzak diyarlardan rahmetimi umarak ve azabımdan korkarak bana geliyorlar. Halbuki beni görmediler. Bir de görseler nasıl olurdu?”

Eğer senin günahın kum tepesi, dünyadaki günler ya da gökten yağan damlalar kadar da olsa Allah onları senden yıkar (affeder)...”

Arafat Yakınlarındaki Na’man Dağı: (Kalu bela Olayında Geçen) Allah’ın Ruhlardan İlk Söz Aldığı Yerdir:

İbn Abbas’tan (r.a):348

Hz. Peygamber (s.a.s) buyurur ki:

“Allah Âdem’in belindeki soyundan Na’man’da³⁴⁹ söz aldı. Onun sulbünden yarattığı bütün nesilleri çıkartıp zerreler gibi önüne saçtı, sonra kendileriyle³⁵⁰ konuştu. Buyurdu ki:

“Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” Onlar da:

‘Elbette (sen bizim Rabbimizsin), biz buna şâhitlik ederiz’³⁵¹ dediler.

(Bunları) kıyâmet gününde ‘Bizim bundan haberimiz yoktu’ demeyesiniz ya da ‘Bizden önceki ecdâdımız Allah’a başka şeyleri ortak koşmuştu ve biz sadece onların izinden giden bir kuşağız, öyleyse (hakkı bizden) gizleyenlerin yaptıklarından dolayı bizi helâk mı edeceksin?’ demeyesiniz (diye size hatırlatıyoruz).” Allah’ın fıtratı konuşturması hakîki ya da sembolik olabilir.

Bu konu gayb ile ilgili olduğu için tartışma yerine, insanın fıtratı ile doğruyu bulabilme kabiliyeti üzerinde durulmalı ve değerlendirme yapılmalıdır.

Resûlullah, her insanın fıtrat üzerine doğduğunu, ancak etrafındaki dînî ve kültürel yapının onu değiştirdiğini ifade etmektedir. O hâlde bulûğdan önce ölen çocukların fıtrat üzere öldükleri ve cennetlik oldukları anlaşılmaktadır ki tercih edilen görüş de budur, doğrusunu Allah bilir.

Allah’ın insanlık neslini zerrelere ayırıp onlara hitap etmesi tenasüh inancını çürütür. Çünkü Allah insanlara farklı bir program ve ruh verip fertleri ayrı ayrı değerlendirmiştir. Her insan kendi bedeni ve ruhuyla yaptıklarından sorumludur.³⁵²

Vakfe Yerinde İnen Vahiy:

Tarık b. Şihab anlattı:353

“Yahudilerden bir adam Hz. Ömer’e (r.a) geldi ve dedi ki: “Ey müminlerin emiri, siz kitabınızda öyle bir ayet okuyorsunuz ki eğer o, biz Yahudi cemaatine inseydi o günü bayram ilan ederdik.” Hz. Ömer:

“O hangi ayet?” diye sorunca Yahudi:

“Bu gün size dininizi kemale erdirdim ve size olan nimetimi tamamladım” mealindeki ayettir” dedi. Bunun üzerine Hz. Ömer şöyle anlattı:

“Vallahi ben o ayetin Resûlullah’a (s.a.s) indiği günü ve indiği zamanı biliyorum, o ayet Resûlullah’a Cuma gününe denk gelen Arefe akşamı inmişti.”

Müzdelife’ye Hareket:

Cahiliye döneminde insanlar güneş batmadan Arafat’ı terk ederlerdi. Resûlullah buna tevhidî bir muhalefet olarak kendilerinin güneş battıktan sonra hareket edeceklerini belirtti. Olayla ilgili Hz. Peygamber’in konuşması ve Arafat’tan Müzdelife’ye doğru hareketi sahabe-i kiram tarafından şöyle nakledildi:

Muhammed b. Kays b. Mahrame (r.a) anlattı:354 “Resûlullah (s.a.s) bir konuşma yaptı ve şöyle dedi: “Cahiliye ehli güneş daha (dağların üstünden)³⁵⁵ batmadan

erkeklerin başlarındaki sarıkları gibi belirdiğinde Arafat’tan hareket ederlerdi. Müzdelife’den de güneş (dağların üstünden) doğduktan sonra erkeklerin başlarındaki sarıkları gibi belirdiğinde hareket ederlerdi. Biz ise güneş batmadan Arafat’tan hareket etmeyeceğiz, Müzdelife’den ise güneş doğmadan hareket edeceğiz ki bu, putperest ve şirk ibadetine karşı muhalefet eden (tevhîdî) bir ibadet olsun.”

Cabir b. Abdullah (r.a), (uzun rivâyetinde Resûlullah’ın hareketini şöyle) anlatır: 356

“...Güneşin sarılığı biraz gidip yuvarlağı kayboldu. Resûlullah (s.a.s) Üsame’yi terkisine aldı ve yola çıktı. (İzdihamdan dolayı yavaşlamak için) Kasva’nın yularını çekiyordu, hatta bineğinin kafası mahmuzlanan kısma/karnına dönmüştü. Bir yandan da sağ eliyle “Ey insanlar sakin olun, sakin olun” diye işaret ediyordu. Kum yığınlarından birine geldikçe orayı geçinceye kadar bineğinin yularını hafifçe serbest bırakıyordu. Sonunda Müzdelife’ye vardı. Orada bir ezan ve iki kametle akşam ve yatsı namazlarını birlikte kıldı, aralarında hiçbir şey kılmadı. Sonra Resûlullah fecrin doğuşuna kadar uzandı/istirahat etti...”

Alâ b. Müseyyib, İbn Ömer’den (r.a) dinleyen ya da İbn Ömer’e soran kişiden nakletti:357

Bu kişi dedi ki:

“Ey Ebû Abdirrahman! Biz develerimizi kiraya veren bir kavimiz. İnsanlar, diyorlar ki, “size hac yoktur.” (Bunu duyan) İbn Ömer şöyle anlattı:

“Senin bana sorduğun gibi bir adam da Resûlullah’a sordu.

Resûlullah (s.a.s) sükut etti, sonra şu ayet nazil oldu:

“Arafat’tan seller gibi taşıp çıktığınızda Meş’ari’l-haram’da Allah’ı zikredin...”

Resûlullah o adamı çağırdı ve şöyle dedi: “Sizler hac yaparsınız (haccınız geçerlidir).”

Arafat’tan Süratle Çıkmak İsteyenlere Peygamberimizin Mani Olması:

Sahabe-i kiram güneş battıktan sonra Arafat’tan Müzdelife’ye doğru hareket ettiler. Ancak bazı kişiler acele ediyor ve izdihama sebep oluyordu. İbn Abbas acele edenlerin özellikle çölden gelen bedeviler olduğunu belirtti. Peygamberimiz izdihamı ve kargaşayı önlemek için bineğini durdurmaya çalışıyor, bir yandan da elleriyle “sakin olun, sakin olun” diye işaret ediyordu. Olayı Hz. Peygamber’e yakın olan bazı sahabiler yaşananları şöyle anlatmaktadır:

Üsame b. Zeyd (r.a) anlattı:358

“Resûlullah (s.a.s) Arafat’tan hareket ettiğinde ben Resûlullah’ın terkisindeydim. Peygamberimiz (izdihamdan dolayı) bineğinin yularını çekip dizginlemeye çalıştı, hatta bineğinin boynu³⁵⁹ süvarinin ayak koyduğu/mahmuzladığı yere kadar döndü, neredeyse değecekti. Resûlullah bir taraftan da şöyle diyordu:

“Ey insanlar, sakin ve vakur olun! Devenin (böyle) hızlı sürülmesi erdemli bir hareket değildir.”

İbn Abbas’tan (r.a):360

“Bineklerin hızlı sürülmesi bedeviler tarafından olmuştu. Onlar insanların yanında vakfe yapıyorlardı. Bineklerine tokmak, okların sadağı ve büyük tahta bardak (cinsinden eşyaları) taktılar. Hızla hareket ettiklerinde bunların birbirine çarpma gürültüsü duyuldu ve insanları ürküttüler. O anda Resûlullah görüldü, devesinin boynu (yularının çekilmesinden dolayı) ön ayakları tarafına değiyordu. Resûlullah (s.a.s) eliyle;

Ey insanlar, sakin olun. Ey insanlar, sakin olun, diye işaret ediyordu.”

Arafat ile Müzdelife Arasında Sorulan Soru:

Ebû Süveyd b. Huceyr, dayısı (Sahr b. Ka’kâ’ el-Bahilî) den (r.a) nakletti:361

Arafat ile Müzdelife arasında Resûlullah (s.a.s) ile karşılaştım. Devesinin yularından tuttum ve dedim ki:

“Senden, beni cehennemden kurtaracak ve cennete girdirecek (iki) şey istiyorum.”

Resûlullah şöyle buyurdu:

“Eğer (böyle) kısa/özlü konuşursan, konuyu daha önemli hâle getirirsin.

Farz namazı kıl, Farz olan zekâtı ver,

Beytullah’ta hac yap,

İnsanların sana davranmasını istediğin şekilde onlara davran,

İnsanların sana davranmasını istemediğin şekilde onlara davranmayı terk et!

Haydi, şimdi bineğin yularını bırak!”

(Râvilerden) İbrahim b. Haccac ekledi: (Resûlullah ile) konuşan Sahr b. Ka’kâ’ el-Bahilî’dir.

Buna benzer bir rivâyet İbn Müntefik’ten gelmişti. O kişinin ismi Lakit’tir. Bu iki rivâyetin lafızlarının benzerliğinden tek olay kabul etmek mümkündür. Ancak bu olayın iki kere tekerrür etmesi ve Resûlullah’ın aynı soruyla iki kere karşılaşması da mümkündür. Bu sorulara verilen cevabın birisinde Ramazan orucu geçmemektedir.³⁶²

Peygamberimiz Yolda Abdest Aldı ve Müzdelife’de Namazları Cem Etti:

* İbn Abbas (r.a) anlattı:363

“Bana Üsame b. Zeyd’in haber verdiğine göre Resûlullah Arafat’tan giderken onu terkisine aldı. Bir dağ geçidine gelince Resûlullah (s.a.s) indi, idrarını yaptı, sonra (yanımıza geldi,)³⁶⁴ ben ona su döktüm ve hafif bir abdest aldı. Ben ona “Namaz!” diye (vakti) hatırlatınca şöyle buyurdu:

“Namaz ilerde (kılınacak).”

Sonra Peygamberimiz Müzdelife’ye geldi ve akşam namazını kıldı(rdı). İnsanlar bineklerini serbest bıraktılar/ıhtırdılar.³⁶⁵ Ben de ona yardım ettim, sonra yatsıyı kıldı(rdı).”

* Urve’den:366

“Ben, Üsame’nin (r.a) yanında otururken ona Resûlullah’ın Arafat’tan çıkıştaki yürüyüşü soruldu. Üsame şöyle anlattı:

“Resûlullah (s.a.s) orta hızla hareket ediyordu. Bir boşluk bulursa hızlanırdı.”

Akabe Cemresine Kadar Telbiyeye Devam Edildi:

Peygamberimiz ihrama girdikten sonra fırsat buldukça telbiye getirmeye devam etti. Bayramın birinci günü olunca Akabe cemresine taş attı ve telbiyeyi bıraktı, bir daha telbiye getirmedi. Bununla sanki hac ibadetinin sonuna gelindiği mesajını veriyordu.

Üsame b. Zeyd’den (r.a):367

Arafat’tan çıkarken Resûlullah’ın (s.a.s) terkisindeydim. Peygamberimiz Müzdelife dışında soldaki dağ geçidine ulaşınca devesini ıhtırdı. Sonra idrarını yaptı ve yanımıza geldi, kendisine abdest suyu döktüm, hafif bir abdest aldı. Ben ona “Namaz” diye (vakti) hatırlatınca şöyle buyurdu:

“Namaz ilerde (kılınacak).”

Resûlullah tekrar hayvanına bindi ve Müzdelife’ye varınca namazı (cem ederek) kıldı(rdı). Cem mahalli (Müzdelife) sabahında Fadl (b. Abbas) Resûlullah’ın terkisine bindi.

(İbn Abbas’ın mevlası) Küreyb’in Fadl’dan naklettiğine göre Resûlullah (bayramın 1. günü akabe)³⁶⁸ cemresine ulaşıncaya kadar telbiyeye devam etti.

RESİM 24: Müzdelife

Müzdelife’de Sorulan Soru:

Urve b. Mudarris’ten (r.a):369

“Resûlullah (s.a.s) Müzdelife’de namaza çıkacağında yanına geldim ve dedim ki:

“Ey Allah’ın Resûlü! Ben Tay dağlarından geldim. Hayvanımı bitkin düşürdüm, kendimi de çok yordum. Vallahi her dağda mutlaka vakfe yaptım. Ey Allah’ın Resûlü! Benim için hac geçerli mi?”

Resûlullah şöyle buyurdu:

“Kim bu mekanda bizimle şu namazı kılar da, bu mekandan gidinceye kadar vakfeye durursa, daha önceden de gece ya da gündüz Arafat’ta vakfe yaptıysa haccını tamamlamış, ihramdan çıkma dönemine gelmiştir.”

L- YOLCULUĞUN ON BEŞİNCİ GÜNÜ

(Peygamberimiz Müzdelife’den Akabe Cemresine Gitti)

10 Zilhicce 10 (Cumartesi)

Müzdelife’den Çıkış ve Muhassir Vadisine Varınca Durmayıp Hızla Geçiş:

* Üsame b. Zeyd’den (r.a):370

“Resûlullah (s.a.s) Arafat’tan çıkarken onu terkisine bindirdi. İnsanlar ‘Arkadaşımız bize (Resûlullah’ın) ne yaptığını ilerde haber verir’ dediler.”

Üsame anlatmaya şöyle devam etti:

“Resûlullah Arafat’tan ayrılırken (izdihamdan dolayı yuları çekince) bineğinin başı öyle kalktı/döndü ki hatta başı binen kişinin ayak koyduğu/mahmuzladığı yere kadar ulaştı. Resûlullah eliyle insanlara “Sakin olun! Sakin olun! Sakin olun!” diye işaret ediyordu. Bu şekilde Cem mahalline (Müzdelife’ye) geldik. Sonra Resûlullah (sabahleyin) terkisine Fadl b. Abbas’ı bindirdi. İnsanlar “Arkadaşımız bize Resûlullah’ın ne yaptığını ilerde haber verir” dediler.”

Fadl şöyle anlattı:

“Resûlullah (hayvanı ile) dünkü gibi ağır ağır ilerlemeye devam etti ve Muhassir vadisine ulaştı. Düzlüğe çıkıncaya kadar yoluna devam etti. “

İbn Abbas’tan (r.a):371

Resûlullah (s.a.s) Arafat’taki kayalıklarda³⁷² vakfe yaptı ve dedi ki:

“Arafat’ın her tarafı -Urane vadisi hariç- vakfe yeridir. Müzdelife’nin her tarafı -Muhassir vadisi hariç- vakfe yeridir. Mina’nın her tarafı -Akabe’nin arka tarafı hariç- kurban kesim yeridir.”

Bazı Zayıf/İhtiyaç Sahipleri Müzdelife’yi Gece Yarısından Sonra Terk Edip Akabe Cemresine Vardılar ve Gece/Alacakaranlıkta Taşladılar:

Hz. Peygamber Müzdelife’de sabah namazı vaktine kadar vakfe yaptı. Güneş doğmadan da hareket etti. Ancak bazı ihtiyaç sahiplerinin gece Müzdelife’den çıkmalarına izin verdi. Olayı sahabe-i kiram şöyle anlatmaktadır:

Hz. Âişe’den (r.ha) anlattı:373

“Müzdelife’ye vardık. Sevde insanlar kalabalıklaşmadan (Müzdelife’den) gitmek için Hz. Peygamber’den (s.a.s) izin istedi. Sevde biraz (iri yapılı), yavaş yürüyen bir kadındı. Resûlullah ona izin verince insanlar kalabalıklaşmadan yola çıktı. Ancak biz sabah (namazı) vaktine kadar orada (Müzdelife’de) kaldık. Sonra Resûlullah’ın hareket etmesi ile biz de hareket ettik. Ben de Sevde’nin izin istediği gibi Resûlullah’tan izin isteseydim benim için dünyaya malik olmaktan³⁷⁴ çok daha iyi olurdu.”

Hz. Âişe’den (r.ha) gelen diğer rivâyet:375

“Hz. Peygamber (s.a.s) Kurban bayramı (gündüzüne bağlayan) gece Ümmü Seleme’yi gönderdi, o da sabahtan (fecrden) önce (büyük) cemreyi taşladı, sonra yoluna devam etti ve ifaza tavafını yaptı. Bu gün Resûlullah’ın (onun yanında) olduğu bir gündü.”

İbn Abbas (r.a) anlattı:376

“Resûlullah (s.a.s) Müzdelife gecesi beni ehlinden ağır/zor (yürüyen) ve zayıf olanlar ile birlikte (Mina’ya) gönderdi. Sabah namazını Mina’da kıldık, (Akabe) cemresini taşladık.”

Muhbir’den:377

Esma (bt. Ebû Bekir), Akabe cemresini taşladı. Ben³⁷⁸ ona:

“(Akabe) cemresini gece taşladık?” deyince şöyle dedi: “Biz bunu Resûlullah (s.a.s) devrinde yapıyorduk.”

Esma’nın mevlası Abdullah’tan:379

Esma (r.ha) Müzdelife’ye geldiğinde namaz kılıyordu ve dedi ki:

“Ey yavrum, cem mahalli (Müzdelife) gecesinde ay kayboldu mu?” Ben:

“Hayır” dedim.

Bir müddet daha namaza devam etti. Sonra tekrar:

“Ey yavrum, ay kayboldu mu?” diye sordu, o sırada ay kaybolmuştu. Ben:

“Evet” deyince.

“Haydi yola çıkın!” dedi. Biz yola çıktık, onunla beraber gittik ve (Akabe) cemresine ulaşıp taşladık. Sonra Esma tekrar döndü ve sabah namazını kaldığı mekânda kıldı. Ben ona:

“Ey teyze, alacakaranlıkta gittik” deyince şöyle cevap verdi: “Ey yavrum, Hz. Peygamber (s.a.s) kadınlara³⁸⁰ izin verdi.”

Hz. Peygamber Sabah Namazı Vaktine Kadar Müzdelife’de Kaldı, Sonra Mina’ya Doğru Yola Çıktı ve Orada Cemre’yi (Şeytan’ı) Taşladı:

Resûlullah (s.a.s) Müzdelife’ye varınca orada bir ezan ve iki kametle akşam ve yatsı namazlarını birlikte kıldı(rdı), aralarında hiçbir şey kılmadı. Sonra Resûlullah fecrin doğuşuna kadar uzandı/istirahat etti. Sabah vakti ortaya çıkınca bir ezan ve bir kamet ile sabah namazını kıldı. Sonra bineği Kasva’ya bindi ve Meş’ari’l-haram’a geldi. Kıbleye döndü ve dua etti, tekbir, tehlil³⁸¹ ve tevhid ile Allah’a tazimde bulundu. Ortalık iyice aydınlanıncaya (isfara) kadar orada kaldı ve güneş doğmadan yola çıktı. Resûlullah terkisine Fadl b. Abbas’ı aldı. Fadl güzel saçlı, beyaz renkli ve yakışıklı bir gençti.³⁸² Resûlullah giden bazı kadınların yanından geçiyordu. Fadl onlara bakmaya başladı. Resûlullah elini onun yüzüne tuttu ve Fadl yüzünü öbür tarafa çevirip yine bakmaya başladı. Bunun üzerine Resûlullah elini tekrar öbür tarafa dönük Fadl’ın yüzüne tuttu, diğer tarafa çevirdi, yine bakıyor. Bu şekilde Muhassir vadisine ulaştılar. Resûlullah burada biraz hareket etti/hızlandı. Sonra büyük cemreye çıkan orta yola girdi ve ağaç yanındaki cemrenin yanına vardı. Vadinin ortasından o cemreye her seferinde tekbir getirerek küçük taşlardan yedi taş attı...”³⁸³

Yukarıdaki olay Cabir b. Abdullah tarafından nakledildi. Peygamberimiz Kuzah dağına yakın bir yerde vakfe yapmıştı. Müzdelife’de Resûlullah’ın yanında olan bazı sahabe-i kiram gördüklerini şöyle anlattılar:

İbn Abbas’dan (r.a):384

“Filan (genç)³⁸⁵ Arefe günü Resûlullah’ın (s.a.s) terkisindeydi. O genç buradan kadınları izlemeye ve onlara bakmaya başladı. Resûlullah da ardından defalarca onun yüzünü başka tarafa çeviriyordu. Resûlullah şöyle dedi:

“Ey kardeşimin oğlu! Bugün öyle bir gündür ki kim kulağına, gözüne ve diline sahip olursa affedilir.””

Küleyb el-Cühenî’den (r.a):386

“Resûlullah’ı (s.a.s) hac yaparken gördüm, Arafat’tan Cem mahalline (Müzdelife’ye) geldi. Müzdelife’de (Kuzah dağında)³⁸⁷ ateş yanıyordu. Peygamberimiz ona doğru yakın bir yere konakladı.”

Abdullah b. Harice’den:388

Süleyman b. Abdülmelik (Müzdelife’deki) ateşi görünce Harice b. Zeyd’e (r.a) sordu:

“Ey Ebû Zeyd, bu ateş ne zamandan beri yanar?” Harice: “Bu ateş cahiliye döneminde vardı, Kureyş kabilesi bunu

oraya koymuştu. Kureyş kabilesi Harem’den Arafat’a gitmezler ve şöyle derlerdi:

“Biz Allah’ın ehliyiz/yakınlarıyız.”

RESİM 25: Sebir dağı

Ebû Cafer’den (r.a):389

Fecr aydınlanınca Peygamberimiz (s.a.s) sabah namazını kıldı. Sonra bineği Kasva’ya bindi ve Kuzah dağına yakın bir yere (giderek) orada vakfeye durdu. Cahiliye döneminde ise insanlar güneş Sebîr dağının³⁹⁰ üzerine doğmadıkça cem mahallini (Müzdelife’yi) terk etmezlerdi. Şöyle derlerdi:

“Ey Sebir dağı, haydi (güneş ışığı ile) parılda ki

biz de (kurban için)³⁹¹ hızla yolumuza devam edelim.”

Resûlullah şöyle buyurdu:

“Kureyş kabilesi İbrahim’in sözüne/emrine muhalefet etti.” Peygamberimiz güneş doğmadan önce Müzdelife’yi terk etti ve şöyle dedi:

“Bu mekan ve Müzdelife tümüyle vakfe yeridir.”

Abdullah b. Abbas’tan (r.a):392 Resûlullah (s.a.s) dedi ki:

“Haydi, (Müzdelife’deki) dağ geçidine!”³⁹³ İbn Abbas şöyle açıkladı:

“O, İzhır geçididir ki yolun solundaki boğazdadır.³⁹⁴ Peygamberimiz orada namaz kılmadı.”

Cemrelere Atılacak Taşları Müzdelife’den Topladı:

İbn Abbas’tan (r.a):395

“Resûlullah (s.a.s) Cem mahallinde (Müzdelife’de) sabahleyin bana dedi ki:

“Bana taş topla!” Ben de onun için küçük taşlardan topladım. Onları eline alınca şöyle dedi:

“Evet, işte bunlar gibi. Dinde aşırı gitmekten sakının. Sizden öncekileri dinde aşırılık helak etti.””

Eban b. Salih’ten (r.a):396

“Resûlullah (s.a.s) Akabe cemresine atılacak taşları Müzdelife’den götürdü.”

Bayram Günü Sabahı Sorulan Soru:

Hz. Peygamber hac ibadetini yaparken ilgili mekanları tanıtıyor ve onlarla ilgili açıklama yapıyordu. Bayramın birinci günü kendisi Akabe cemresine taş attı, sonra kurbanını kesti ve ardından tıraş oldu. Ancak bazı kişiler erken tıraş olmuş ya da kurban kesmişlerdi. Peygamberimiz, kendisine gelip bu durumu soranlara “zarar yok, şimdi tıraş ol” ya da “şimdi kurbanını kes” diyerek dinde zorluğun olmadığını belirtiyordu. İlgili olaylar şu şekilde nakledildi:

* Hz. Ali’den (r.a):397

Resûlullah (s.a.s) Arafat’ta vakfe yaptı: “Burası ve Arafat’ın her yeri vakfe yeridir” dedi.

Sonra güneş batar batmaz oradan çıktı. (Arafat’ı terk etti). Devesinin terkisine Üsâme b. Zeyd’i (r.a) bindirdi. Peygamberimiz bineğini orta hızla sürüyor, insanlar ise sağında ve solunda (bineklerini) telâşla sürerlerken onlara (eliyle işaret edip): “Ey insanlar! Sakin olun” diyordu.

Sonra Cem mahalline (Müzdelife’ye) geldi. Orada iki namazı da, yani akşam ve yatsıyı cem ederek kıldırdı. Sabah olunca Kuzah tepesine gelip yakınında vakfe yaptı. Şöyle dedi:

“Burası ve cem mekanı (Müzdelife) tümüyle vakfe yeridir.” Sonra oradan ayrıldı, Muhassir vâdisine geldi. Üzerinden geçti, bineğini mahmuzladı. Devesi hızla vâdiyi geçti. Orada durup, amcası Abbas’ın oğlu Fadl’ı bineğinin terkisine aldı ve yürüdü. Oradan Akabe cemresine geldi ve taş attı. Sonra kurban kesim yerine geldi:

“Burası kurban kesim yeridir, Mina’nın her tarafı kurban kesim yeridir” buyurdu. Has’am kabilesinden genç bir kadın gelerek: “Ey Allah’ın Resûlü! Babam yaşı çok ilerlemiş bir ihtiyarken, Allah’ın hac farzı kendisine ulaştı. Ben onun adına (bedel) hac yapabilir miyim?” diye sordu. Resûlullah:

“Baban adına (bedel) hac yapabilirsin” cevabını verdi. Bu sırada eliyle, devenin terkisinde bulunan Fadl’ın başını öbür tarafa çevirdi. Amcası Abbas:

“Ey Allah’ın Resûlü! Amca oğlun Fadl’ın başını niye çevirdin?” diye sordu. Resûlullah şöyle dedi:

“Gördüm ki onlar genç erkek ve genç kız. Onlar hakkında şeytanın şerrinden emin olamadım.” Derken bir adam gelip:

“Ey Allah’ın Resûlü, ben kurban kesmeden tıraş oldum (saçımı kazıttım)” dedi.

“Şimdi kurbanını kes, zorluk yok” cevabını aldı. Derken bir başkası gelip:

“Ey Allah’ın Resûlü, ben tıraş olmadan (saçımı kazıtmadan) önce ifaza/farz tavafı yaptım” dedi.

“Şimdi tıraş ol (saçlarını kazıt) ya da saçlarını kısalt, zorluk yok” cevabını aldı.

Sonra Resûlullah Beytullah’a geldi, onu tavaf etti, sonra Zemzem’e geldi ve:

“Ey Abdülmuttalib oğulları, zemzem çekme işi size ait. Eğer insanların bu ikramınıza hücum edeceğinden çekinmeseydim zemzemi bizzat kendim çekerdim” dedi.

Peygamberimiz Binekli Olarak Cemreyi Taşladı:

Hz. Peygamber Akabe cemresini binek üzerinde taşladı. Çünkü insanların onu görmesi ve aynı şekilde ibadet yapması gerekiyordu. Bunun son haccı olduğunu defalarca belirtiyor ve ibadette kendisinin taklit edilmesi emrediliyordu. Bununla ilgili nakledilenler şunlardır:

Cabir b. Abdullah (r.a) anlattı:398

Kurban (bayramı) günü Resûlullah’ı (s.a.s) şeytan taşlarken gördüm, şöyle diyordu:

“Hac ibadetinizi benden öğrenin! Bilemiyorum, belki bu haccımdan sonra bir daha hac yapamam.”

RESİM 26: Mina-Cemerat, 2005-2006

İbn Abbas (r.a):399

“Hz. Peygamber (s.a.s) bayram günü Akabe cemresini binekli olarak taşladı.”

Süleyman b. Amr b. Ahvas annesi (Ümmü Cündüb el-Ez-dî)den⁴⁰⁰ (r.ha) nakletti:401

“Resûlullah’ı (s.a.s) binekli olarak vadinin ortasından cemreye taş atarken gördüm. Her taş atışında tekbir getiriyordu. Arkasında/terkisinde bir adam bulunuyordu. “Fadl b. Abbas” dediler. İnsanlar izdiham yapmaya başladılar. Hz. Peygamber şöyle dedi:

“Ey insanlar, birbirinizi öldürmeyin! Cemreye taş attığınızda küçük çakılların benzerini atınız!”

Resûlullah’ın vadinin ortasından atması demek, onun Arafat ve Müzdelife’yi sağına ve Mekke’yi de soluna alarak taşlaması demektir.

Atılacak taşı Peygamberimiz hazf şeklinde vasfetmiştir. Hazf (الخذف) parmaklarla/fiske ile atılabilen küçük taş/çakıl demektir.⁴⁰² Cabir b. Abdullah’tan (r.a):403

“...Süraka b. Malik Akabe’de Hz. Peygamber ile karşılaştı, o taş atıyordu. Resûlullah’a:

“Ey Allah’ın Resûlü, bu (hac ile umreyi birleştirme) size ait bir durum mudur?” diye sorunca o şöyle buyurdu:

“Hayır, bilakis ebediyen (geçerlidir).””

Abdurrahman b. Yezid’den:404

Abdullah (b. Mes’ûd) (r.a) ile beraberdim. Akabe cemresine geldi ve dedi ki:

“Bana taşları topla!” Ona yedi taş topladım. Şöyle dedi: “Şu bineğin yularından tut!”

Sonra Cemre’ye yaklaştı ve binekli olduğu halde vadinin ortasından yedi taş attı, her taşta tekbir getiriyordu. Şöyle dedi:

“Allahım bunu kaliteli/makbul bir hac eyle, günahın affedilmesine⁴⁰⁵ (vesile) eyle.” Sonra Abdullah ekledi:

“Burada Bakara suresi kendisine indirilen kişi duruyordu.”

Cebrail’in Hz. İbrahim’e Haccı Öğretmesi:

Mekke, ilk insan ve peygamber Hz. Âdem’den son peygamber Hz. Muhammed’e kadar birçok peygamberin uğrayıp hac yaptığı bir yerdir. Hz. İbrahim döneminde de Cebrail bizzat gelerek hac ibadetini öğretmişti. Bu olay İbn Abbas tarafından (Peygamberimiz’den) şöyle nakledildi:

Ebu’t-Tufeyl anlattı:4068 “Ben, İbn Abbas’a (r.a);

“Kavmin Resûlullah (s.a.s) Beytullah’ı tavaf ederken remel yaptığını (ilk üç şavtta çalımlı/hızlı yürüdüğünü) ve bunun sünnet olduğunu, iddia ediyor” deyince o şöyle cevap verdi:

“Hem doğru söylediler, hem de yalan (yanlış) söylediler.”

Ben tekrar:

“Neyi doğru, neyi yalan (yanlış) söylediler?” diye sorunca dedi ki:

“Doğru söylediler, Resûlullah Beytullah’ı tavaf ederken remel yaptı. Yalan (yanlış söylediler), bu hareket sünnet değildir. Hudeybiye yılında Kureyş kabilesi dedi ki:

“Muhammed ve ashabını bırakın da kurtlanarak⁴⁰⁷ (çölde) helak olsunlar, Mekke’ye sokmayın.”

Ancak (Müslümanların) gelecek sene (umre için) gelme, anlaşması yapılınca (sonraki sene Müslümanlar umre için) üç gün Mekke’de kaldılar. Müşrikler Kuaykıân tarafından (Mekke dağlarından)⁴⁰⁸ (Müslümanları izlerken) Resûlullah geldi ve sahabesine şöyle dedi:

“Beytullah’ta üç turda remel yapın (çalımlı/hızlı yürüyün)!” Halbuki bu sünnet değildi.”

Ben (Ebu’t-Tufeyl) dedim ki:

“Kavmin Resûlullah’ın Safa ile Merve arasında bineği üzerinde tavaf yaptığını (gidip geldiğini) ve bunun sünnet olduğunu iddia ediyor.” İbn Abbas:

“Hem doğru söylediler, hem de yalan (yanlış) söylediler.” Ben tekrar:

“Neyi doğru, neyi yalan (yanlış) söylediler ?” diye sorunca dedi ki:

“Doğru söylediler, Resûlullah Safa ile Merve arasında bineği üzerinde tavaf yaptı. Yalan (yanlış) söylediler, bu hareket sünnet değildir. İnsanlar Resûlullah’ı hiç terk etmiyor, ondan ayrılmıyorlardı. Resûlullah bineği üzerinde sa’y yaptı ki sesi insanlara daha iyi duyulsun ve elleri ona ulaşmasın (izdihamdan onu ezmesinler).”

Ben (Ebu’t-Tufeyl):

“Kavmin Resûlullah’ın Safa ile Merve arasında sa’y yaptığını (hızlı gidip geldiğini) ve bunun sünnet olduğunu iddia ediyor” diye sorunca dedi ki:

“Doğru söylediler, Hz. İbrahim hac ibadetiyle emrolunca sa’y mahallinde kendisine şeytan musallat oldu. Hz. İbrahim ile yarışmaya başladı. Hz. İbrahim onu geçti. Sonra Cebrail Hz. İbrahim’i Akabe cemresine getirdi, şeytan ona tekrar musallat olunca şeytana yedi taş attı ve yürüdü. Sonra orta cemrede şeytan ona tekrar musallat oldu ve Hz. İbrahim ona yedi taş attı. Onun (İsmail’in) yüzünü de yere yatırmıştı. İsmail’in üzerinde beyaz gömlek vardı. Dedi ki:

“Ey babacığım! Benim bundan başka kefenleneceğim elbisem/kumaşım yok. Onu çıkar da (öldüğümde) onunla kefenleneyim. Onu çıkarmaya yönelince arkasından bir ses duyuldu:

“Ey İbrahim, rüyana sadık kaldın!”

Hz. İbrahim arkasına döndüğünde beyaz renkli, boynuzlu ve güzel gözlü bir koç buldu.”

İbn Abbas ekledi:

“Ben bizim (hep) bu tür koçlar satın aldığımızı gördüm. Sonra Cebrail Hz. İbrahim’i uzaktaki cemreye götürdü. Şeytan tekrar musallat olunca Hz. İbrahim ona yedi taş daha attı ve yürüdü. Sonra Cebrail onu Mina’ya götürdü ve dedi ki:

“Burası Mina, bu insanların hayvan ıhtırdıkları (istirahat ettikleri) yerdir.”

Sonra onu Cem mahalline (Müzdelife’ye) götürdü ve: ‘Burası Meşar-i Haram’dır’ dedi.

Sonra da Arafat’a götürdü.” İbn Abbas burada sordu:

“Bilir misin, niçin Arafat diye isimlendirildi?” Ben: “Hayır” deyince şöyle anlattı:

“Cebrail İbrahim’e “Bildin mi/öğrendin mi?” diye sorunca o “Evet” dedi. Bundan dolayı Arafe/Arafat denildi.”

Sonra İbn Abbas tekrar sordu:

“Telbiye nasıldı, bilir misin?”

Ben: “Nasıldı?” deyince şöyle cevap verdi:

“Hz. İbrahim insanlara haccı ilan etmek/onları çağırmakla emrolunca dağlar onun için başlarını eğdi/küçüldü ve şehirler yükseltildi. Hz. İbrahim de insanlara haccı ilan etti.”

Peygamberimizin Bayram Günü Mina’daki Konuşması:

Peygamberimiz Akabe cemresini taşladıktan sonra insanlara bir konuşma yaptı. Bu muhtemelen ifaza tavafından önceydi.⁴⁰⁹ Aşağıdaki rivâyetler o gün yaşananları yansıtmaktadır:

* Abdurrahman b. Muaz’dan:410

“Hz. Peygamber’in (s.a.s) ashabından biri anlattı: “Peygamberimiz Mina’da insanlara konuşma yaptı, onları

bu mekanda yerlerine yerleştirdi. “Muhacirler şuraya yerleşsin!” dedi. Kıblenin sağ tarafını işaret etti.”

“Ensar şuraya yerleşsin!” dedi ve kıblenin sol tarafını işaret etti.

“Diğer insanlar da onların etrafına yerleşsin!” dedi.

Onlara hac ibadetinde yapılacakları öğretti. Mina’da bulunanların kulakları öyle açıldı ki yerlerinden dinliyorlardı. Ben de dinledim, Resûlullah şöyle dedi:

“Cemreye taş attığınızda küçük çakılların benzerini atınız!”

* Ümmü Husayn’dan (r.ha):411

“Hz Peygamber (s.a.s) ile birlikte hac yaptım, gördüm ki Resûlullah ihramlı iken Bilal onun bineğinin yularını çekiyor, Üsame b. Zeyd elbisesiyle sıcağa karşı ona gölge yapıyordu. Sonunda Akabe cemresine gelip taş attı ve insanlara bir konuşma yaptı. Bu konuşmasında Allah’a hamd etti, onu övdü ve birçok şey söyledi.”

* İbn Abbas’tan (r.a):412

“Peygamberimiz (s.a.s) bayram günü (Mina’da)⁴¹³ insanlara bir konuşma yaptı ve;

“Ey insanlar! Bu (gün), hangi gün?” deyince;

“Bu (gün), saygın/kutlu bir gündür” dediler. Resûlullah: “Bu (belde), hangi beldedir?” diye sorunca onlar;

“Bu (belde), saygın/kutsal beldedir” diye cevap verdiler.

Bunun üzerine Resûlullah konuşmasına şöyle devam etti:

“Şu beldenizde, şu ayınızdaki şu gününüzün saygınlığı gibi canınız, malınız ve ırzınız da saygındır/korunmuştur.” Resûlullah bu sözünü birkaç kere tekrar etti. Sonra başını kaldırdı ve dedi ki:

“Allahım, tebliğ ettim mi? Allahım, tebliğ ettim mi?” (Râvi) İbn Abbas ekledi:

“Nefsimi elinde tutan Allah’a yemin ederim ki bu sözler onun ümmetine bir vasiyetidir.”

(Resûlullah sonra şöyle söyledi:)

“Burada bulunan (bunları) bulunmayana aktarsın! Benden sonra (sakın) birbirinizin boynunu vuran kafirler haline gelmeyin!”

* İbn Ömer’den (r.a):414

“Resûlullah (s.a.s) aramızda iken biz Veda haccını konuşurduk, (ancak) Veda haccının ne olduğunu bilmezdik.

Resûlullah (Veda haccında)⁴¹⁵ Allah’a hamd ve sena edip sonra da Mesih Deccâl’ı anlatmıştı, sözü onun hakkında epeyce uzatıp şunları söylemişti:

“Allah’ın gönderdiği her peygamber, ümmetini ona karşı uyardı. Nuh ve ondan sonra gelen bütün peygamberler de ona karşı uyardılar. O (deccal), aranızdan çıkacaktır. Onun durumundan hiçbir şey size gizli kalmadı, gizli kalmayacak. Rabbiniz o(nun durumunun) size gizli kalmasını (istemez). (Bu sözünü) üç kere tekrar etti.

Rabbinizin gözü kapalı değildir. Halbuki onun sağ gözü kördür. Onun gözü pertlek bir üzüm gibidir.

Dikkat edin! Şu beldenizde, şu ayınızdaki şu gününüzün saygınlığı gibi canınız ve malınızı Allah birbirinize haram kıldı (korunmasını emretti).

Tebliğ ettim mi?” Resûlullah’ın bu sorusuna oradakiler: “Evet” diye cevap verdi. Bunun üzerine üç kere:

“Şahid ol, ya Rab! Şahid ol, ya Rab! Şahid ol, ya Rab!” dedi ve tekrar insanlara yönelerek:

“Yazık (olur) size! Benden sonra (sakın) birbirinizin boynunu vuran kafirler haline gelmeyin!” dedi.”

* Ebû Bekre’den (r.a):416

“Hz. Peygamber (s.a.s) haccında (bayram günü Mina’da⁴¹⁷) bir konuşma yaptı. Orada şöyle demişti:

“Dikkat edin! Zaman, Allah’ın gökleri ve yeri yarattığı şekilde akışına devam ediyor. Bir yıl on iki aydır. Bu aylardan dördü haram (saygın/kutsal) aylardır, bu ayların da üçü peş peşe gelmektedir. Bu (dört ay): Zilkade, Zilhicce, Muharrem, bir de Cemaz ile Şaban arasındaki Mudar kabilesinin Receb ayıdır.”

Resûlullah:

“Dikkat edin! Bu (gün), hangi gündür?” diye sorunca biz: “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dedik.

Resûlullah (bir müddet) sustu, hatta biz onun bu günü başka bir isimle ifade edeceğini zannettik. Resûlullah tekrar:

“Bu (gün), kurban (bayramı) günü değil mi?” deyince biz: “Bilakis (bu gün kurban günü)” dedik. Sonra Resûlullah: “Bu (ay), hangi aydır?” deyince biz:

“Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dedik.

Resûlullah (bir müddet) sustu, hatta biz onun bu günü başka bir isimle ifade edeceğini zannettik. Resûlullah tekrar:

“Bu (ay), Zilhicce ayı değil mi?” deyince biz: “Bilakis (Zilhicce ayı)” dedik. Sonra Resûlullah:

“Bu (belde), hangi beldedir?” deyince biz: “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dedik.

Resûlullah (bir müddet) sustu, hatta biz onun bu günü başka bir isimle ifade edeceğini zannettik. Resûlullah tekrar:

“Bu (belde), şu (kutsal) belde değil mi?” deyince biz: “Bilakis (o kutsal belde)” dedik.

Resûlullah konuşmasına devam etti:

“Şu beldenizde, şu ayınızdaki şu gününüzün saygınlığı gibi canınız, malınız ve ırzınız⁴¹⁸ da saygındır/korunmuştur.

Rabbinize döneceksiniz ve yaptıklarınızdan sorguya çekileceksiniz. Benden sonra birbirinizin boynunu vuran dalâlet sahipleri haline gelmeyin!

Dikkat edin! Tebliğ ettim mi? Burada bulunan (bunları) bulunmayana aktarsın! Belki aktarılan kişi bunları benden dinleyenden daha iyi kavrar.”⁴¹⁹

Ümmü Husayn’dan (r.ha):420

“Resûlullah (s.a.s) ile Veda haccı yaptım. Onu Akabe cemresine taş atarken gördüm. Sonra binekli olarak oradan ayrıldı, yanında Bilal ve Üsame vardı. Onlardan birisi Resûlullah’ın bineğini çekiyordu, diğeri de elbisesini Resûlullah’ın başına doğru tutup onu güneşten koruyordu. Resûlullah oradaki konuşmasında birçok şey söyledi. Şunları dediğini duydum:

“Burnu/kulağı kesik⁴²¹ (siyah)⁴²² bir köle Allah’ın kitabıyla amel eden bir başkan olarak başınıza seçilse onu dinleyin ve itaat edin.”

Üsame b. Şerîk (r.a):423

“Veda haccında Resûlullah’ı (s.a.s) şöyle derken duydum: “Annene, babana, kız kardeşine, erkek kardeşine, sonra en yakınına (ihsanda bulunmalısın/onlardan sorumlusun.)⁴²⁴ Bir topluluk geldi ve dediler ki:

“Ey Allah’ın Resûlü! Yerbu’ oğulları bizimle savaştı?” Resûlullah şöyle buyurdu:

“Başkası sebebiyle bir kişi cezalandırılamaz.”

Sonra cemrelere taş atmayı unutmuş bir adam geldi, (ne yapması gerektiğini) sordu. Resûlullah:

“(Şimdi) taşları at, zorluk yok” dedi. Bir başka adam geldi. Dedi ki:

“Ey Allah’ın Resûlü! Tavafı unuttum.” “Resûlullah:

“(Şimdi) tavaf et, zorluk yok” dedi.

Sonra diğeri geldi ve kurban kesmeden tıraş olduğunu söyleyince Resûlullah:

“(Şimdi) kurban kes, zorluk yok” dedi. Resûlullah’a o gün ne sordularsa, Resûlullah:

“Zorluk yok, zorluk yok” şeklinde cevap verdi. Sonra dedi ki: “İzzet ve celal sahibi Allah zorluğu kaldırdı, ancak Müslüman’ın gıybetini yapan⁴²⁵ (haksızlıkta bulunan) hariç. O (zalim)

zor durumdadır ve helak olmuştur.

İzzet ve celal sahibi Allah ölüm dışında her hastalığın ilacını/şifasını indirdi.”

Cübeyr b. Mut’im’den (r.a):426

“Resûlullah (s.a.s) Mina’daki Hayf’ta kalktı ve dedi ki:

“Benim dediklerimi dinleyip ibret alan/kavrayan, sonra bunları duymayanlara aktaran kişinin Allah yüzünü ağartsın. Nice fıkıh (bilgi) taşıyıcıları/nakledicileri vardır ki fıkıhtan nasipleri yoktur, nice kendinden daha kudretli fıkıh sahiplerine, fıkıh (bilgi) aktarıcılar/naklediciler vardır. Üç (haslet) vardır ki mümin bir kalp onlara kötülük beslemez:

Amelde ihlaslı (samimi) olmak, emir sahibine nasihat etmek, (İslâm) cemaatinden ayrılmamak. Onların duaları peşlerinde (destekçisi) olur.”

Süleym b. Amir’den:427

“Ebû Ümame’den (r.a) işittim, dedi ki:

“Ben Veda haccında Resûlullah’ı (s.a.s) (devesi üzerinde)440 428 konuşurken dinledim. Şöyle dedi:

“Rabbiniz Allah’a karşı takva (sorumluluk) sahibi olun, beş vakit namazınızı kılın, bir ay orucunuzu tutun, mallarınızın zekatını verin, başkanınıza (adaletli olduğu sürece) itaat edin ki cennete giresiniz.”

Ben (Süleym), Ebû Ümame’ye:

“Resûlullah’tan bu sözü duyduğunda kaç yaşındaydın?” diye sorunca şöyle dedi:

“Ben bunu işittiğimde otuz yaşındaydım.”

Hz. Peygamber’in Kestiği Kurbanlar:

Hz. Peygamber Veda haccına gelirken yanında kurbanlık devesini getirmişti. Bu hayvan, bineği olan Kasva isimli devesi değildir. Hz. Ali de Yemen’den 100 kadar deve getirmişti. Bazı rivâyetlerde bu develerin zekâtlık hayvanlar olduğu nakledildi. Hacıların ihtiyacı olduğu için Peygamberimiz bu hayvanların kesilip kazanlarda pişirilmesi ve insanlara ikram edilmesini istedi. Bu nedenle 63 tanesini bizzat kendisi boğazladı, kalanları da boğazlaması için Hz. Ali’ye emretti. Bu konudaki haberler şu şekildedir:

Cabir’den (r.a):429

“...Sonra kurban kesilen yere yöneldi ve kendi eliyle 63 tane deveyi boğazladı. Sonra Hz. Ali’ye verdi, o da kalan kurbanları boğazladı. Böylece Hz. Ali’yi kurbanlarına ortak kıldı. Sonra her kurbandan bir et parçası ayrılıp pişirilecek kazanlara konulmasını emretti. İkisi (Resûlullah ve Hz: Ali) onun etinden yediler, çorbasından içtiler. Sonra Resûlullah bineğine bindi ve Kâbe’de ifaza (farz) tavafına gitti, tavaf yaptı...”

Cabir’den (r.a):430

“Hz. Peygamber (s.a.s) ve ashabı deveyi sol ayağı bağlı, diğer ayakları üzerinde (ayakta) dururken keserlerdi.”

Ebû Hüreyre’den (r.a):431

“Resûlullah (s.a.s) (Veda haccında)⁴³² umre yapan hanımları için (aralarında ortak olacak) bir sığır kurban etti.”

Hz. Peygamber’in İhramdan Çıkmak İçin Tıraş Olması: Peygamberimizin saçları genelde kulak yumuşağına kadar uzun olurdu. Rivâyetlere göre saçlarını umreleri ve haccı dışında kazıtmamıştı. Özellikle Hudeybiye’de ve Veda haccında bu konu üzerinde daha çok durmuş, ihramdan çıkarken tahlik yapanlara (saçlarını kazıtanlara) dua etmiştir. Yaşananları sahabe-i kiram şöyle nakletti:

Abdullah b. Ömer’den (r.a):433 “Resûlullah (s.a.s) dedi ki:

“(İhramdan çıkmak için) saçlarını kazıtanlara Allah rahmet etsin!” Denildi ki:

“Saçlarını kısaltanlara da, ey Allah’ın Resûlü!” Resûlullah:

“Saçlarını kazıtanlara Allah rahmet etsin!” “Saçlarını kısaltanlara da, ey Allah’ın Resûlü!” “Saçlarını kazıtanlara Allah rahmet etsin!” “Saçlarını kısaltanlara da, ey Allah’ın Resûlü!” “Saçlarını kısaltanlara da (Allah rahmet etsin)!”

Bu söz Hudeybiye’de ve Veda haccında söylenmiştir:

Ahmed b. Hanbel’de bu olayın Hudeybiye’de geçtiği nakledildi.⁴³⁴

Humeydi’de bu olayın Veda haccında da geçtiği nakledildi.⁴³⁵ İbn Abdilber bu konuda icma olduğunu söyledi.⁴³⁶

İbn Abbas’tan (r.a):437

“Resûlullah’a (s.a.s): “Ey Allah’ın Resûlü! Saçlarını kazıtanlara niçin üç kere dua ettin de kısaltanlara bir kere dua ettin?” denilince şöyle dedi:

“Onlar verilen emri yerine getirmede tereddüt etmediler.”

Enes b. Malik’ten (r.a):438

“Resûlullah (s.a.s) Akabe cemresine taş attı, sonra kurbanlıklarının yanına geldi ve onları kesti. Berber⁴³⁹ yanında oturuyordu, ona eliyle başını işaret etti. Berber Resûlullah’ın saçının sağ kısmını kazıdı. Resûlullah onu oradakilere taksim etti. Sonra;

“Diğer tarafı kazı!” dedi. (Saçı kazınınca) Peygamberimiz: “Ebû Talha nerede?” dedi ve onu da ona verdi.” Peygamberimizin saçının kakülü tarafını Halid b. Velid istedi. Peygamberimiz ona verdi. İnsanlara dağıtılan saçtan Hz. Âişe de almıştı. Peygamberimiz tıraş sırasında bıyığını kısalttı ve tırnaklarını kesti. Bıyığından çıkan kılları ve tırnağının gömülmesini emretti.⁴⁴⁰

Ebû Talha ise Enes b. Malik’in babalığıdır. Peygamberimiz bu aileyi çok severdi.

Kadınların Hac ve Umrede Saçlarını Kazıtması Yasaklandı:

Kadınlar ihramdan çıkarken saçlarından biraz alırlar ve kısaltırlar. Ancak onların saçlarını kazıması yasaktır. Çünkü bu kadın için bir işkence sayılır. Kadınların yaratılışları itibariyle süslenmesi ve güzelliğini bozacak şeylerden kaçınması gerekir. Bu nedenle onlara altın takı ve ipek elbise giymek caizdir. Ancak bunu dışarıya, yabancı erkeklerin yanına taşımaması ve tesettüre riayet etmesi gerekir.

Hz. Ali’den (r.a):441

“Resûlullah (s.a.s) bir kadının saçını kazıtmasını yasakladı.”

İbn Abbas’tan (r.a):442 “Resûlullah (s.a.s) şöyle dedi:

“Kadınların saçlarını kazıtması gerekmez. Kadınlara düşen saçlarını kısaltmalarıdır.”

Abdullah b. Ömer (r.a) şöyle derdi:443

“İhramdaki kadın saçının kenarlarından almadıkça ihramdan çıkamaz. Eğer onun kurbanlığı varsa kurbanını kesinceye kadar saçlarından alamaz.”

Cemreye Atılan Taşlar, Tıraş ve İfaza Tavafı ile Günahların Dökülmesi:

İbn Ömer’den (r.a):444

“...Cemrelere taş atmaya gelince o senin için biriken (sevap) olur. Başını tıraş ettiğinde her bir kıl için sevap yağar. Kâbe’yi tavaf ettiğinde ise annenden doğduğun gün gibi günahlardan temizlenmiş olursun.”

Kudame b. Abdullah’tan (r.a):445

Resûlullah’ı (s.a.s) kurban (bayramı) günü gördüm, Sahba isimli devesi üzerinde taş atıyordu. Vurmak yoktu, itip kakmak yoktu ve çekil-çekil demek de yoktu.

Peygamberimiz İhramdan Çıkınca Güzel Kokular Sürdü, Elbisesini Giydi:

Hac yapan kişi tıraş olduktan sonra temizlenip elbiselerini giyer ve güzel kokular sürebilir. Kendisine ihramda iken haram olan bazı mübah şeyler helal hale gelir, ancak ifaza tavafı yapıncaya kadar eşiyle beraber olamaz.

Hz. Âişe (r.ha);⁴⁴⁶

“Resûlullah (s.a.s) ihrama gireceğinde, ayrıca Beytullah’ı tavaf etmeden önce ihramdan çıkacağında işte şu ellerimle ona güzel koku sürdüm” dedi ve ellerini uzattı.

İbn Abbas’tan (r.a):447 Resûlullah (s.a.s) dedi ki:

“Akabe cemresini taşladığınızda (kurban ve tıraştan sonra)⁴⁴⁸ size her şey helal olur, ancak eşleriniz (ile cinsel ilişki tavaf bitinceye kadar yasaktır.)”

Oradaki bir adam (râvi) İbn Abbas’a:

“Ya güzel koku? (Yasak mı?)” diye sorunca o şöyle dedi: “Resûlullah’ı başına misk sürerken gördüm. O güzel koku mu, değil mi?”

Peygamberimizin İfaza (Farz) Tavafı İçin Kâbe’ye Gitmesi:

Peygamberimiz kurban kesimi ve saç tıraşından sonra ihramdan çıkmıştı. Bundan sonra farz olan İfaza tavafını yapmak için Kâbe’ye gitti. Peygamberimiz zevalden önce Kâbe’ye vardı ve tavaf etti. Tavafı herkesin görmesi için binekli olarak yaptı. Safa ile Merve arasında önceki sa’yi dışında yeni bir sa’y yaptığına dair bir haber nakledilmedi. Tavaf bittiğinde ise öğle namazı vakti girmişti. Peygamberimiz öğle namazını orada kıldı(rdı).⁴⁴⁹

* Cabir’den (r.a):450

“...Sonra Resûlullah (s.a.s) bineğine bindi ve Kâbe’de ifaza (farz) tavafına gitti, yaptı. Mekke’de öğle namazını kıldı. (Kuyudan) zemzem çekip insanlara ikram eden Abdülmuttalib oğullarının yanına geldi ve dedi ki:

“Ey Abdülmuttalib oğulları, zemzem çekiniz. Eğer insanların bu ikramınıza hücum edeceğinden çekinmeseydim sizinle zemzem çekerdim.”

Resûlullah’a bir kova zemzem verdiler ve o da ondan içti.”

İbn Ömer (r.a):451

Resûlullah (s.a.s) bayram günü ifaza tavafı yaptı. Sonra döndü ve Mina’da öğle namazı kıldı(rdı).

(Râvi) Nafi ekledi: İbn Ömer de bayram günü ifaza tavafı yapar, sonra döner ve öğle namazını Mina’da kılardı. (Sonra) Hz. Peygamber’in böyle yaptığını söylerdi.

Hz. Âişe ve İbn Abbas’tan (r.a):452

Resûlullah (s.a.s) bayram günü (ziyaret/farz)⁴⁵³ tavafını geceye tehir etti.

Hz. Âişe’den (r.ha):454

Hz. Peygamber (s.a.s) sahabesine izin verdi, onlar da Kâbe’de bayram günü öğle vaktinde ziyaret/farz tavafını yaptılar. Resûlullah ise hanımlarıyla beraber gece ziyaret tavafını yaptı.

Peygamberimizin (s.a.s) ifaza tavafını yaptığı zaman ve öğle namazını kıldığı mekan hakkında üç farklı rivâyet bulunmaktadır: a-Cabir rivâyeti: Resûlullah öğleden önce ifaza tavafı yaptı ve öğle namazını Kâbe’de kıldı(rdı).

İbn Ömer rivâyeti: Resûlullah ifaza tavafı yapıp Mina’ya döndü ve orada öğle namazını kıldı(rdı).

Hz. Âişe ve İbn Abbas rivâyetleri: İfaza tavafını geceye tehir etti.

Bu rivâyetlerden Hz. Âişe ve İbn Abbas’tan gelen haberin senedi zayıftır. Cabir ve İbn Ömer rivâyetleri ise sahihtir. İbn Kesir: “Görünen o ki Peygamberimiz Kâbe’de öğle namazını kıldı(rdı). Mina’ya geldiğinde insanların kendisini beklediğini gördü ve onlara tekrar öğle namazını kıldı(rdı)” şeklinde haberleri cem etti.⁴⁵⁵

Resûlullah gece ifaza tavafı yaptı, rivâyetini; hanımları için gece tekrar gitmesi şeklinde anlayabiliriz. Çünkü Peygamberimiz Mina gecelerinde Kâbe’ye mutlaka giderdi.

Bazı alimlere göre Peygamberimiz o gün iki kere tavaf yaptı. Öğleden önce yaptı. Sonra gece hanımlarını götürdü ve ikinci defa tavaf yaptı.⁴⁵⁶ Doğrusunu Allah bilir.

İbn Abbas’tan (r.a):457

“Resûlullah (s.a.s) Mina gecelerinin her birinde Kâbe’yi ziyaret eder, sonra tavafı için iki rekât kılar ve sabah namazı vakti girmeden Mina’ya geri dönerdi.”

Peygamberimiz Tavaftan Sonra Yeni Bir Sa’y Yapmadı:

Cabir b. Abdullah’tan (r.a):458

“Hz. Peygamber (s.a.s) ilk sa’yi⁴⁵⁹ dışında Safa ile Merve arasında sa’y yapmadı.”

Peygamberimize Kâbe’de Meyve Suyu İkram Edildi, Sonra Zemzem İçti:

İbn Abbas anlattı (r.a):460

“Resûlullah (s.a.s) hacılara içecek dağıtılan yere geldi ve içecek istedi. Bunun üzerine Abbas (oğluna):

“Ey Fadl! Annene git, yanındaki şerbetten Resûlullah için versin ve onu getir” deyince Resûlullah “Bana buradan ver” dedi. Abbas:

“Ey Allah’ın Resûlü! İnsanların eli buna değiyor” deyince Resûlullah tekrar:

“Bana buradan ver” dedi ve ondan içip Zemzem (kuyusunun) yanına gitti. Orada (Abbas ve oğulları) su çekiyor ve dağıtımıyla uğraşıyorlardı. Resûlullah:

“Çalışın! Şüphesiz siz salih bir amel işliyorsunuz” dedi ve ekledi:

“Eğer (insanların) başınıza üşüşmesinden (çekinmeseydim), inip ipi şuraya koyardım (suyu kendim çekerdim).”

Resûlullah bunu derken omzuna işaret ediyordu.”

* Bekir b. Abdullah el-Müzenî’den:461

“Kâbe’nin yanında İbn Abbas (r.a) ile oturuyordum. Ona bir bedevi geldi ve dedi ki:

“Ne oluyor, sizin amca oğullarınız bal ve süt ikram ediyor, siz ise meyve suyu? Bu sizin darlık içinde olmanızdan mı, yoksa cimrilikten mi kaynaklanıyor?”

İbn Abbas şöyle dedi:

“Allah’a hamd olsun, ne darlık içindeyiz, ne de cimrilik. Resûlullah terkisinde Üsame olduğu halde gelmişti ve bizden içecek istemişti. Biz de ona bir kapta meyve suyu getirdik. Ondan içti ve kalanını Üsame’ye verdi. Peygamberimiz (s.a.s):

“ Ne iyi, ne güzel yaptınız. (Hep) böyle yapın/davranın!” dedi. (İşte) biz Resûlullah’ın bize emrettiği bu şeyi değiştirmek istemiyoruz.””

* İbn Abbas (r.a) anlattı:462

“Resûlullah’a (s.a.s) zemzem ikram ettim. Ayakta olduğu halde içti.”

Peygamberimiz Kâbe’nin Örtüsünü Değiştirdi:

Abbas b. Abdülmuttalib’den (r.a):463

“Resûlullah (s.a.s), haccı sırasında Kâbe’ye Yemen kumaşı⁴⁶⁴ örttü.”

İbn Cüreyc’den (r.a):465

“Bana haber verildiğine göre Ömer b. Hattab Kâbe’ye beyaz keten ve Yemen kumaşı⁴⁶⁶ örtmüştü.

Râvi ekledi: Birden fazla kişiden gelen rivâyete göre Hz. Peygamber (s.a.s) Kâbe’ye desenli/nakışlı keten kumaş örtmüştü. Hz. Ebû Bekir, Ömer ve Osman da bu şekilde kumaş örttüler. Kâbe’ye ilk defa ipek kumaş örten Abdülmelik b. Mervan’dır. Fakihlerden kendisine ulaşan kişiler, “İsabet etti (doğru yaptı), Kâbe’ye ondan daha uygun örtü bilmiyoruz” dediler.

“Kâbe’ye ilk defa kim kumaş örttü?” konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Anlaşılan o ki İsmail peygamber ile başlayan bu gelenek, çocuklarından Adnan ile devam etmiş ve cahiliye döneminde de bu uygulama terk edilmemiştir. Fakihî’nin hasen isnadla yaptığı rivâyete göre Mekke feth edildiğinde bir kadın Kâbe’nin yanında ateş yakınca, Kâbe’nin örtüsü alev alıp yanmıştır. Müşriklerden kalan ve yanan örtü yerine Müslümanlar Kâbe’ye yeni kumaş örtmüşlerdir.⁴⁶⁷ Haris’in Müsned’indeki rivâyetine göre Veda haccı zamanında da Peygamberimiz Kâbe’ye yeni bir kumaş örtmüştür. Bu gelenek Hz. Ebû Bekir, Ömer ve Osman zamanlarında da devam etmiştir. Abdülmelik b. Mervan döneminde Kâbe’ye ipek kumaş örtülmüştü. Fukaha da bunu tasvip edince günümüze kadar geçen zamanda Kâbe’ye hep ipek kumaş örtülegelmiştir.

Kâbe’nin örtü rengi beyaz, siyah ve yeşil olarak değişmiş, sonra siyah olması gelenek haline gelmiştir. 750 sene sonra Mısırlı Salih İsmail b. Nasır, Kâhire çevresindeki bir köyü Kâbe örtüsü için vakfetmiştir.⁴⁶⁸ Şu anda da Mekke’de sadece Kâbe örtüsü için kurulmuş bir dokuma fabrikası vardır.

RESİM 27: Kâbe’nin Örtüsü Değiştirilirken

M- YOLCULUĞUN ON BEŞİNCİ GÜNÜNDEN KALANI, ON ALTINCI, ON YEDİNCİ VE ON SEKİZİNCİ GÜNLERİ

(Peygamberimiz Mina’da Dört Gün Kaldı)

10, 11, 12, 13 Zilhicce 10 (Cumartesiden Kalan Kısım, Pazar, Pazartesi ve Salı)

Hz. Peygamber Mina Gecelerinde Kâbe’ye Giderdi:

Bayramın birinci gününe yevm-i nahr (يوم نحر), üçüncü gününe yevm-i nefr-i evvel (يوم نفر الأول), dördüncü gününe de yevm-i nefr-i âhir (يوم نفر الآخر) denmektedir.⁴⁶⁹

Peygamberimiz (s.a.s) Mina’da kaldığı günlerde geceleri Kâbe’yi ziyaret eder, dua ve namazından sonra daha sabah namazı vakti girmeden Mina’ya geri dönerdi.

Sahabenin büyük çoğunluğu bayram günlerinde Resûlullah ile birlikte Mina’da kaldı. Bazıları Resûlullah’tan izin alarak Mekke’ye gitti ve orada kaldı.

İbn Abbas’tan (r.a):470

“Resûlullah (s.a.s) Mina gecelerinin her birinde Kâbe’yi ziyaret eder, sonra tavafı için iki rekât kılar ve sabah namazı vakti girmeden Mina’ya geri dönerdi.”

İbn Ömer’den (r.a):471

“(Mina gecelerinde) Abbas b. Abdülmuttalib Kâbe’de zemzem/su dağıtma görevinden dolayı Mekke’de kalmak için Resûlullah’tan (s.a.s) izin istedi. Resûlullah da ona izin verdi.”

Asım b. Adî’den (r.a):472

“Resûlullah (s.a.s) deve çobanlarına Mina dışında gecelemeleri için ruhsat (izin) verdi, onlar da kurban bayramı (birinci) günü taş atıyor, sonra ertesi günü ya da sonraki gün iki günlük olarak taş atıyorlar, sonra da ayrılma günü (olan üçüncü gün de) taş atıyorlardı.”

Peygamberimiz deve çobanlarına izin vermişti. İsterlerse onlar birinci ve ikinci gün ayrı ayrı taş atarlar, isterlerse ikinci gün iki günlük olarak atarlardı. Sonra da ayrılma günü taş atarak görevlerini tamamlarlardı. Ya da isterlerse birinci gün iki günlük taş atabilirler, ikinci gün taş atmazlar, üçüncü gün taş atarlardı. Bunlar yerine birinci günkü taşlamadan sonra ikinci gün atmazlar, üçüncü gün iki günlük atarlardı.⁴⁷³

Peygamberimiz Bayramın İkinci, Üçüncü ve Dördüncü Günleri Öğleden Sonra Üç Cemreyi de Taşladı:

Bayramın birinci günü öğleden önce sadece Akabe cemresine taş atılır. Ama ikinci, üçüncü ve Mina’da kalanlar için dördüncü günü üç cemreye de öğleden sonra taş atılır. Resûlullah’tan intikal eden tatbikat bu şekildedir. Ancak izdiham sebebiyle bu süre akşama, hatta gece sonuna kadar devam eder. Sahabe-i kiram o günkü uygulamayı şu şekilde anlatmaktadır:

Hz. Âişe’den (r.ha):474

“Resûlullah (s.a.s) öğleyi kıldığında günün sonuna doğru ifaza tavafı yaptı, sonra Mina’ya döndü. Teşrik (bayram) günleri Mina’da kaldı. Güneş zevalden batıya geçtiğinde cemreyi taşlardı; Resûlullah her cemrenin yanında tekbir getirerek ona yedi küçük taş atardı. İlk cemrenin yanında durdu, ikinci cemrenin yanında daha fazla durdu ve dua etti. Üçüncü cemrenin yanında ise taş attı ve durmadı (gitti).”

Salim b. Abdullah’tan:475

“Abdullah b. Ömer (r.a) (Mescid-i Hayf yönüne) yakın cemreye yedi taş atar, her taşın peşinden tekbir getirir, sonra ilerleyip düzlüğe çıkınca kıbleye doğru dönerek uzunca durur, dua eder, ellerini kaldırırdı. Sonra orta cemreye böyle taş atar, sol tarafa yönelir, düzlüğe çıkınca kıbleye doğru dönerek uzunca durur, dua eder, ellerini kaldırırdı. Sonra Akabe cemresine taş atar, (taştan sonra) onun yanında durmazdı. (Abdullah bunları yaptıktan sonra) şöyle derdi:

“Resûlullah’ı (s.a.s) işte böyle yaparken gördüm.” Peygamberimiz hacda altı yerde durdu ve dua etti:

1-Safa tepesinde, 2-Merve tepesinde, 3-Arafat’ta, 4-Müzde-life’de, 5-Küçük cemrenin yanında, 6-Orta cemrenin yanında.⁴⁷⁶

Nafi’den:477

“İbn Ömer (r.a) kurban bayramı (birinci) günü Akabe cemresine bineği üzerinde taş atardı. Diğer günlerde ise yürüyerek gider ve döner, Resûlullah’ın da (s.a.s) cemrelere (bu günlerde) sadece yürüyerek gittiğini ve döndüğünü vurgulardı.”

Bayramın İkinci Günü Mina’da Sabah Namazı:

Yezid b. Esved’den (r.a):478

“Kendisi genç bir çocukken Resûlullah (s.a.s) ile birlikte Mina’da sabah namazı kıldı. Resûlullah namazı bitirince baktı ki iki adam namaz kılmıyor. O ikisinin yanına gelmesini emretti. Onlar da çekilerek Resûlullah’ın yanına getirildiler. Resûlullah onlara dedi ki:

“Bizimle namaz kılmanızı engelleyen şey nedir?” Onlar: “Konakladığımız yerde⁴⁷⁹ biz namazı kıldık” deyince Resûlullah şöyle buyurdu:

“Konakladığınız yerde namazı kılar, sonra bu namazı kılmayan imama ulaşırsanız onunla (bir daha) namaz kılın. Bu sizin için nafile olur.”

Bayramın İkinci Günü Peygamberimiz Konuşma Yaptı:

Ebû Hürre er-Rakâşî amcasından (r.a) nakletti:480

“Teşrik günlerinin ortasında (bayramın ikinci gününde)⁴⁸¹ ben Resûlullah’ın (s.a.s) bineğinin yularını tutarak insanların ona sıkıntı vermelerini önlüyordum. Resûlullah:

“Ey insanlar! Bilir misiniz, siz hangi ayda, hangi beldede ve hangi günde bulunuyorsunuz?” diye sorunca insanlar dedi ki:

“Haram (saygın/kutlu) günde, haram ayda ve haram (saygın/kutsal) beldede (bulunuyoruz).” Resûlullah konuşmasına şöyle devam etti:

“Allah’a dönünceye kadar şu ayınızdaki, şu beldenizdeki şu gününüzün saygınlığı gibi canınız, malınız ve ırzlarınız da saygındır/koruma altındadır. Benden (bunları) iyi dinleyin ki yaşayabilesiniz. Dikkat edin, kimseye zulmetmeyin! Dikkat edin, kimseye zulmetmeyin! Dikkat edin, kimseye zulmetmeyin! Kişinin gönül rızası/hoşnutluğu olmaksızın onun malını almak helal olmaz. Dikkat edin, cahiliye dönemine ait her türlü kan, mal davası ve gelenek kıyamete kadar ayağımın altındadır (hükmü kaldırılmıştır). İlk kaldırdığım kan davası Rabia b. Haris b. Abdülmuttalib’in kan davasıdır ki Beni Leys’in yanına süt çocuğu olarak verilmişti de onu Hüzeyl kabilesi öldürmüştü/ölümüne sebep olmuştu. Dikkat edin, cahiliyeden kalma her türlü faiz ayağımın altındadır. İzzet ve celal sahibi Allah önce Abbas b. Abdülmuttalib’in faiz alacağının kaldırılmasını takdir etti/emretti. Ana para size aittir (onu alabilirsiniz). Böylece ne zulmetmiş, ne de zulme uğramış olursunuz. Dikkat edin. Zaman Allah’ın gökleri ve yeri yarattığı günkü gibi akışına devam etmektedir.” Resûlullah sonra şu ayeti okudu:

“Gökleri ve yeri yaratmasından beri Allah’ın kitabında ayların sayısı on ikidir. Bunlardan dördü haram (saygın/kutsal) aylardır. İşte bu kıymetli dindir.” Sonra dedi ki:

“İşte bu aylarda birbirinize zulmetmeyin. Benden sonra birbirinin boyunlarını vuran kafirlere dönmeyin/benzemeyin. Şeytan namaz kılanların kendisine kulluk etmesinden ümidini kesmiştir. Ancak aranıza fitne/kavga⁴⁸² atacaktır. Kadınlar konusunda izzet ve celal sahibi Allah’a karşı sorumlu (insan) olun. Onlar sizin yanınızda bağımlıdırlar, kendilerinden bir şeye malik değillerdir. Onların sizler üzerinde hakları olduğu gibi, sizin de onlar üzerinde haklarınız vardır. Dikkat edin. Onlar sizden başka kimseye yatağınızı çiğnetmesinler. Sizin hoşlanmadığınız kişilerin evlerinize girmesine izin vermesinler. Onların ahlâksızlığından korkarsanız onlara nasihat edebilir, yataklarından ayrılabilir, (yine fayda vermezse) zarar vermeyecek şekilde onlara vurabilirsiniz. Onların yiyeceklerini ve giyeceklerini örfe uygun olarak tedarik etmeniz sizin görevinizdir. Onları Allah’ın emaneti olarak aldınız, izzet ve celal sahibi Allah’ın hükmü sebebiyle onlardan cinsel olarak faydalandınız. Kimin yanında emanet varsa, onu emanet sahibine eda etsin/versin.” Peygamberimiz ellerini uzatarak şöyle dedi:

“Dikkat edin! Tebliğ ettim mi? Dikkat edin! Tebliğ ettim mi? Dikkat edin! Tebliğ ettim mi? Burada bulunan kişi bulunmayana aktarsın. Nice aktarılan kişi vardır ki duyandan daha iyi kavrar.”

Bayramın İkinci Günü İnen Sure:

İbn Ömer (r.a) anlattı:483

“Veda haccında teşrik günlerinin ortasında (2. günü) Resûlullah (s.a.s) Mina’dayken kendisine İza câe suresi indirildi. Resûlullah bu haccın veda (son) haccı olduğunu anladı. Bineği Kasvâ’nın hazırlanmasını emretti. Ona bindi ve Akabe’de insanlar içinde durdu. Onlar da Resûlullah’ın etrafında toplandılar. Resûlullah konuşmasına Allah’a layık vechile hamd ve sena ederek başladı ve şöyle dedi...(yukarıda zikredilen konuşmayı yaptı).

Taş Atma Sırasında Peygamberimize Sorulan Soru:

Resûlullah (s.a.s) cemreye taş atarken kendisine bir adam geldi ve dedi ki:

“Ey Allah’ın Resûlü! İzzet ve celal sahibi Allah’a hangi cihad daha sevimlidir/kıymetlidir?”

Resûlullah cevap vermedi, ikinci cemreyi taşladı. Adam tekrar gelip:

“Ey Allah’ın Resûlü! İzzet ve celal sahibi Allah’a hangi cihad daha sevimlidir/kıymetlidir?” diye sorunca, Peygamberimiz şöyle buyurdu:

“Zalim yönetici karşısında hak/doğru söz söylemektir.”⁴⁸⁴

Allah’ın Rahmetini İsteyen Bir Genci Peygamberimizin Soruşturması:

Hicretin 9. yılında Tücîb kabilesinden⁴⁸⁵ bir heyet Resûlullah’a geldi, onlar 13 kişiydiler. Onların yanında da Allah’ın, Resûlüne toplamasını farz kıldığı zekâtları vardı. Resûlullah (s.a.s) onları: “Merhaba” diye karşıladı ve ihsanda bulundu, kendileriyle ilgilendi. Bilal’e onlara misafirperver ve cömertçe davranılmasını emretti. O heyete getirdiklerinden daha çok şey verdi. Onlara dedi ki:

“Sizden başkası (geride) kaldı mı?” Onlar:

“Geride eşyalarımıza (nöbetçi) bıraktığımız en gencimiz olan bir kişi kaldı” deyince Resûlullah şöyle dedi:

“Onu bana gönderin!”

O genç gelince şöyle dedi:

“Ben biraz önce sana gelen grubun fertlerinden birisiyim. Onların ihtiyaçlarını giderdin. Benim de ihtiyacımı giderir misin?” Resûlullah sordu:

“Senin ihtiyacın nedir?” Genç:

“Allah’tan beni mağfiret etmesini, bana rahmet etmesini ve bana kalp zenginliği vermesini istemendir/dua etmendir” deyince Resûlullah şöyle dua etti:

“Allahım, onu mağfiret et, ona rahmet et ve ona kalp zenginliği ver.” Sonra ashabından bir adama o gence de benzer şeyin verilmesini emretti. Onlar hep birlikte ailelerinin yanına döndüler.

Hicretin onuncu yılındaki hac mevsiminde bu heyet Mina’da Resûlullah’ın yanına geldi. Resûlullah onlara o genci sordu. Onlar:

“Allah’ın verdiği rızık konusunda ondan daha kanaatkârını görmedik” deyince Resûlullah şöyle cevap verdi:

“Ben hepimizin bu hal üzere ölmesini temenni ederim.”⁴⁸⁶

Peygamberimiz Bayramın Dördüncü Günü Taşlamadan Sonra Öğle Namazını Muhassab’da (Ebtah’ta) Kıldı ve Oraya Yerleşti:

Bayram gününün ikincisine yevm-i karr (durma günü), üçüncüsüne yevm-i nefr-i evvel (ilk ayrılma günü), dördüncü güne ise yevm-i nefr-i sani (ikinci ayrılma günü) denmektedir. Çünkü Allah, “Sayılı günlerde Allâh’ı anın (tekbir alın). Kim (bayramdan sonraki) iki gün içinde (Mina’da işini bitirir ve) dönerse ona bir günâh yoktur. Kim de kalırsa korunduğu takdirde ona da günâh yoktur. Allah’a karşı takva sahibi olur. Bilin ki hepiniz O’nun huzûruna toplanacaksınız.”⁴⁸⁷ buyurmaktadır. Mina’da kalmayan ya da kalıp da dördüncü günü fecrin doğuşundan önce Mina’dan ayrılan kişi dördüncü gün taş atmaz. Çünkü ibadet vaktinden önce Mekke’ye gitmiştir.⁴⁸⁸

Peygamberimiz (s.a.s) ise dördüncü gün şeytan taşlamadan sonra bineğine bindi ve sahabe ile birlikte Mina’dan ayrıldılar. Muhassab (Ebtah) denilen vadiye gelince oraya yerleştiler. Peygamberimizin Mina’dan ayrıldıktan sonra bayramın dördüncü günü Muhassab (Ebtah)’da ilk kıldırdığı namaz öğle namazıdır. Bu konuda nakledilenler şunlardır:

*Nafi’ anlattı:489

“İbn Ömer (r.a), (Bayramın ilk gününden sonraki) üç günde cemrelere (taş atmak için) yaya olarak gelir, giderdi ve Hz. Peygamber (s.a.s)’in böyle yaptığını söylerdi.”

Ebû Râfi’den (r.a):490

“Resûlullah (s.a.s) Mina’dan ayrılıp Ebtah’a yerleşeceğinde bana bir şey emretmedi. Ancak ben gittim ve orada bir çadır kurdum. Resûlullah geldi ve oraya yerleşti.”

Başka tarikle gelen benzer rivâyetteki ek:491

“Ebû Râfi’ Resûlullah’ın eşyalarından sorumluydu.”

Katade’den:492

“Enes b. Malik’in (r.a) anlattığına göre Hz. Peygamber (s.a.s) öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazını kıldı, Muhassab’da bir miktar uzanıp dinlendi. Sonra bineğiyle Beytullah’a gitti ve (Kâbe’yi) tavaf etti.”

* Abdülaziz b. Rufey’den:493 “Enes b. Malik’e (r.a):

“Bana Hz. Peygamber’in (s.a.s) Terviye günü öğle ve ikindi namazlarını nerede kıldığına dair bildiğin bir şeyi naklet” diye istekte bulununca o dedi ki:

“(Resûlullah onları) Mina’da kıldı.” Ben tekrar:

“Mina’dan ayrıldığı gün ikindi namazını nerede kıldı?” deyince Enes b. Malik:

“Ebtah’ta (kıldı)” dedi ve ekledi:

“Sen başındaki (İslâm’ı iyi bilen) insanlara uygun hareket et!” Azimâbâdi bu rivâyete bakarak Peygamberimizin bayramın dördüncü günü Mina’dan ayrıldıktan sonra Muhassab’da ilk kıldığı namaz ikindi namazıdır, dedi.⁴⁹⁴ Halbuki bundan önce zikredilen Enes b. Malik rivâyetinde de açıkça beyan edildiği gibi ilk kıldığı namaz öğledir.⁴⁹⁵

Ebtah (Muhassab)’da Konaklamak Müstehap mıdır?

Ebtah, Bahtâ, Muhassab ve Hayf-ı Beni Kinane aynı yerin isimleridir. Resûlullah ve sahabe Mina dışında Mekke’de kalacaklarında burada konaklarlardı. Orada konaklamanın hükmünde sahabe ihtilaf etti. Hz. Âişe ve İbn Abbas’a göre burada konaklamak sünnet değildir. Peygamberimiz yolculuğu için uygun bir mekan olduğundan dolayı orada konaklamıştır. İbn Ömer’e göre ise burada konaklamak sünnettir. Çünkü Peygamberimiz ve büyük sahabiler burada konaklamışlardır. İbn Hacer; Hz. Âişe ve İbn Abbas’ın sünnet dememesini, bağlayıcı hüküm değildir, şeklinde anlamanın doğru olacağını belirtti:496

Hz. Âişe’den (r.ha):497

“Ebtah’ta kalmak sünnet değildir. Resûlullah (s.a.s) orada kaldı, çünkü onun yolculuğa çıkışı için uygun bir yerdi.”

İbn Abbas’tan (r.a):498

“Muhassab’da kalma (dinî) bir şey değildir. Orası sadece Resûlullah’ın (s.a.s) kaldığı bir mekandır.”

İbn Ömer’den (r.a):499

“Resûlullah (s.a.s), Ebû Bekir, Ömer ve Osman Ebtah’ta konaklarlardı.”

Nafi’den:500

“İbn Ömer (r.a), Ebtah’ta konaklamayı sünnet olarak görürdü. İbn Ömer ayrılma günü (olan dördüncü gün) Muhassab’da kalırdı.”

(Râvi) Nafi ekledi:

“Resûlullah ve kendisinden sonra gelen halifeler (hep) Muhassab’da konakladı.”

Hz. Âişe’nin Konakladıkları Muhassab’dan Umre İhramı İçin Kardeşiyle Ten’im’e Gitmesi:

Hz. Âişe’den (r.ha):501

Resûlullah (s.a.s) ile Zilhicce hilalinin doğmasına yakın bir zamanda⁵⁰² yola çıktık. Resûlullah şöyle dedi:

“Kim umre için telbiye getirmek (niyet etmek) isterse onun için telbiye getirsin. Kim de hac için telbiye getirmek isterse onun için telbiye getirsin. Ben kurbanlık hayvanımı yanımda getirmeseydim umre için telbiye getirirdim.”

Hz. Âişe anlatmasına şöyle devam etti:

“Böylece onlardan bir kısmı umre için, bir kısmı da hac için telbiye getirdi (niyet etti). Ben de umre için telbiye getirenlerdendim. Mekke’ye gelmeden önce (Serif denilen yerde) hayız gördüm. Ben böyle hayızlı iken Arefe günü geldi. Durumu Resûlullah’a arz ettim. Dedi ki:

“Umreni terk (fesh) et! Saçını çöz, onu tara (temizlen) ve hac için telbiye getir (niyet et)!”

Bu şekilde yaptım. Resûlullah Hasba (Ebtah/Muhassab) gecesinde beni kardeşim Abdurrahman ile birlikte Ten’im’e gönderdi.”

Abdurrahman onu (kardeşini) terkisine aldı, Hz. Âişe önceki (yapamadığı) umresi yerine umre yapmak için telbiye getirdi (niyet etti.)”

(Râvi Urve ekledi;)⁵⁰³ İzzet ve celal sahibi Allah onun haccını ve umresini böyle takdir etti. Böyle yapılmasından dolayı (ceza olarak) kurban veya oruç ya da bir sadaka gerekmemektedir.

Aynı râviden başka tarikle gelen rivâyet:504 Hz. Âişe anlatıyor:

“Hac için telbiye getirdik. Serif’e geldiğimizde ben hayız gördüm. Ben bu duruma ağlarken Resûlullah yanıma geldi ve:

“Seni ne (hangi sebep) ağlatıyor, Ey Âişe!” deyince ben şöyle dedim:

“Hayız gördüm. Keşke ben hacca gelmemiş olsaydım.” Resûlullah şöyle buyurdu:

“Sübhanallah! Bu (hayız hali), izzet ve celal sahibi Allah’ın Âdem’in bütün kızlarına takdir ettiği bir haldir. Hac ibadetini yap/devam et, sadece Kâbe’yi tavaf etme!”

Mekke’ye girince Resûlullah dedi ki:

“Kim bu ibadetinin (önce) umre olmasını isterse, umre yapsın (ihramdan çıksın). Ancak yanında kurbanlık hayvanını getiren bundan hariçtir (ihramdan çıkamaz).”

Resûlullah kurban (bayramı) günü hanımları için inek kesti. Hz. Âişe Bahta (Muhassab) gecesi temizlendi.”

RESİM 28: Hz. Âişe Mescidi - Ten’im

Hz. Âişe ekledi:

“Ben, Resûlullah’a:

“Ey Allah’ın Resûlü! Arkadaşlarım hac ve umre yapmış olarak dönecek, ben ise sadece hac yapmış olarak döneceğim, böyle olur mu?” deyince Resûlullah Abdurrahman b. Ebû Bekir’e emretti. O da beni Ten’im’e götürdü ve orada umre için telbiye getirdim (niyet ettim).”

Urve;⁵⁰⁵

Abdullah b. Zübeyr’i (r.a) Ten’im’den umre için ihrama girdiğini gördü.

(Râvi) Urve ekledi:

“Sonra onu (İbn Zübeyr’i) Kâbe’nin etrafında (tavaf yaparken) ilk üç şavtında hızlı yürüdüğünü gördüm.”

Mekke’de bulunan herkes umre için Ten’im’den ihrama girebilir. Orası en yakın Hill bölgesidir. Oradan ihrama girmek Hz. Âişe’ye has bir ruhsat değildir. Yukarıda görüldüğü gibi sahabiden Abdullah b. Zübeyr de umre için ihrama Ten’im’den girmiştir.

Peygamberimiz Bayramın Dördüncü Günü Öğle, İkindi, Akşam ve Yatsı Namazlarını Mekke’de Kıldı ve Muhassab’da İstirahat Etti:

Katade’den:506

Enes b. Malik (r.a) anlattı:

“Hz. Peygamber (s.a.s) öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazlarını kıldı(rdı). Sonra Muhassab’da uzanıp dinlendi/uyudu. Sonra (seher vaktinde) bineğine binip Kâbe’ye gitti ve onu tavaf etti.”

İbn Huzeyme; Peygamberimizin öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazlarını Mekke’de kıldığını ve Muhassab’da dinlendiğini, Mekke’de kaldığı toplam günün 10 gün olduğunu, belirtti.⁵⁰⁷

N- YOLCULUĞUN ON DOKUZUNCU GÜNÜ

(Veda Tavafı ve Mekke’den Ayrılış)

14 Zilhicce 10 (Çarşamba)

Bu Gün Sabah Namazından Önce Tavaf Yapılacağı İlan Edildi:

İbn Abbas (r.a) anlattı:508

İnsanlar her taraftan ayrılmaya yeltenince Resûlullah (s.a.s) şöyle dedi:

“Hiç kimse son varacağı yer Kâbe’de (veda tavafı) olmadıkça bir yere ayrılmasın!”

Haris b. Abdullah b. Evs’ten (r.a):509 Resûlullah (s.a.s) dedi ki:

“Kim Kâbe’yi hac ya da umre için ziyaret ederse son varacağı yer Kâbe’de (veda tavafı) olsun!”

Peygamberimiz Seher Vakti Yola Çıktı ve Sabah Namazından Önce Kâbe’ye Geldi:

Hz. Âişe’den (r.ha):510

“Resûlullah (s.a.s) ile hac yaptığımız zaman Mina’ya geldik. Ben temizlendim. Sonra Mina’dan ayrıldım ve Kâbe’de ifaza/farz tavafını yaptım.

Sonra nefr-i âhirde (bayramın son gününde) Resûlullah ile birlikte Mina’dan ayrıldık. Resûlullah Muhassab’a yerleşti, biz de onunla birlikte orada konakladık. Resûlullah (s.a.s) Abdurrahman b. Ebû Bekir’i çağırdı ve dedi ki:

“Kız kardeşini Harem bölgesinden (Hill bölgesine) çıkar da umre için telbiye getirsin (niyet etsin). Sonra o ikiniz umreyi bitirin ve buraya gelin. Ben sizi buraya gelinceye kadar bekleyeceğim.”

Biz yola çıktık, sonunda umreyi bitirdim. Sonra seher vaktinde Resûlullah’ın yanına ulaştım. Bana:

“Bitirdiniz mi?” deyince ben, “evet” dedim”.

Bunun üzerine Resûlullah ashabına yolculuğa başlamalarını duyurdu/emretti. İnsanlar (veda tavafı için) yola çıktı ve Resûlullah da (veda tavafından) sonra Medine’ye doğru yola koyuldu.”

Aynı râviden benzer rivâyet:511

“...Sonra seher vakti Resûlullah’ın yanına ulaştım. Resûlullah ashabına yolculuğa başlamalarını duyurdu/emretti. Resûlullah hareket etti. Sabah namazından önce Kâbe’ye uğradı. Yola çıkacağında Kâbe’yi tavaf etti. Sonra Medine’ye doğru yola koyuldu.”

Peygamberimiz Bugün Sabah Namazını Kâbe’de Kıldırdı ve Namazda Tur Suresini Okudu:

Ümmü Seleme’den (r.ha):512 “Resûlullah (s.a.s)’a;

“Ben hâlâ (hastalıktan) muzdaribim” diyerek şikayette bulundum. Bunun üzerine Resûlullah:

RESİM 29: Kâbe’den Bir Görüntü

“Sen de (o zaman) binekli olarak insanların arkasından tavaf et!” dedi.

Ümmü Seleme anlatmaya şöyle devam etti:

Ben de devemin üzerinde tavaf yaptım. O sırada Resûlullah Kâbe’nin yakınına doğru namaza durmuştu, Tur suresini okuyordu.⁵¹³

Ümmü Seleme, Hz. Peygamber’e (s.a.s) rahatsızlığını şikayet etti/anlattı.”

O sırada Resûlullah Mekke’deydi ve ayrılmak istiyordu. Ümmü Seleme de Kâbe’yi tavaf etmemişti ve (Resûlullah ile) buradan gitmek istiyordu.

Resûlullah ona dedi ki:

“Sabah namazı kılınmaya (başlandığı) anda, insanlar namazda iken sen devenin üzerinde tavaf yap!”

Ümmü Seleme bu şekilde (tavaf) yaptı ve Kâbe’den ayrılıncaya kadar namaz kılmadı.”⁵¹⁴

Hayızlı Kadından Veda Tavafı Sorumluluğu Düşer:

İbn Abbas’tan (r.a):515

“İnsanların (hac ya da umrede) en son varacakları yerin Kâbe’de (veda tavafı) olması emredildi. Ancak hayızlı kadınlardan bu emir kaldırıldı.”

Peygamberimizin eşi Hz. Âişe’den:516

“Safiye bt. Huyey ifaza tavafından sonra hayız gördü. Resûlullah’a (s.a.s) hayzını haber verince Resûlullah şöyle dedi:

“O bizi (şimdi) burada tuttu mu/gidişimizi engelledi mi, yani?” Ben:

“Ey Allah’ın Resûlü! O, ifaza tavafını yaptı” deyince Resûlullah şöyle buyurdu:

“O halde ayrılabilir/gidebilir.”

Peygamberimiz Tavaftan Sonra Mültezem’e Vücudunu Yapıştırdı ve Dua Etti:

İbn Kesir (v.774/1372) dedi ki: “Peygamberimiz (s.a.s) sabah namazını kıldırmayı bitirince Beytullah’ı tavaf etti, sonra Hacer-i Esved ile Kâbe kapısı arasındaki Mültezem’de durdu. İzzet ve celâl sahibi Allah’a dua etti. Yüzünü ve vücudunu oraya yapıştırdı.⁵¹⁷ Onda, bir kölenin efendisinin kapısında yalvarma hali vardı. Bu konuda Abdullah b. Amr’dan gelen üç rivâyet bulunmaktadır.

İbn Kayyim (v.751/1350) ise bu olayın Mekke’nin fethinde olduğunu belirtti. Ancak bu olayın Mekke’nin fethinde olması hac sırasında olmasına mani değildir. Doğrusunu Allah bilir.

Amr b. Şuayb (b. Muhammed b. Abdullah) anlattı:518 “Muhammed, Amr’ın babası (Şuayb) ve dedesi Abdullah b.

Amr (r.a) ile tavaf yaptı. Yedinci turu yaparlarken Allah’a sığınılan (eûzü billah... denilen) yerde Muhammed, Abdullah’a dedi ki:

“Sen de (Allah’a) sığın!” Abdullah:

“Eûzü billahi mine’ş-şeytani’r-racîm” dedi.

(Hacer-i Esved) köşesine dokununca köşe ile kapı arasına sığındı. Yüzünü ve göğsünü Kâbe’ye yapıştırdı. Sonra dedi ki:

“Resûlullah’ı (s.a.s) işte böyle yaparken gördüm.”

Abdullah b. Amr’dan (r.a):519

“Resûlullah’ı (s.a.s) gördüm, yüzünü (Kâbe’ye) yapıştırmış ve göğsü de Mültezem’deydi.”

Amr b. Şuayb babası (Şuayb)’dan nakletti:520

“Ben, (dedem) Abdullah (b. Amr) (r.a) ile tavaf yaptım. Kâbe’nin arkasına gelince ona:

“Allah’a sığınmaz mısın?” dedim. O da;

“Eûzü billahi mine’ş-şeytani’r-racîm” dedi. Sonra yürümesine devam etti ve Hacer-i Esved’e dokundu. (Hacer-i Esved) köşesi ile kapı arasında durdu. Göğsünü, yüzünü, iki kolunu ve iki elini oraya koydu/yapıştırdı, o ikisini iyice yaydı. Sonra dedi ki:

“Resûlullah’ı (s.a.s) işte böyle gördüm.”

İbn Ömer’den (r.a):521

“Resûlullah (s.a.s) ile birlikte biz (Kâbe’ye) Beni Abdi Menaf kapısından girdik. Bu insanlar ona Beni Şeybe kapısı demektedirler. Medine’ye giderken de Hazûra kapısından çıktık, o da Hayyatîn kapısıdır.”

Bazılarına göre Peygamberimiz Mekke’nin fethi günü vücudunu Mültezem’e yapıştırdı. Delilleri Abdurrahman b. Ebû Safvan’dan gelen şu rivâyettir:

*Resûlullah (s.a.s) Mekke’yi feth edince, -evim yol üzerin-deydi- ben kendi kendime: “Kesinlikle elbisemi giyeceğim ve Resûlullah nasıl hareket edecek diye gözetleyeceğim” dedim. Bunun üzerine gittim ve gördüm ki

RESİM 30: Mültezem, Hacer-i Esved köşesi ile Kâbe’nin kapısı arasında bir yerdir.

-Resûlullah ortalarında olduğu halde- Kâbe’nin kapısından Hatim kısmına kadar yanaklarını koyarak istilam eden ashab Resûlullah ile Kâbe’den ayrıldı.⁵²²

Üsame b. Zeyd’den (r.a):523

“(Mekke’nin fethi günü) kendisi Resûlullah (s.a.s) ile Kâbe’nin içine girdi. Resûlullah Bilal’e emretti, o da Beytullah’ın kapısını örttü. O dönemde Beytullah altı sütun üzerinde duruyordu. Resûlullah kapının yanındaki iki sütunun yanına geldi, oturdu ve Allah’a hamd ve senâ etti, istekte bulundu ve istiğfar etti. Sonra kalktı ve Kâbe’nin arka tarafına geldi ve Kâbe’ye yüzünü ve vücudunu yapıştırdı. Allah’a hamd ve senâ etti, istekte bulundu ve istiğfar etti. Sonra Kâbe’nin köşelerinden her birine geldi, tekbir getirerek tehlil, tesbih, Allah’a sena ve istiğfar ederek, istekte bulunarak o köşelere doğru döndü. Sonra çıktı ve Beytullah’ın dışında Kâbe yönüne dönük olarak iki rekât namaz kıldı. Sonra ayrıldı ve buyurdu ki:

“İşte kıble budur, işte kıble budur.”

Bazı alimler ise; Resûlullah hem Mekke’nin fethi günü, hem de Veda haccında olmak üzere iki kere Kâbe’nin içine girmiş olabilir, dediler.⁵²⁴ Ancak Mekke’nin fethi günündeki rivâyette şüphe yoktur, Veda haccındaki konu ise muhtemeldir.

Amr b. Şuayb babası (Şuayb)’dan nakletti:525

(Dedem) Abdullah (b. Amr b. As)⁵²⁶ (r.a) ile beraber tavaf yaptık. (İki rekât tavaf namazı kılmak için)⁵²⁷ Kâbe’nin arka tarafına gelince Abdullah’a dedim ki:

“(Burada) Allah’a sığınmaz mısın?” Abdullah:

“Neûzü billahi mine’n-nâr” dedi. (Namazdan sonra) gitti ve Hacer-i Esved’i istilam etti. (Hacer-i Esved) köşesi ile kapı arasında durdu. Göğsünü, yüzünü, kollarını ve ellerini işte böyle koydu/yapıştırdı. O ikisini (kollarını) iyice açtı. Sonra şöyle dedi:

“Resûlullah’ın (s.a.s) işte böyle yaptığını gördüm.”

Muhacirlerin Hac ya da Umre İbadetini Tamamladıktan Sonra Mekke’de Üç Geceden Fazla Kalmaları Yasaklandı: Peygamberimiz muhacirlerin Mekke’de fazla kalmasını, oraya yerleşmesini, hatta öldüklerinde Mekke’ye defnedilmesini istemezdi. Bu nedenle Meymune annemiz Serif’e ve vefat eden bazı muhacirler Mekke dışındaki Muhacirler kabristanına defnedilmişti. Bununla sanki Peygamberimiz kendilerinin Mekke’yi Allah için terk ettiklerini, ayrıca kıyamete kadar bu vasıflarının devam etmesi gerektiği mesajını veriyordu.

Alâ b. Hadramî’den (r.a):528 Resûlullah (s.a.s) dedi ki:

“Muhacir Mekke’de (hac ya da umre) ibadetini bitirdikten sonra 3 (gün ya da gece)⁵²⁹ kalabilir.”

Hacca Giden Resûlullah’ın Hanımları Sonra Hac Yaptılar mı?

Ebû Hüreyre’den (r.a):530

“Resûlullah (s.a.s) Veda haccı senesi hanımlarına şöyle dedi:

“(Bu hacdan) sonra size hasırın üstleri (evde oturmak) kalıyor.”

Râvi ekledi: “Resûlullah’ın bütün hanımları sonra hac yaptılar, sadece Zeyneb ve Sevde tekrar hacca gitmediler. O ikisi şöyle diyorlardı:

“Resûlullah’ın, (bu hacdan) sonra size hasırın üstleri (evde oturmak) kalıyor, sözünden sonra bizi hiçbir binek (tekrar hacca) götüremez.”

İbrahim babası (Sa’d b. İbrahim) yoluyla dedesinden (İbrahim b. Abdurrahman b. Avf’tan) nakletti:531

Hz. Ömer (r.a) (halifeliği döneminde) yaptığı son haccında Peygamberimizin hanımlarının da katılmalarına izin verdi. Onlarla birlikte Hz. Osman ve Abdurrahman b. Avf’ı gönderdi.

İbn Sa’d’ın (v.230/844) bildirdiğine göre, Hz. Ömer son haccını H. 23 yılında yapmıştı. Bu hac yolculuğuna çıkmadan önce Peygamberimizin hanımları Hz. Ömer’e haber gönderdiler ve hac için izin istediler. Hz. Ömer onlara izin verdi ve hazırlıkların yapılmasını istedi. Onlar develerinin hevdeclerinde yolculuk yaptılar. Hz. Ömer onlarla birlikte Hz. Osman ve Abdurrahman b. Avf’ı gönderdi. Hz. Osman onların önünde gidiyor ve başkalarının onlara ulaşmalarına engel oluyordu. Abdurrahman

b. Avf da onların arkalarından geliyor ve başkalarının yaklaşmasına izin vermiyordu. Müminlerin anneleri bu şekilde yolculuk yapıp haclarını eda ettiler.

Hz. Ömer vefat ettikten sonra Hz. Osman halife seçildi. Hz. Âişe, Ümmü Seleme, Meymûne ve Ümmü Habibe bu dönemde de Hz. Osman’dan hac için izin istediler. Hz. Osman onlarla birlikte gitti ve haclarını ifa ettiler. Peygamberimizin iki eşi bunlara katılmadı. Zeynep, Hz. Ömer’in halifeliği döneminde vefat etmişti ve Sevde de Peygamberimizin vefatından sonra evinden dışarı çıkmamıştı.⁵³²

Kurbanlık Etler Dönüşte Azık Oldu:

Medine’de Peygamberimiz gerek Medine’deki fakirleri düşünerek, gerekse dışardan gelen heyetleri ağırlamak için Müslümanlara kesilen hayvanların etlerinin üç günden fazla saklamalarını yasaklamıştı. Çünkü Medine toplumu tebliğ toplumuydu ve idealist insanlardan oluşuyordu. Ancak daha sonra Müslümanların buna ihtiyacı olmadığı anlaşılınca yasak kaldırıldı.

* Cabir’den (r.a):533

“Biz Mina’da kurbanlık etlerimizi üç günden fazla yemezdik (saklamazdık). Resûlullah bu konuda bize ruhsat verdi ve dedi ki:

“Ondan yiyin ve azık edinin!” (Râvi İbn Cüreyc) ekledi:

“Atâ’ya dedim ki: “Cabir bu rivâyette; ...bu şekilde (azık edinerek/saklayarak) Medine’ye kadar geldik” dedi mi?” O: “Evet” diye cevap verdi.”

Cabir b. Abdullah’tan farklı yolla gelen diğer rivâyette; “Hayır” dediği nakledildi ki bu durumda iki rivâyet arasında tenakuz bulunmaktadır. Muhaddis Aynî bunu şöyle açıkladı: “Burada râvi şek etti, onun için önce “hayır” dedi⁵³⁴, sonra da “evet” dedi.” Bu görüş doğru olsa gerek. Çünkü aşağıdaki rivâyette de görüldüğü gibi Müslümanlar bu etlerden Medine’ye dönünceye kadar istifade etmişlerdir.⁵³⁵

Cabir’den (r.a):536

“Resûlullah (s.a.s) zamanında Medine’ye varıncaya kadar kurban etlerimizden azık yapıp yerdik.”

Ebû Said el-Hudri’den (r.a):537

“Biz hac kurbanlarının etini yaklaşık bir sene azık yapar yerdik.”

O- YOLCULUĞUN YİRMİNCİ, YİRMİ BİRİNCİ VE YİRMİ İKİNCİ GÜNLERİ

(Medine’ye Doğru Hareket, Zi Tuvâ’da Konaklama ve Sabahleyin Yolculuğun Devam Etmesi)

15, 16, 17 Zilhicce 10 (Perşembe, Cuma ve Cumartesi)

Peygamberimiz 15 Zilkade Perşembe günü Mekke’den hareket etti ve Zi Tuva’ya vardı. Zi Tuva’da geceledi ve sabahleyin yola çıktı. Muhtemelen geldiği güzergâhı takip ederek 18 Zilhicce Pazar günü Gadir-i Humm’a vardı.

Peygamberimiz Mekke’den Çıkarken Zî Tuvâ’ya Uğradı ve Orada Geceledi:

İbn Ömer’den (r.a):538

Kendisi (Mekke’ye) geldiğinde Zi Tuvâ’da geceler, sabah olunca şehre girerdi. (Mekke’den) ayrılacağında da Zi Tuvâ’ya uğrar, orada geceleyip sabaha kadar kalırdı. Hz. Peygamber’in de (s.a.s) bu şekilde yaptığını söylerdi.

P- YOLCULUĞUN YİRMİ ÜÇÜNCÜ GÜNÜ

(Gadir-i Hum’da Konaklama, Resûlullah’ın Hz. Ali’yi Kötüleyenlere Tepkisi)

18 Zilhicce 10 (Pazar)

Bize ulaşan hadislere göre Peygamberimiz (s.a.s) Medine’ye dönerken Zilhicce’nin 18’i olan Pazar günü Mekke ile Medine arasındaki bir mekanda konaklamış, öğle namazı kıldırmış ve bir konuşma yapmıştır. Burası Cuhfe’ye yakın olan Gadir-i Hum mevkiidir.⁵³⁹ Bu konuşma Hz. Ali ve Ehl-i beytin önemi, ayrıca Resûlullah’ın vefatından sonra Ehl-i beyte sahiplenmek ile ilgilidir. Bu konuşmanın sebebi bazı kişilerin Resûlullah’a gelerek Hz. Ali hakkında şikayette bulunmalarıdır. Yemen’den gelirken Hz. Ali’nin disiplinini aşırı bulan bu kişiler Peygamberimize şikayette bulununca, Peygamberimiz böyle bir konuşma yapmak zorunda kalmıştır. Buradan bazı Şia alimlerinin anladığı gibi Hz. Ali ve Ehl-i beytin daha sonra mutlaka halife olması zorunluluğunu anlayamayız. Sahabe de böyle anlamamış ve Hz. Ali dördüncü halife olarak seçilmiştir. Hz. Ali’nin dördüncü halife seçilmesinin birçok hikmetleri ve Şia’nın önceki halifelerle ilgili iddialarına cevap vardır. Hz. Ali önceki uygulamaları aynen kabul etmiş, değiştirmemiş ve devam ettirmiştir. Allah onlardan razı olsun.

Peygamberimize Hz. Ali’nin Şikayet Edilmesi:

Hz. Ali (r.a) Yemen’den dönerken Resûlullah (s.a.s) ile Mekke’de karşılaşmak için (kervandan) önce ayrıldı ve arkadaşlarından birisini onlara başkan tayin etti. Bu kişi de iradesini kullandı ve Hz. Ali’nin getirdiği (zekatlık) kumaşlardan bazı giysileri o kervandaki her adama giydirdi. Hz. Ali ordusu yaklaşınca onları karşılamak için yola çıktı. Baktı ki hepsinin üzerinde giysiler. (Başkan tayin ettiği kişiye) şöyle dedi:

“Yazıklar olsun sana, bu durum da ne?” O kişi:

“Bu topluluk insanların yanına geldiği zaman güzel gözükmesi için onlara giydirdim” deyince Hz. Ali:

“Yazıklar olsun sana, Resûlullah’ın yanına varmadan hemen onları çıkart!” diye cevap verdi.

O kişi de topluluktaki giysileri çıkarttırdı ve kumaşların içine iade etti. Ordudakiler bu durumla ilgili rahatsızlıklarını izhar ettiler.⁵⁴⁰

Peygamberimizin Şikayet Edenlere Karşı

Hz. Ali’nin Haklılığı ve Ehl-i Beyt’in Önemi ile İlgili Bir Konuşması:

Ebû Said el-Hudrî’den (r.a):541

(Bazı) insanlar Hz. Ali’den (r.a) şikayette bulundu. Bunun üzerine Resûlullah (s.a.s) aramızda konuşma yapmak için ayağa kalktı. Onun şöyle dediğini duydum:

“Ey insanlar! Ali’yi şikayet etmeyin. Vallahi o, Allah’ın zatı (ya da Allah yolunda) şikayet gelmesinden (korkarak) sert davranan bir kişidir. (Onun için size böyle davranmıştır.)”

Ziyad b. Ebû Ziyad’dan:542

Hz. Ali’nin (r.a) insanlara şunu sorduğunu duydum: “Allah’tan Gadir-i Hum günü Resûlullah’ın (s.a.s) dediğini işitip (bize) aktaracak bir Müslüman kişi(nin bulunmasını) istiyorum.”

O anda Bedir’de bulunan on iki sahabi ayağa kalktılar ve (Hz. Ali’nin sözlerine) şahitlik yaptılar.

RESİM 31: Gadir-i Hum, Mekke ile Medine arasında Cuhfe’de bulunan bir yerdir. Hum, tutmak demektir. Burası su tuttuğu için bu isimle anıldı. Peygamberimiz hacdan sonra Medine’ye dönerken burada namaz kıldı.⁵⁴³

Bera b. Azib’den (r.a):544

Resûlullah (s.a.s) ile bir yolculukta beraberdik. Gadir-i Hum denilen yerde konakladık. İçimizde “Namaz toplayıcıdır” şeklinde nida edildi. Resûlullah için iki ağacın altı süpürüldü/temizlendi ve Resûlullah öğle namazını kıldı(rdı). Hz. Ali’nin (r.a) elini tutup şöyle dedi:

“Bilmez misiniz, ben müminler için canlarından daha önemliyim?” Oradakiler:

“Bilakis, (biliyoruz)” dediler. Resûlullah tekrar:

“Bilmez misiniz, ben her mümin için canından daha önemliyim/müminlere daha yakınım?” deyince oradakiler:

“Bilakis, (biliyoruz)” dediler. Bunun üzerine Resûlullah şöyle buyurdu:

“Ben kimin velisi (dostu) isem, Ali de onun velisidir. Allahım onu veli edineni sen de veli (dost) edin. Ona düşmanlık edene sen de düşmanlık et.”

Hz. Ömer, Hz. Ali ile karşılaşınca dedi ki:

“Ey Ebû Talib’in oğlu! Mübarek olsun. Sabah, akşam (her zaman) her mümin erkek ve kadının velisi (dostu) oldun.”

* Said b. Vehb ve Zeyd b. Yüsey’den:545

Hz. Ali (r.a) (Kufe’deki)⁵⁴⁶ Rahabe denilen yerde, Gadir-i Hum günü Resûlullah’ın (s.a.s) dediğini işitip (bize) aktaracak insanların (bulunup bulunmadığını) sordu. Bunun üzerine Said tarafından altı kişi ve Zeyd (r.a) tarafından da altı kişi ayağa kalktılar ve Resûlullah’ın Hz. Ali için Gadir-i Hum günü şöyle dediğini işittiklerini söylediler:

“O gün Resûlullah: “Allah müminler için daha önemli/müminlere daha yakın değil midir?” diye sorunca oradakiler:

“Bilakis, (daha yakındır)” dediler. Resûlullah şöyle buyurdu: “Allahım! Ben kimin velisi (dostu) isem Ali de onun velisidir (dostudur). Allahım sen de onu veli edineni veli (dost) edin, onu düşman edineni düşman edin.”

Atıyye el-Avfî’den:547

Zeyd b. Erkam’a (r.a) dedim ki:

“Dünürüm,⁵⁴⁸ Gadir-i Hum günü Hz. Ali’nin (r.a) şanı ile ilgili açıklanan bir hadisi senden nakletti. Ben onu (bizzat) senden dinlemek isterim.”

Zeyd b. Erkam:

“Siz Irak ehlisiniz, sizde olan size yeter” deyince ben: “Benden sana bir kötülük gelmez” dedim. Bunun üzerine o

şöyle anlattı:

“Evet, biz Cuhfe’deydik. Resûlullah (s.a.s) öğle vakti Hz.

Ali’nin kolundan tutarak yanımıza geldi ve dedi ki:

“Ey insanlar, bilmez misiniz, ben müminler için canlarından daha önemliyim/onlara daha yakınım?”

Oradakiler:

“Bilakis, (biliyoruz)” deyince Resûlullah şöyle buyurdu: “O halde ben kimin velisi (dostu) isem Ali de onun velisidir.” Ben Zeyd’e tekrar sordum:

Resûlullah: “Allahım, onu veli (dost) edineni sen de veli edin, onu düşman edineni sen de düşman edin” dedi mi? Zeyd şöyle cevap verdi:

“Ben sana duyduğum şeyi naklettim.”

Riyah b. Haris’ten:549

Hz. Ali’nin (r.a) bir düzlükteyken yanına bir grup insan geldi ve:

“es-Selamü aleyküm, ey mevlamız!” dediler.

Hz. Ali (azatlı/anlaşmalı manasında kullanıldığını zannederek):

“Siz Arap kavminden olduğunuz halde ben sizin nasıl mevlanız olurum?” deyince onlar şöyle cevap verdi:

“Biz Gadir-i Hum günü Resûlullah’ın (s.a.s) şöyle dediğini işittik:

“Ben kimin mevlası (dostu) isem, bu (Ali) de onun mevlasıdır?”

(Râvi) Riyah ekledi:

“Onlar gidince ben de peşlerinden gittim ve bunlar kim, diye sordum.”

Oradakiler dedi ki:

(Bunlar) Ensar’dan bir grup.

Onların içinde Ebû Eyyüb el-Ensari de (r.a) vardı.”

Yezid b. Hayyân et-Teymî anlatıyor:550 (Arkadaşlarımdan) Husayn b. Sebra ve Ömer b. Müslim ile

birlikte Zeyd b. Erkam’a (r.a) gittik. Yanına oturur oturmaz Husayn şöyle dedi:

‘Ey Zeyd! Sen gerçekten büyük hayırlara nâil oldun; Resûlullah’ı (s.a.s) gördün, hadisini (yani sözlerini) dinledin, onun safında (kâfirlere karşı) savaştın ve onunla birlikte namaz kıldın. Sen gerçekten büyük hayırlara nâil oldun. Ey Zeyd, bize Resûlullah’tan (s.a.s) duyduğun şeyleri naklet!..’ Zeyd b. Erkâm (r.a) dedi ki:

‘Ey kardeşimin oğlu, vallahi yaşım ilerledi, vaktim geldi ve Resûlullah’tan duyup ezberlediğim bazı şeyleri unuttum. Size anlattığım kadarıyla kabul edin, bunun dışında beni fazla zorlamayın!

Bir gün Resûlullah bize, Mekke ile Medine arasındaki Hum denilen su kenarında konuşma yaptı. Sözlerine Allah’a hamd ve senâ ederek başladı, nasihat etti, bazı şeyleri hatırlattı ve sonra şöyle buyurdu:

“Ey insanlar, dikkat edin! Ben, kendisine neredeyse aziz ve celil olan Allah’ın elçisi (yani ölüm meleği) gelecek ve onu kabul edecek yaşta bir kişiyim. Size iki sorumluluk bırakıyorum; Birincisi, içinde hidayet ve nûr olan Allah’ın Kitab’ıdır. Allah Teâlâ’nın Kitabına tutunun, iyi yapışın! dedi, ona sahip olmaya teşvik etti ve sözlerine şöyle devam etti:

İkinci olarak da Ehl-i beytime sahip çıkın! Ehl-i beytimin hakları konusunda size Allah’ı hatırlatırım... Ehl-i beytimin hak-ları konusunda size Allah’ı hatırlatırım... Ehl-i beytimin hakları konusunda size Allah’ı hatırlatırım...”

Husayn, Zeyd b. Erkam’a dedi ki:

‘Ey Zeyd, Resûlullah’ın Ehl-i beyti kimdir, onun hânesinde-ki eşleri değil mi?’ Zeyd:

‘Eşleri Ehl-i beyttendir, fakat (onlarla birlikte) kendisine sadaka/zekât verilmesi haram olan diğer akrabaları da Ehl-i beyttendir.’

‘Onlar kim?’

‘Ali, Akîl, Ca’fer ve Abbas (r.a) soyundan gelenler...’ ‘Onların hepsine mi sadaka/zekât vermek haram kılındı?’ ‘Evet.’

R- YOLCULUĞUN YİRMİ DÖRDÜNCÜ, YİRMİ BEŞİNCİ VE YİRMİ ALTINCI GÜNLERİ

(Yola Devam Edildi, Ravhâ’da Bir Kadının Sorusu ve Zülhuleyfe’de Gece Konaklama)

19-20-21 Zilhicce 10 (Pazartesi, Salı ve Çarşamba)

Peygamberimiz 18 Zilhicce Pazar günü Gadir-i Hum’dan yola çıktı. Muhtemelen Medine’den geldiği güzergâhı takip etti.

21 Zilhicce Çarşamba günü Ravhâ’ya vardı ve aynı gün Zülhuleyfe’ye ulaştı. Ancak Peygamberimiz geç saatte şehre girmezdi. Zülhuleyfe’de geceledi ve sabahleyin Medine’ye doğru hareket etti.

Ravhâ’da Bir Kadının Sorusu:

Peygamberimiz Medine’ye dönerken Ravhâ’da bir grup Müslüman ile karşılaştı, onlarla konuştu. İçlerinde bulunan bir kadın çocuğu için haccın geçerli olup olmadığını, sordu.⁵⁵¹

İbn Abbas’tan (r.a):552

Peygamberimiz (s.a.s), Ravhâ’da bir kafileye rastladı ve: “Siz hangi kavimsiniz?” diye sordu.

“Müslümanız!” dediler. Onlar da:

“Ya siz kimsiniz?” diye sordular.

“(Ben) Resûlullah(ım)” diye cevap verdi. Bir kadın çocuğunu ona doğru kaldırıp dedi ki: “Bunun için hac olur mu?” Resûlullah şöyle buyurdu: “Evet, sana da ecri vardır.”

Hz. Peygamber Seferden Dönüşünde Gece Şehre/Evine Girmezdi, Sabahı Beklerdi ve Bunu Başkalarına da Emrederdi:

Enes b. Malik’ten (r.a):553

“Hz. Peygamber (s.a.s) (seferden dönüşünde) gece ailesine/evine gitmezdi.⁵⁵⁴ Onların yanına sabah ya da akşama doğru girerdi.”

Cabir’den (r.a):555

Resûlullah (s.a.s) bir adamın (seferden dönüşünde) evdekileri korkutması ya da onların kötü durumuna şahit olması (tehlikesinden dolayı) gece aniden/habersiz evine gitmesini yasakladı.

Peygamberimiz Zülhuleyfe’de Geceledi ve Sabah Medine’ye Girdi:

Abdullah b. Ömer’den (r.a):556

“Resûlullah (s.a.s) (Medine’den) yola çıktığında Şecere yolunu takip eder, (Medine’ye) dönüşünde Muarras yolundan girerdi. Resûlullah Mekke’ye doğru yola çıktığında Şecere mescidinde namaz kılardı. (Mekke’den) dönüşünde ise Zülhuleyfe’deki vadi ortasında namaz kıldı ve orada gece sabaha kadar kaldı.”

Aynı râviden gelen rivâyetteki farklı kısım:557 “...Resûlullah Mekke’ye girdiğinde Yukarı mahalle yokuşundan (Ma’lâ’dan) girer (giderken de) Aşağı mahalle yokuşundan (Mesfele’den) çıkardı.

Züheyr’den gelen rivâyette ise; Batha’daki yukarı mahalle, şeklinde geçmektedir.”

Peygamberimiz (s.a.s) değişik yollardan gelir ve giderdi. Bu şekilde hareket etmesi üzerinde farklı yorumlar oldu. Bazıları bunda Resûlullah’ın bir kasdı yok, yolların durumuna göre hareket ederdi, dedi. Bir kısım alimler ise Peygamberimiz Mekke’nin ve Medine’nin her tarafının bereketlenmesi için farklı farklı yollardan gelip gitmiştir, diye görüş ifade ettiler. Bu şekilde hareket etmeye müstehap diye de hüküm verildi.⁵⁵⁸

Hem Şecere, hem de Muarras yolu Medine’ye 6 mil uzaklıktadır. Hatta Muarras daha da yakındır. Şecere mescidi ise Zülhuleyfe mescidinin yanındadır. Muarras yolu Zülhuleyfe mescidinin aşağı kısmındadır. Orada gece konaklanıp, istirahat edildiği için oraya Muarras denmiştir.⁵⁵⁹ Şecere mescidinin yanında bir kuyu vardır, Ali kuyusu olarak bilinmektedir.⁵⁶⁰ Buradaki Şecere’den maksat Semüra ağacıdır ki Peygamberimizin sahabeden biat aldığı yerdir. Burası ile Medine arasında 9 merhale vardır.⁵⁶¹

Yukarı mahalle yokuşu; Mekke ehlinin kabristanın bulunduğu Cennet-i Ma’lâ’ya inen yoldur. Oraya Kedâ da denir. Seniyye, dağlık kısımdaki yokuş ya da yüksek yol anlamındadır. Bathâ ise geniş mekan/düzlük manasındadır. Peygamberimiz Mekke’nin fethinde, umrelerinde ve haccında bu şekilde hareket etmiştir. İbn Teymiyye, Yukarı mahalle (Ma’la) yokuşundan gelindiğinde insanın yüzünün Kâbe’ye dönük olduğu, Aşağı mahalleden (Mesfele’den) gelseydi, Kâbe’ye sırtını dönmüş olacaktır. Bu da Mekke’ye girişte uygun değildir, şeklinde bir yorum yapmıştır. İmkan varsa Resûlullah gibi hareket etmeyi alimlerimiz tavsiye etmişlerdir. Doğrusunu Allah bilir.⁵⁶²

S-YOLCULUĞUN YİRMİ YEDİNCİ GÜNÜ

(Peygamberimiz ve Sahabe Medine’de)

22 Zilhicce 10 (Perşembe)

Peygamberimiz Medine’yi Gördüğünde Tekbir Getirir ve Dua Ederdi:

Abdullah b. Ömer (r.a) anlattı:563

“Resûlullah (s.a.s) bir savaştan ya da hacdan veya umreden dönerken arazinin bayır kısmına çıkarken üç kere tekbir getirir ve şöyle derdi:

“La ilahe illallahü vahdehû la şerike leh lehü’l-mülkü ve lehü’l-hamdü ve hüve alâ külli şey’in kadîr, âyibûne, tâibûne, âbidûne, sâcidûne li Rabbina hamidûne, sadakallahü va’deh ve nasara abdeh ve hezeme’l-ahzâbe vahdeh.”

Duanın trc:

“Tek olan Allah’tan başka ilah yoktur. O’nun ortağı yoktur, bütün güç/otorite ve hamd (övgü) O’na aittir. O her şeye kadirdir. Biz (Rabbimiz)e dönenler, tövbe edenler, ibadet (kulluk), secde ve hamd edenleriz.⁵⁶⁴ O (Allah) va’dinde durdu, kuluna yardım etti ve gruplar halinde saldıran düşmanı tek başına perişan etti.”

Hz. Peygamber Medine’ye Ulaştığında Mescidin Önünde Devesini Ihtırdı ve Mescitte İki Rekât Namaz Kıldı, Sonra Evine Gitti:

İbn Ömer’den (r.a):565

“Resûlullah (s.a.s) Veda haccından (Medine’ye)⁵⁶⁶ bu düzlükten geçerek döndüğünde devesini mescidin kapısında ıhtırdı. Sonra mescide girdi ve iki rekât namaz kıldı. Sonra evine döndü.”

(Râvi) Nafi’ ekledi:

“Abdullah b. Ömer de böyle yapardı.”

Hz. Peygamber Medine’ye Döndüğünde Minbere Çıktı ve Bir Konuşma Yaptı:

Hz. Peygamber (s.a.s) Veda haccından Medine’ye gelince minbere çıktı ve Allah’a hamd etti, sena etti. Sonra şöyle dedi:

“Ey insanlar! Ebû Bekir bana hiç kötü davranmadı. Onunla ilgili bu (durumu) bilin.

Ey insanlar! Ben Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali, Talha, Zübeyr, Abdurahman b. Avf ve ilk muhacirlerden razıyım. Onlarla ilgili bu (durumu da) bilin.

Ey insanlar! Ashabım, akrabalarım ve eşlerimin akrabaları⁵⁶⁷ konusunda benim haklarımı koruyun/yerine getirin. Onlardan birisine yapılan zulüm sebebiyle Allah sizi aramasın.

Ey insanlar! Müslümanlara karşı dillerinizi tutun. Onlardan birisi öldüğü zaman onun hakkında hayırlı şeyleri konuşun.”⁵⁶⁸

Hacdan Sonra Peygamberimizi Ziyarete Gelen Bazı Kişiler:

Ümmü Ma’kıl (r.ha) anlattı:569

“Resûlullah (s.a.s) Veda haccı için yola çıkacağında bizim bir devemiz vardı ve onu Ebû Ma’kıl Allah yoluna bağışlamıştı.

RESİM 32: Mescid-i Nebi

Bu sırada bir hastalık geldi. Ebû Ma’kıl vefat etti. Resûlullah yola çıkmıştı. Hacdan dönünce onun yanına gittim. Bana dedi ki:

“Ey Ümmü Ma’kıl! Bizimle yola çıkmanı ne engelledi?”

Ben:

“Biz hazırlanmıştık. (Bu sırada) Ebû Ma’kıl vefat etti. Üzerinde hacca gideceğimiz bir devemiz vardı. Ebû Ma’kıl onun Allah yoluna bağışlanmasını vasiyet etmişti” deyince Resûlullah şöyle buyurdu:

“O deve ile yola çıksaydın ya! Hac da Allah yolunda yapılan bir ibadettir. Bizimle yapacağın bu hac geçti, sen Ramazan’da umre yap. O umre(nin sevabı) hacca denktir.”

* İbn Abbas’tan (r.a):570

“Resûlullah (s.a.s), Ensâr’dan Ümmü Sinân adındaki bir kadına:

“Bizimle haccetmekten seni ne alıkoydu?” diye sordu. Kadın: “Ebû fülânın (kendi kocasını kasteder) su çeken iki devesi var. Biriyle o ve oğlu hacca gitti. Öbürü (ile de ben kaldım) arazimizi suluyor(um)” dedi. Bunun üzerine Resûlullah (s.a.s), şöyle buyurdu:

RESİM 33: Hz. Peygamber’in Kabri

“Öyleyse Ramazan’da (yapacağın) umre, (kaçırdığın) bir haccın veya benimle (yapmış olacağın) bir haccın kazasıdır. Ramazan gelince umre yap. Ramazan’daki umre(nin sevabı) hacca denktir.”

Hz. Peygamber’in Medine’deki Son Ayları

Peygamberimiz (s.a.s) Zilhicce’nin kalan günleri ve Muharrem ile Safer aylarını Medine’de geçirdi. Safer ayında hastalandı. Rebiülevvel ayının 12. Pazartesi günü Hakkın rahmetine kavuştu.⁵⁷¹ Salat ve selam ona, onun temiz âl ve ehline olsun.

VEDA HACCINDAKİ YERLER VE OLAYLAR

25 Zilkade 10 Cumartesi

Hz. Peygamber ve sahabe Medine’den hareket ettiler, Zülhuleyfe’ye vardıklarında burada gecelediler.

26 Zilkade 10 Pazar

Ertesi günü Zülhuleyfe’de/Akîk vadisinde sabah ve öğle namazı kıldılar, Zülhuleyfe’den yola çıkıp Beydâ’da niyet ettiler. Beydâ’dan Melel’e, sonra da Şerefü’s-seyyâle’ye vardılar.

27 Zilkade 10 Pazartesi

Irku’z-Zubye ve Ravhâ’ya vardılar. Ravhâ’dan da hareket edip Munsaraf’a vardılar.

28-29 Zilkade 10 Salı ve Çarşamba

Üsâye’ye vardılar. Burada Hz. Peygamber’in azık devesi kayboldu ve Arc’da bulundu. Sonra Lahyu Cemel’e ve Sukyâ’ya vardılar. Orada konakladılar.

Zilhicce 10 Perşembe

Ebvâ’ya vardılar. İhramlı oldukları için kendilerine hediye edilen av etini almadılar. Sonra Ebvâ’dan ayrılıp Yemen tepelerine vardılar.

Zilhicce 10 Cuma

Ezrak’a, sonra Erşâ/Lefet yokuşuna ve Erâk tepesi üzerinden de Cuhfe’ye vardılar.

Zilhicce 10 Cumartesi

Kudeyd’e vardılar ve Lefet’teki bir mescitte namaz kıldılar. Sonra Usfan’a, oradan da Gamim’e gittiler.

Zilhicce 10 Pazar

Merru’z-zahrân’a vardılar ve güneş battığında Serif’e ulaştılar. Oradan Zi Tuvâ’ya vardılar ve burada gecelediler.

Zilhicce 10 Pazartesi

Zi Tuvâ’da sabah namazını kıldılar, sonra Kedâ’dan Bathâ’nın yanındaki yukarı yoldan Mekke’ye girdiler. Önce Kâbe’ye varıp tavaf ve sa’y yaptılar. Umreden sonra Ebtah’a gidip orada konakladılar.

6, 7, 8 Zilhicce 10 Salı, Çarşamba ve Perşembe

Ebtah’ta kaldılar. (8 Zilhicce Perşembe) Terviye günü Mina’ya hareket ettiler ve gece orada kaldılar.

9 Zilhicce 10 Cuma

Arafat’a gittiler. Peygamberimiz hutbe verdi ve vakfe yaptılar. Akşam olunca Müzdelife’ye hareket ettiler ve sabaha kadar orada kaldılar.

10 Zilhicce 10 Cumartesi

Müzdelife’den sabahleyin çıktılar, Muhassir vadisinde durmayıp geçtiler ve Mina’ya vardılar. Mina’da Akabe cemresine (büyük şeytana) 7 taş attılar. Kurbanlar kesildi ve tıraş oldular. İfaza tavafı için Kâbe’ye gidildi, tavaftan sonra Mina’ya dönüldü ve orada kaldılar.

11, 12, 13 Zilhicce 10 Pazar, Pazartesi ve Salı

Mina’da kaldılar. Her gün öğleden sonra küçük, orta ve Akabe cemreleri taşlandı. Bayramın dördüncü günü taşlamadan sonra Ebtah’a gittiler. Hz. Âişe buradan umre ihramı için kardeşiyle Ten’im’e gitti, sonra umre yaptı.

14 Zilhicce 10 Çarşamba

Sabahleyin Veda tavafı yaptılar ve Mekke’den ayrıldılar. Zî Tuvâ’ya uğradılar ve orada gecelediler.

15 Zilhicce 10 Perşembe

Sabahleyin Zi Tuva’dan Medine’ye hareket ettiler.

16, 17 Zilhicce 10 Cuma ve Cumartesi

Yolculuğa devam edildi.

18 Zilhicce 10 Pazar

Gadir-i Hum’da konakladılar. Burada Resûlullah Hz. Ali’yi kötüleyenlere karşı bir konuşma yaptı.

19, 20, 21 Zilhicce 10 Pazartesi, Salı, Çarşamba

Yola devam edildi.

Ravhâ’da bir kadının sorusu cevaplandırıldı.

Sonra Peygamberimiz ve Sahabe Zülhuleyfe’ye ulaştılar ve orada gece kaldılar.

22 Zilhicce 10 Perşembe

Hz. Peygamber Medine’ye hareket etti, Medine’yi gördüğünde tekbir getirdi ve dua etti. Mescide geldiğinde burada devesinden indi ve mescitte iki rekât namaz kıldı. Sonra evine gitti. Hacca gidemeyen bazı kişiler ziyarete geldiler.

BİBLİYOGRAFYA

İbn Abdilber, Ebû Ömer Yusuf b. Abdullah, et-Temhid, Thk: Mustafa b. Ahmed el-Alevî ve Muhammed b. Abdülkebir el-Bekrî, Vezaretü umûmi’l-evkâf, Mağrib 1387.

---------------, İstizkar, Daru’l-Kütübi-l-İlmiyye, Beyrut 1421/2000.

Abd b. Humeyd, Müsned, Mektebetü’s-sünne, Kahire 1408/1988.

Abdürrezzak, İbn Hemmam es-San’ânî, Musannef, el-Mek-tebü’l-İslâmî, Beyrut 1403.

İbn Adî, Ebû Ahmed el-Cürcanî, el-Kamil fi duafâi’r-rical,

Daru’l-fikr, Beyrut, III: Baskı, 1409//1988.

Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, Çağrı yayınları, İstanbul 1992.

Ali b. Hüsameddin el-Hindî, Kenzü’l-ummal fi süneni’l-ak-val ve’l-ahval, Müessesetü’r-risale, Beyrut 1399.

Aynî, Bedruddin, Umdetü’l-Kârî, Daru’l-fikr, Beyrut.

Azimâbâdi, Muhammed Şemsü’l-hak, Avnü’l-Ma’bûd, Da-ru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 1415, II. Baskı.

Benna, Ahmed Abdurrahman, Bulûğu’l-emânî min esrari’l-Fethi’r-Rabbâni, İhyau’t-türasi’l-Arabî, Beyrut, Ts.

Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin, Kitâbü’s-Süne-ni’l-kübrâ, (el-Cevheratü’n-nakiy ile berâber), Beyrût , Ts.

---------------, Şuabü’l-İman, Daru’l-kütübi’l-ilmiyye, Bey-rut 1410.

Buhârî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmail, el-Câmiu’s-Sa-hih, Çağrı yayınları, İstanbul 1981.

Darekutnî, Ali b. Ömer, Sünen, Daru’l-marife, Beyrut 1386.

Darimî, Abdullah b. Abdürrahman, Sünen, Çağrı yayınları, İstanbul 1992.

DİA, Türkiye Diyanet Vakfı, İstanbul 1998.

Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as, es-Sünen, Çağrı yayınları, İstanbul 1992.

Ebu’l-Hüseyin Abdülbaki b. Kâni’, Mucemu’s-Sahabe,

Mektebetü’l-ğureba el-eseriyye, Medine 1418.

Ebû Ya’lâ, Ahmed b. Ali, Müsned, Daru’l-me’mûn li’t-tü-ras, Dımeşk 1404/1984.

İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed, el-Kitâ-bü’l-Musannef fi’l-ehâdîs ve’l-âsâr, Kemâl el-Hût, Beyrût 1989.

Ebû Yusuf, Yakub b. İbrahim el-Ensarî, Kitabü’l-Âsâr, Da-ru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 1355.

İbnü’l-Esir, Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed, en-Nihâye fî ğarîbi’l-hadîs, Beyrût 1998.

---------------, Üsdü’l-gâbe fi marifeti’s-sahabe, Kitabu’ş-Şa’b, Ts.

Elbani, Muhammed, Nasırudin, es-Silsiletü’s-sahiha, Mek-tebetü’l-Mearif, Riyad.

---------------, Silsiletü’d-daîfe, Mektebetü’l-Mearif, Riyad.

--------------, Sahihu et-Terğib ve’t-Terhîb, Mektebetü’l-Mearif, Riyad.

---------------, Daîfu’t-Terğîb ve’t-Terhîb, Mektebetü’l-Mearif, Riyad.

---------------, el-Camiu’s-sağir ve ziyadetühü, el-Mektebü’l-İslâmî.

---------------, İrvâü’l-ğalîl, el-Mektebü’l-İslâmî, Beyrut 1405.

Fahreddin Razi, Mefâtîhu’l-ğayb/Tefsiru’l-kebir, Daru’l-ih-yai’t-türasi’l-Arabî, Beyrut 1417, II. Baskı.

Fakihî, Muhammed b. İshak b. Abbas, Ahbaru Mekke, Da-ru’l-Hadar, Beyrut 1414, II. Baskı.

İbn Hacer, Ebu’l-Fadl Ahmed b. Ali el-Askalânî, Fethu’l-Bârî şerhu Sahîhı’l-Buhârî, Beyrût 1997.

---------------, Telhisu’l-habir, Medine-i Münevvere, 1964.

---------------, Takribu’t-Tehzib, Thk.: Muhammed Avvâme, Daru’r-Reşid, Haleb 1412/1992.

---------------, ed-Diraye fi tahrîci ehadisi’l-Hidaye, Daru’l-marife, Beyrut.

---------------, İsabe fi temyizi’s-sahabe, Daru’l-Cîl, Beyrut 1412.

Hakim, Muhammed b. Abdullah, Müstedrek ale’s-Sahihayn, Talikât: Zehebi, Telhis, Daru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 1411/1990.

Hamidullah, Muhammed, İslâm Peygamberi, (Trc.: Salih Tuğ), İrfan Yayınevi, İstanbul 1400/1980.

İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed, el-Muhalla, Da-ru’l-âfâkı’l-cedide, Beyrut, Ts.

---------------, Haccetü’l-veda’, Beytü’l-efkar ed-devliyye, Riyad, 1998.

Heysemî, Nuruddîn Ali b. Ebû Bekir, Mecmau’z-zevâid ve menbau’l-fevâid, Beyrût 1986.

---------------, Zevâidü Müsnedi Hâris (Haris b. Ebû Üsa-me), Thk: Hüseyin Ahmed Salih el-Bâkirî, Merkezü Hıd-meti’s-Sünne, Medine 1413/1992.

Heysemî, Buğyetü’l-Bahis an Zevaidi Müsnedi’l-Haris.

İbn Hibban, Ebû Hatim et-Temimî el-Büstî, Sahih, Thk.: Şu-aybü’l-Arnavût, Müessesetü’r-Risale, Beyrût 1414/1993, II. Baskı.

İbn Hişam, Ebû Muhammed Abdülmelik, es-Siretü’n-Nebe-viyye, Daru’l-marife, Beyrut.

İbn Huzeyme, Ebû Bekir Muhammed b. İshak, Sahih, Thk: Mustafa el-Azami, el-Mektebü’l-İslâmî, Beyrut 1390.

İbnü’l-Hümam, Kemaleddin Muhammed b. Abdülvahid,

Şerhu Fethi’l-Kadir, Daru’l-fikr, Beyrut, Ts.

Kamil Miras, Sahih-i Buhari Muhtasarı Tecrid-i Sarih Ter-cemesi ve Şerhi, Başbakanlık Basımevi, Ankara 1974.

Karahisarî, Mustafa b. Şemseddin, Ahteri-i kebir, İstanbul 1310.

Kasâni, Alauddin Ebû Bekir b. Mes’ûd, Bedaiu’s-sanâi fi tertibi’ş-şerâi’, Daru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, Ts.

İbn Kayyim, Zadü’l-meâd fi heydi hayri’l-ıbad, Müessese-tü’r-risale, Beyrut 1412.

İbn Kesir, Ebu’l-Feda, es-Siretü’n-Nebeviyye, Daru’l-kütü-bi’l-ilmiyye, Beyrut, Ts.

Kettânî, Muhammed b. Muntasır b. Muhammed ez-Zemze-mî, er-Risâletü’l-mustadrafe li beyâni meşhûri kütübi’s-sün-neti’l-müşerrefe, Trc. Yusuf Özbek, Hadis Literatürü, 215-216, İz yayıncılık, İstanbul 1994.

Kurtubi, el-Cami’ li Ahkami’l-Kur’ân, Daru’l-kütübi’l-il-miyye, Beyrut 1408/1988.

İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim, Gari-bu’l-hadis, Daru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 1408/1988.

İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezid el-Kazvînî,

es-Sünen, Çağrı yayınları, İstanbul 1981.

Markizi, Ahmed b. Ali b. Abdülkadir b. Muhammed (v. 495 h.), İmtâü’l-esmâ bimâ linnebiyyi minel’l-ahvali ve’l-hafede ve’l-meta; II/104, Daru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 1420/1999.

Mâlik b. Enes, Ebû Abdullah el-Asbahî el-Hımyerî, el-Mu-vatta, Çağrı yayınları, İstanbul 1981.

İbn Manzûr, Ebu’l-Fadl Cemâlüddîn Muhammed b. Müker-rem, Lisânü’l-Arab, Beyrût 1990.

İbn Müflıh, Ebû İshak İbrahim b. Muhammed, el-Mübdi’ fi şerhi’l-Mukni’, el-Mektebü’l-İslâmî Beyrut.

Mizzi, Yusuf b. Zeki, Tehzibü’l-Kemâl, Müessesetü’r-risa-le, Beyrut 1400.

Muhammed b. Hasen eş-Şeybani, el-Hucce ala Ehli’l-Medi-ne, Alemü’l-kütüb, Beyrut 1403, III. Baskı.

Mübârekpûrî, Muhammed Abdurrahman b. Abdurrahîm, Tuhfetü’l-ahvezî şerhu Câmii’t-Tirmizí, Tsh.:Abdülvehhâb Abdüllatîf, Kahire Ts., II. Baskı.

Münâvi, Abdürraûf, Feyzu’l-Kadir, el-Mektebetü’t-Ticariy-ye el-Kübra, Mısır 1356.

Müslim, Ebu’l-Hüseyin b. Haccâc el-Kuşeyrî, el-Câmiu’s-Sahîh, Çağrı yayınları, İstanbul 1981.

Nesaî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuayb b. Ali, el-Müc-tebâ (es-Sünen), Çağrı yayınları, İstanbul 1992.

---------------, Kitâbü’s-Süneni’l-kübrâ, thk. Abdülğaffâr el-Bendârî, Seyyid Küsrevi Hasan, Beyrût 1991.

Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn b. Şeref, Şerhu Sahîhi Müslim (el-Minhâc), Tashih: Muhammed Fuâd Abdülbâkî, Beyrût 1995.

---------------, Mecmu’, Daru’l-fikr, Beyrut 1417/1996.

Oral, Rıfat, el-Müsned (el-Fethu’r-Rabbani Tertibi), Terce-me ve Şerhi (1-6), Tahkik ve Tahriç: Süleyman Sarı, Ensar Yayıncılık, Konya 2004, II. Baskı.

---------------, Hz. Peygamber’in Fiziki Görünüşü, Ensar, Konya 2005.

---------------, Hz. Peygamber’in Veda Haccı, Hüner, Konya 2006.

---------------, Asr-ı Saadetten Günümüze Oruç ve Zekât, Tekin, Konya 2007.

Öztürk, Necati, Fotoğraflarla Kutsal Topraklar, Diyanet İşleri Başkanlığı, Ankara 2006 II: Baskı.

Râzi, Muhammed b. Ebû Bekir b. Abdülkadir, Muhtaru’s-Sıhâh, Müessesetü’r-Risale, 1988.

İbn Sa’d, Ebû Abdullah Muhammed, et-Tabakâtü’l-kübrâ, Beyrût, Ts.

Saydâvî, Ebu’l-Hüseyin Muhammed b. Ahmed b. Cemi’,

Mu’cumu’ş-Şuyûh, Müessesetü’r-riasale, Beyrut 1405.

Semhûdi, Ali b. Ahmed, Vefâu’l-vefâ bi ahbari Dari’l-Mustafa, İhyau’t-türasi’l-Arabî, Beyrut 1404, IV. Baskı.

Şafiî, Muhamed b. İdris, Müsned, Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, Ts.

Şevkani, Muhammed b. Ali b. Muhammed, Neylü’l-evtar şerhu Mülteka’l-ahbâr, Daru’l-fikr, Ts.

Şevkânî, Muhammed b. Ali, Fethu’l-kadîr el-cami beyne fenneyi’r-rivâye ve’d-diraye fi ilmi’t-tefsir, Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, Ts.

Şirazi, Ebu İshak İbrahim b. Ali, Mühezzeb fi fıkhi’l-İma-mi’ş-Şafiî, Daru’l-fikr, Beyrut.

Taberani, Ebu’l-Kâsım Süleyman b. Ahmed, el-Mu’cemü’l-evsat, Thk.: Mahmûd et-Tahhân, Riyad 1985.

---------------, el-Mu’cemü’l-kebîr, Thk. ve Thr.: Hamdi Abdülmecid es-Selefî, Kahire 1984.

---------------, el-Mu’cemü’s-sağîr, Kemal Yûsuf el-Hût takdimiyle, Beyrût 1986.

---------------, Müsnedü’ş-Şamiyyîn, Müessesetü’r-risale, Beyrut 1405.

Taberî, Muhammed b. Cerir, Tarihu’l-Ümem ve’l-Mülûk,

Daru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 1407.

Tayâlisi, Ebû Dâvûd Süleyman b. Dâvûd b. el-Cârûd, el-Müsned, Haydarâbât, 1321 h. (Thk.: Muhammed Abdül-muhsin et-Türkî, İmbâbe/Cîze 1999).

Tirmizi, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ, es-Sünen, Çağrı yayın-ları, İstanbul 1992.

Vakidî, Muhammed b. Ömer, el-Meğazi.

Yakut b. Abdullah el-Hamevi, Mu’cemü’l-büldân, Daru’l-fikr, Beyrut.

Zeylai, Ebu Muhammed Abdullah b. Yusuf, Nasbu’r-raye li ehadisi’l-Hidaye, Daru’l-hadis, Kahire, Ts.

Zemahşerî, Cârullah Ebu’l-Kâsım Mahmud b. Ömer, el-Fâ-ik fî ğarîbi’l-hadîs, Thk.: Ali Muhammed el-Buhari, Mu-hammed Ebu’l-Fadl İbrahim, II.Baskı, Ts.

Zemahşerî, Ebu’l-Kasım Mahmud b. Ömer, el-Keşşaf, Da-ru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 1415.

Zürkani, Muhammed b. Abdülbaki b. Yusuf, Şerhu’l-Muvat-ta, Daru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 1411.

ATLASLAR

Sad b. Abdullah, Mu’cemü’l-emkine el-varide zikruha fi Sahihi’l-Buhari, Daretü’l-melik Abdülaziz, Riyad 1419.

Muhammed İlyas Abdülğani, Tarihu Mekkete’l-Mükerreme Kadîmen ve Hadisen, Daru’l-Fikr, Dımeşk 1423.

RIFAT ORAL

1962’de Konya’da doğdu. İlk ve orta öğrenimini Konya’da tamamladı. 1986 yılında S.Ü. İlahiyat Fakültesini bitirdi. Askerlik hizmetine asteğmen olarak başlayıp 1989 yılında tamamladı. 1990 yılında Konya’da açılan D.İ.B. Selçuk Eğitim Merkezine girdi ve burayı 1993 yılında başarıyla bitirdi. Aynı yıl Eğitim Merkezine asistan olarak seçildi. İki yıllık asistanlık döneminden sonra Arapça ve İslam Hukuku sahasında öğretim görevlisi olarak çalışmasına devam etti. 1996 yılında Milli Eğitim Bakanlığından kazandığı burs ile Ürdün’e gitti ve Ürdün Üniversitesi Dil Enstitüsü’nde pratik Arapça eğitimi gördü. Bir yıl içinde bitirdiği Ü.Ü. Dil Enstitüsü’ndeki eğitiminden sonra Türkiye’ye geri döndü. Halen Selçuk Eğitim Merkezinde öğretim görevlisi olarak çalışan ORAL, evli ve iki çocuk babasıdır.

İLMÎ ÇALIŞMALARI:

Bazı ilmî dergilerde makaleleri yayımlandı.

YAYIMLANAN ESERLERİ:

el-Müsned (el-Fethur’r-Rabbâni tertibinde), Ensar Yayıncılık, Konya 2002.

İmam Ahmed b. Hanbel’in dev eserinin ilk defa Türkçe’ye terceme ve şerhi. Bu eserin tahriç ve tahkiki de Süleyman Sarı tarafından gerçekleştirilmektedir. Şu ana kadar ilk altı cildi yayımlanan bu eser tamamlandığında yaklaşık 30 cild olacaktır.

Takribü’l-Ferâiz fi Dav’i’l-Kur’ân’i ve’s-Sünne, Ensar Yayıncılık, Konya 2004; (İslâm Miras Hukuku).

Hz. Peygamber’in Fiziki Görünüşü, Ensar yayıncılık, Konya 2005; (Şemail ile ilgili).

Hz. Peygamber’in Veda Haccı, Hüner yayınevi, Konya 2006.

Ezberlenmesi Kolay ve Anlatımı Güzel 40 Hadis, Tekin, Konya 2007.

Asr-ı Saadetten Günümüze Oruç ve Zekât, Tekin, Konya 2007.

Yeni Bir Başlangıç: Ölüm ve Sonrası, Hüner, Konya 2007.

Kur’ân’la Buluşmak: Meâller ve Okuma Yöntemleri, İrfan, Konya 2008.

1 İbn Sa'd, Ebû Abdullah Muhammed, et-Tabakâtü'l-kübrâ, Beyrût, Ts., II/172.

2 Müslim, Ebu'l-Hüseyin b. Haccâc el-Kuşeyrî, el-Câmiu's-Sahîh, Çağrı yayınları, İstanbul 1981, Hac 310, (2197); Ebû Davud, Menasik, 78 (1970).

3 Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail, el-Câmiu's-Sahih, Çağrı yayınları, İstanbul 1981, Hac 58, 61, 62, 74, Salât 24; Müslim, Hac 253 (1272); Ebû Davud, Menasik 49, (1877); Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuayb b. Ali, el-Müctebâ (es-Sünen), Çağrı yayınları, İstanbul 1992, Mesacid 21 (713), Menasikü'l-hac 159 (2954); Tirmizî, Hac 40, (865); İbn Mace, Menasik 28, (2948). Bu konuda hadis kitaplarında İbn Abbas'tan gelen birçok rivâyet bulunmaktadır.

4 Bu konuda birçok örnek bulunmaktadır. Meselâ bk. Ahmed b. Hanbel, V/224; İbn Huzeyme, IV/360 (3076); Tirmizî, Hac 83 (926) (Bu konudaki rivâyetin metni ‘Bir Kadının Sorusu’ başlığı altında zikredilecektir).

5 İbn Sa'd, II/172.

6 İbn Hişam, IV/248.

7 İbn Kayyim, Zadü'l-meâd fi heydi hayri'l-ıbad, Müessesetü'r-risale, Beyrut 1412, II/103.

8 İbn Sa'd, II/172.

9 Ahmed b. Hanbel, III/320.

10 Buharî, Hac 33 (Tercüme yani bâb başlığı olarak senedsiz kaydetmiştir).

11 Vâkıdî, c.3, s. 1088, İbn Sa'd, II/172-173, Ahmed b. Hanbel, III/320, Müslim, Hac, 147, (1218); Ebû Davud, Menasik 57, (1905).

12 Ebû Davud, Menasik 80 (1989), (Elban: Sahih); Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuayb b. Ali, Kitâbü's-Süneni'l-kübrâ, thk. Abdülğaffâr el-Bendârî, Seyyid Küsrevi Hasan, Beyrût, 1991, II/472, (4226); İbn Huzeyme, Ebû Bekir Muhammed b. İshak, Sahih, Thk: Mustafa el-Azami, el-Mektebü'l-İslâmî, Beyrut, 1390, IV/72 (2376); Benzer rivâyet için bk. Buharî, Umre 4, Cezâu's-Sayd 26; Müslim, Hac 222 (1256); Nesâi, Sıyâm 6, (2210); Tirmizî, Hac 95 (939).

13 İbn Kayyim, Zadü'l-meâd, II/103-104.

14 Ahmed b. Hanbel, VI/273; Buhari, Hac 114.

15 Buhari, Hac 22.

16 Nesâi, es-Sünenü'l-kübra, I/154 (291).

17 İbn Kesir, Siret, II/362.

18 İbn Hazm, Haccetü'l-veda', No: 10 vd.

19 İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-kübra, II/173.

20 İbn Kayyim, Zadü'l-meâd, II/102.

21 İbn Kesir, Siret, II/363; İbn Hacer, Ebu'l-Fadl Ahmed b. Ali el-Askalânî, Fethu'l-Bârî şerhu Sahîhı'l-Buhârî, Beyrût, 1997; VIII/104.

22 İbn Hişam,VI/5.

23 Belâzuri, I/368.

24 Buhari, Hac 24; Müslim, Salatü'l-müsafirîn 10, 11 (690); Ebû Davud, Salat 271 (1202); Tirmizî,

Sefer 391 (546), (Hasen sahih); ayrıca bk. Ahmed b. Hanbel, III/110, 111, 177.

25 Vakıdî, Meğazi, II/433; İbn Sa'd senetsiz olarak zikretti. Tabakat, II/173.

26 İbn Sa'd, II/173.

27 Vâkıdî, II/434.

28 Müslim, Hac 147 (1218).

29 Hamidullah, Muhammed, İslâm Peygamberi, (Trc.: Salih Tuğ), İrfan Yayınevi, İstanbul 1400/1980; II/1050.

30 İbn Sa'd, II/177, İbn Mace, Menasik 4 (2890).

31 İbn Kesir, Siret, II/355-359.

32 Buhârî, Hac 26.

33 İbn Sa'd, II/175, Buhârî, Hac 26.

34 İbn Mace, Menasik 4 (2890), (Elbani: Sahih); Ayrıca bk. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed, el-Kitâbü'l-Musannef fi'l-ehâdîs ve'l-âsâr, Kemâl el-Hût, Beyrût,1989; III/442 (15805); İbn Sa'd, II/177.

35 Ahmed b. Hanbel, II/142; Müslim, Hac 223 (1257); Ebû Davud, Menasik 45 (1867).

36 Buharî, Hac 14.

37 Mâlik, Hac 1; Ahmed b. Hanbel, VI/369 (ş. Arnavud: Sahih (ligayrihi); Nesaî, Menasikü'l-hac, 26, (2663), (Elbani: Sahih); İbn Abdilber: Seneddeki Kasım, Esma'yı görmedi, burada inkita bulun-maktadır. Fakat bu rivâyet Kasım'ın babası Muhammed b. Ebû Bekir'den, onun da Ebû Bekir'den rivâyeti yanında başka rivâyetler ile kuvvetlenmektedir. Bk. Temhid, XIX/313-314.

38 Müslim, Hac 109, (1209); Ebû Davud, Menasik 10, (1743); İbn Mace, Menâsik 12, (2911).

39 Uzun bir hadisten ilgili bölüm alındı. Bk. Ahmed b. Hanbel, III/320; Müslim, Hac, 147 (1218).

40 Buharî, Hac 8, 5, 10, İlm 52, İ'tisam 16; Müslim, Hac 13-18 (1182).; Mâlik b. Enes, Ebû Abdullah

el-Asbahî el-Hımyerî, el-Muvatta, Çağrı yayınları, İstanbul 1981, Hac 22; Tirmizî, Hac 17, (831);

Ebû Davud, Menâsik 9, (1737); Nesaî, Menasikü'l-hac 17,18, 21.

41 Sa'd b. Abdullah, age., 241, 242; Muhammed İlyas Abdülğani, Tarihu Mekkete'l-Mükerreme Kadîmen ve Hadisen, 26.

42 Yani Mikat yerleri ile Mekke arasındaki bölgede bulunanlar.

43 Buharî, Hac 7, 9, 11, 12, Cezâu's-Sayd 18; Müslim, Hac 11, (2181); Ebû Davud, Menâsik 9, (1737);

Nesaî, Menasikü'l-hac 20, 23.

44 Vakıdî, II/433.

45 İbn Kesir, Siret, II/365-366.

46 Buharî, Libâs 79; Müslim, Hac 35, (1189); Tirmizî, Hac 77, (917);Ebû Davud, Menâsik 11, (1745,

1746); Nesaî, Menasikü'l-hac, 41.

47 Ahmed b. Hanbel, I/24; Buhari, Hac 15 ; Ebû Davud, Müzaraa, 13 (2212).

48 İbn Hacer, Fethu'l-Bâri, III/392.

49 DİA, Akik md.; Ayrıca bk. Sa'd b. Abdullah, Mu'cemü'l-emkine el-varide zikruha fi Sahihi'l-Buhari, 310.

50 İbn Hacer, age., III/392.

51 Müslim, 20 (1184); Nesai, es-Sünenü'l-kübra, II/352 (3728).

52 Telbiye cümlesi: Lebbeyk Allahümme lebbeyk. Lebbeyke lâ şerike leke lebbeyk. İnne’l-hamde ve’n-ni'mete leke ve’l-mülk, lâ şerike lek.

53 Ahmed b. Hanbel, I/254, 347; Müslim, Hac 205 (1243); Tirmizî, Hac 67, (906); Ebû Davud,

Menâsik 15, (1752); Nesaî, Menasikü'l-hac 63; İbn Mace, Menâsik 96, (3097).

54 Ahmed b. Hanbel, III/320, Müslim, Hac, 147 (1218); Ebû Davud, Menasik 57 (1905); Nesâi,

Kübra, II/421 (4001); İbn Mace, Menasik 84 (3074).

55 Bir rivâyette putlar ( )şeklinde geçtiği için burada da putlar olarak terceme edildi. Bk. Taberani, el-Mu'cemü'l-kebîr, Thk. ve Thr.: Hamdi Abdülmecid es-Selefî, Kahire, 1984, XVII/46 (100); İbn Abdilber, Temhid, XV/127.

56 Taberani, Ebu'l-Kâsım Süleyman b. Ahmed, el-Mu'cemü's-sağîr, Kemal Yûsuf el-Hût takdimiyle, Beyrût, 1986, I/110 (157); Heysemî, Mecma', III/505 (Senedde bulunan Şarkî zayıf bir râvidir).

57 Ahmed b. Hanbel, I/160; İbn Kesir, zayıf dedi. Bk. Siret, II/368.

58 Müslim, 20 (1184); Nesai, es-Sünenü'l-kübra, II/352 (3728).

59 Mâlik, Hac 34; Ebû Davud, Menâsik 27, (1814); Tirmizî, Hac 15, (829) (Hasen sahih); Nesaî, Me-

nasikü'l-hac 55; İbn Mace, Menâsik 16, (2922-2923).

60 Müslim, Hac 212, (1248).

61 Üç tür hac vardır: a-İfrat haccı: Hac aylarında sadece hacca niyet edilir ve hac yapılır. b-Temettu haccı: Hac aylarında önce umreye niyet edilir ve umre yapılıp ihramdan çıkılır. Arefe gününden önce hac için yeniden ihrama girilir ve hac yapılır, sonra da kurban kesilir. c-Kıran haccı: Hac ay-larında umre ve hac için ihrama girilir. Önce umre yapılır ve ihramdan çıkmadan hacca devam edi-lir. Sonra bir kurban kesilir.

62 Ahmed b. Hanbel, VI/243; Müslim, Hac 122, (1211); Tirmizî, Hac 10, (820); Ebû Davud, Menâsik

23,(1777); Nesaî, Menasikü'l-hac 48.

63 İbn Ebi Şeybe, III/335 (14705); Müslim, Hac 147 (1218); Ebû Davud, Menasik 57 (1905); Nesâi,

Kübra, II/421 (4001); İbn Mace, Menasik 84 (3074).

64 Ahmed b. Hanbel, II/97, III/394; Müslim, Hac 184 (1231); Ebû Davud, Menasik 23 (1785).

65 Taberanî, Müsnedü'ş-Şamiyyîn, Müessesetü'r-risale, Beyrut, 1405, I/165 (274); Saydâvî, Ebu'l-Hü-seyin Muhammed b. Ahmed b. Cemi', Mu'cemu'ş-Şuyûh, Müessesetü'r-riasale, Beyrut, 1405; 269, Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin, Kitâbü's-Süneni'l-kübrâ, (el-Cevheratü'n-nakiy ile berâ-ber), Beyrût , Ts., V/9 (8612); Ali b. Hüsameddin el-Hindî, Kenzü'l-ummal fi süneni'l-akval ve'l-ahval, Müessesetü'r-risale, Beyrut, 1399, No: 12557 (Ricali sikadır.)

66 Burada Zeyd b. Eslem biraz mübalağa yapmıştır. Çünkü Veda haccında Enes b. Malik yaklaşık yir-mi yaşlarındaydı. Enes b. Malik bu gibi sözlere şöyle tepki vermişti: "Bizi hâlâ çocuk yerine koyu-yorsunuz. Ben, Resûlullah umre ve hac için telbiye getirirken, işittim.” Bk. Müslim, Hac 185, (1232); Beyhaki, V/40, (8784).

67 Ahmed b. Hanbel, I/254, 347; Müslim, Hac 205 (1243); Tirmizî, Hac 67, (906); Ebû Davud, Me-

nâsik 15, (1752); Nesaî, Menasikü'l-hac 63; İbn Mace, Menâsik 96, (3097).

68 Bu konudaki Cabir rivâyeti için bk. İbn Ebi Şeybe, III/335 (14705); Müslim, Hac 147 (1218); Ebû Davud, Menasik 57 (1905); Nesâi, Kübra, II/421 (4001); İbn Mace, Menasik 84 (3074).

69 Hac ayları, içinde hacca niyetin sahih olduğu aylardır. Yaklaşık iki buçuk aydır. Bu aylar Şevval, Zilkade ve Zilhicce'nin ilk 10 günüdür. İnsanlar rahatlıkla ihrama girsinler, temettu ve kıran yap-mak isteyenler umrelerini yapsınlar diye bu süre geniş tutulmuştur.

70 Buharî, Hac 34, Menâkıbu'1-Ensar 26; Müslim 198, (1240,1241); Ebû Davud, Hac 80, (1987), Me-

nâsik 23, (1792); Nesaî, Menasikü'l-hac 77,108.

71 Buharî, Hac 104; Müslim, Hac 174, (1227); Ebû Davud, Hac 24, (1805); Nesaî, Menasikü'l-hac 50.

72 Buharî, Hac 102; Müslim, Hac 204, (1242).

73 Bu rivâyetlerle ilgili bk. İbn Kesir, Siret, II/376-386.

74 İbn Kayyim, Zadü'l-meâd, II/114, 118.

75 Ebû Davud, Menâsik 24, (1799), (Elbani: Sahih); Nesaî, Menasikü'l-hac 49, (2719); İbn Mace, Me-nâsik 38, (2970); İbn Huzeyme, Sahih, IV/357, (3069), (Azami: Sahih).

76 İbn Manzur, Ebu'l-Fadl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem, Lisânü'l-Arab, Beyrût, 1990, XI-II/324.

77 Yakut b. Abdullah el-Hamevi, Mu'cemü'l-büldân, Daru'l-fikr, Beyrut; IV/92.

78 Müslim, Hac 185, (1232); Beyhaki, V/40, (8784).

79 Tirmizî, Hac 7, (816) (Hasen garib), 815 (Hasen sahih); Ebû Davud, Menâsik 80, (1993); İbn Ma-ce, Menâsik 50, (3003). Bu konuda Enes, Abdullah b. Amr, ve İbn Ömer'den gelen rivâyetler de bu-lunmaktadır.

80 H. 6. yılında umre yapmak için Medine'den yola çıkılmıştı. Ancak peygamberimiz ve sahabe-i ki-ram, Mekke'nin yakınındaki Hudeybiye mevkiine gelince müşriklerin engellemesi ile karşılaştılar. Gelecek sene umre yapılması şeklinde bir anlaşma yapıldı ve ihramdan çıkıldı. Bu sene umre ya-pılmasa da o niyetle çıkıldığı için Hudeybiye umresi diye isim verildi.

81 Mâlik, Hac 12 (40); (Sened munkatıdır. Çünkü Muhammed b. Ali b. Hüseyin ne Mikdad'a ulaştı,

ne de Hz. Ali'ye.) Bk. İbn Abdilber, İstizkar, Daru'l-kütübi-l-ilmiyye, Beyrut, 1421/2000; IV/65).

82 Tirmizî, Hac 102, (947) (Hasen); Nesaî, Menasikü'l-hac 144; İbn Mace, Menâsik 39, (2973).

83 Vakıdî, II/432.

84 Ahmed b. Hanbel, I/313, 314, (ş. Arnavud: Zayıf); Tirmizî, Hac 12, (822), (Elbani: Zayıf); Nesaî, Menasikü'l-hac, 50, (2737).

85 Müslim, Hac 174, (1227); Ayrıca bk. Buharî, Hac 104; Ebû Davud, Hac 24, (1805); Nesaî, Mena-

sikü'l-hac 50, (2737).

86 Nesâi, es-Sünenü'l-kübra, II/367, (3789); Ebû Davud, Menasik 57 (1905), (Elbani: Sahih); Ayrıca bk. Ahmed b. Hanbel, II/292, 320, 366 (ş. Arnavud: Sahih).

87 Ahmed b. Hanbel, I/61; Müslim, Hac 158 (1223); Nesaî, Menasikü'l-hac 50, (2732).

88 Hz. Osman'ın açıklamasından, o dönemde tam olarak yol güvenliği olmadığı için korkuyorduk, şeklinde anlamak mümkündür. Ancak sonraları tam olarak güvenlik sağlandı ve insanlar rahatça umreye gitmeye başladı. Bu dönemden sonra Hz. Osman'a göre hacc-ı ifrat yapmak efdaldir.

89 Buharî, Hac 102; Müslim, Hac 204 (1242).

90 Buharî, Hac 34, Menâkıbu'1-Ensar 26; Müslim 198 (1240); Ebû Davud, Hac 80, (1987), Menâsik

23, (1792); Nesaî, Menasikü'l-hac 77,108, (2812).

91 Kamil Miras Sahih-i Buhari Muhtasarı Tecrid-i Sarih Tercemesi ve Şerhi, Başbakanlık Basımevi, Ankara 1974; VI/86.

92 Vakıdî, II/433.

93 İbn Kesir, Siret, II/387.

94 Bk. Darekutni, Ali b. Ömer, Sünen, Daru'l-marife, Beyrut, 1386; II/258, (99); Beyhaki, IV/348, (8530); Aslında bu konuda başka sahabilerden de merfu rivâyetler vardır. Ancak hepsi zayıftır. Bk. Zeylai, Nasbu'r-raye, III/109-111; İbn Kayyim, Zadü'l-meâd, II/144-147; Ayrıca bk. Hz. Peygam-ber İki Defa Sa'y Yaptı mı? bölümü

95 Mâlik, Hac 60; Müslim, Hac 164 (1225; Tirmizî, Hac 12 (823); Nesaî, Menasikü'l-hac 50 (2734,

2737).

96 İbn Hacer, Fethu'l-Bari, III/566.

97 İbn Abdilber, Temhid, VIII/352; Kasâni, Alauddin Ebû Bekir b. Mes'ûd, Bedaiu's-sanâi fi tertibi'ş-şerâi', Daru'l-kütübi'l-ilmiyye, Beyrut, Ts., II/162, İbn Müflıh, Ebû İshak İbrahim b. Muhammed, el-Mübdi' fi şerhi'l-Mukni', el-Mektebü'l-İslâmî, Beyrut; III/121, 128; Şevkani, Muhammed b. Ali

b. Muhammed, Neylü'l-evtar şerhu Mülteka'l-ahbâr, Daru'l-fikr, Ts., V/41.

98 Melel, Medine ile Mekke arasında bir vadidir. Medineye daha yakındır (bk. Yâkut, Mu'cemü'l-Bül-dân V/194-195).

99 Vâkıdî, II/433.

100 Vâkıdî, II/433; Makrizi, Ahmed b. Ali b. Abdülkadir b. Muhammed (v. 495 h.), İmtâü'l-esmâ bimâ li'n-nebiyyi minel'l-ahvali ve'l-hafede ve'l-meta; II/104, Daru'l-kütübi'l-ilmiyye, Beyrut 1420/1999.

101 Vâkıdî, age., II/433.

102 Makrizi, age., II/105.

103 Sa'd b. Abdullah, age., 261, 262.

104 Semhûdi, Ali b. Ahmed, Vefâu'l-vefâ bi ahbari Dari'l-Mustafa, İhyau't-türasi'l-Arabî, Beyrut 1404,

IV. Baskı; IV/1222.

105 Ebû Ya'lâ, Ahmed b. Ali, Müsned, Daru'l-me'mûn li't-türas, Dımeşk 1404/1984; VII/562 (4275); Heysemî, Nuruddîn Ali b. Ebû Bekir, Mecmau'z-zevâid ve menbau'l-fevâid, Beyrût 1986; III/220 (Burada zayıf bir râvi vardır: Said b. Meysere)

106 Bu okunuş için bk. İbnü'l-Esir, Ebu'l-Hasan Ali b. Muhammed, en-Nihâye fî ğarîbi'l-hadîs, Beyrût 1998, III/1.

107 İbn Manzûr, Lisanü'l-Arab, 296.

108 Katavan; Kufe'de bir yer ismidir. Bk. İbn Manzur, age. XV/191.

109 Taberanî, el-Mu'cemü'l-kebir, XVII/16 (12); Heysemî, Mecma', VI/68 (Buradaki râvi Kebir b. Abdullah cumhura göre zayıftır. Ancak Tirmizî onun rivâyetini hasen kabul etmiştir. Diğer râvile-ri sikadır.)

110 Vahşi merkep etini yemek helaldir. Bu zebra olabilir. Ancak evcil eşek eti kesinlikle haramdır.

111 Muvatta: Hac 24 (781); Nesâi, Menasik, 15 (2648), (Elbani: Sahih); İbn Hibban, XI/511-512, (5111), (ş. Arnavud: Sahih).

112 Vakıdî, II/435.

113 İbn Kayyim, Za'd, II/162.

114 Vakıdî, II/435.

115 Zürkani, Muhammed b. Abdülbaki b. Yusuf, Şerhu'l-Muvatta, Daru'l-Kütübi'l-İlmiyye, Beyrut 1411; II/372.

116 Vakıdî, II/435-436.

117 Sevik: Kavut denilen bir yiyecektir. Un bir tavada su ile karıştırılıp helva gibi pişirilir. Bk. Karahisarî, Mustafa b. Şemseddin, Ahteri-i Kebir, İstanbul 1310; I/422.

118 Bu kısım Vakıdî'nin başka rivâyetidir. Bk. Meğazi, II/436.

119 Bu kısım için bk. Vakıdî, II/436.

120 Bk. Vakıdî, II/436.

121 Ahmed b. Hanbel, VI/344, (ş. Arnavud: Zayıf. Çünkü senedde müdellis râvi İbn İshak bulunmak-

ta ve () lafzı ile rivâyet etmektedir.); Ebû Davud, Menâsik 30 (1818); İbn Mace, Menâsik 21

(2933); İbn Huzeyme, IV/198, (2679), (Azami: Zayıf).

122 Vâkıdi, III/436-437 (Vakıdî bunu belağ yoluyla nakletti).

123 İbn Hacer, Fethu'l-Bâri, X/150.

124 Ahmed b. Hanbel, V/345; Buharî, İhsar 22; Ebû Davud, Menâsik 36 (1837); Nesaî, Menasikü'l-hac 94 (2850).

125 İbnü'l-Esir, Nihaye, II/492.

126 Vâkıdî, III/1095.

127 Vakıdî, II/437.

128 Sukyâ, Mekke ile Medine arasında bir kasabadır. Sukyâ denmesinin sebebi, burada tatlı su kaynak-larının bulunmasıdır. Cuhfe’ye uzaklığı 19 mildir. Bk. Yâkut, Mu'cemü'l-Büldan, III/228; Sa'd b. Abdullah, age., 280-281.

129 Vakıdî, II/437.

130 Ahmed b. Hanbel, IV/38; Müslim, Hac 54 (1194); Nesaî, Menasikü'l-hac 79 (2819).

131 Bu ziyade için bk. Nesaî, Menasikü'l-hac 79, (2819).

132 Vahşi merkep etinin hükmü ile ilgili bk. Ravhâ'da Hediye Edilen Bir Av ve Ashab Arasında Taksimi, konusu.

133 İbn Kayyim, Zadü'l-meâd, II/164-165.

134 Ebû Davud, Menasik 41 (1851); Tirmizi, Hac 25 (846), (Tirmizi; Seneddeki Muttalib'in Cabir b. Abdullah'tan hadis dinlediğine dair bir malumatım yok, dedi. İmam Şafiî, bu konuda en güzel hadis budur, dedi.); Nesai, Menasikü'l-hac 21 (2827), (Elbani: Zayıf); Ayrıca bk. Ahmed b. Hanbel, III/362, 387 (ş. Arnavud: Sahih ligayrihi); İbn Huzeyme, IV/181 (2644); Hakim, I/649 (Buhari ve Müslim'in şartlarına göre sahihtir.); Zeylai, Seneddeki râvilerin sika olduğunu, ancak Muttalib'in Cabir'den hadis dinlemesinin kesin olmadığını belirtti. Bk. Zeylai, Ebu Muhammed Abdullah b. Yusuf, Nasbu'r-raye li ehadisi'l-Hidaye, Daru'l-hadis, Kahire, Ts., III/140; Heysemi, bu rivâyetin şahidinin Taberani'nin Kebir'inde Ebû Musa'dan geldiğini ve onun da zayıf olduğunu belirtti. Bk. Mecmau'z-zevâid, III/521. Zayıf rivâyetlerin birbirini kuvvetlendirmesi prensibi yanında, müctehid-lerin de bu rivâyetlerle amel etmesini göz önüne alarak bu haber için hasen ligayrihi hükmüne varıl-dı.

135 Yâkût, Mu'cemu'l-Büldân, I/79-80.

136 Sa'd b. Abdullah, age., 17-18; DİA, Ebvâ md.

137 Vakıdî, II/437.

138 Bu mana için bk. Karahisari, Ahteri-i kebir, II/247.

139 İbn Hacer, Fethu'l-Bari, I/570.

140 Karahisari, age., II/415.

141 Bk. İbnü'l-Esir, Nihaye, V/168.

142 Ahmed b. Hanbel, IV/215; Müslim, İman 268 (166); İbn Mace; Menasik 4 (2891).

143 Ezrak, Hicaz’da bir vadidir. Emec’in arkasındadır. Kendisi ile Mekke arasında bir mil vardır. Emec ise mezraları olan bir yerdir. (bk. Yâkut, age., I/168; İbn Hacer, Fethu’l-Bari, III/414).

144 Bu ziyade için bk. Müslim, İman 268 (166); İbn Mace; Menasik 4 (2891).

145 Bu ziyade için bk. İbn Mace; Menasik 4 (2891).

146 Vakıdî, II/437-438.

147 İbn Hişam, Siret, III/400; Muhammed İlyas Abdülğani, Tarihu Mekkete'l-Mükerreme Kadîmen ve Hadisen, 30; Sa'd b. Abdullah, Mu'cemü'l-emkine el-varide zikruha fi Sahihi'l-Buhari, 139; DİA, Cuhfe md.

148 Vakıdî, II/437-438.

149 Usfan; Mekke'ye 80 km. uzaklıkta bir kasabadır. Hz. Peygamber hicret, umre ve veda haccı yol-culuklarında burada konaklamıştır. Hudeybiye yolculuğunda burada Salat-i havf kıldırmıştır. Burada yetersiz ve içilemeyecek kadar acı suyu olan bir kuyu vardır. Hz. Peygamber'in mucizesiy-le suyu bollaşmış ve tatlı hale gelmiştir. Bugün bile kendisinden bir depo ve beş adet musluk ile su alınıp içilen kuyu Bi'ru Tefle olarak anılmaktadır. Bk.Öztürk, Necati, Fotoğraflarla Kutsal Topraklar, Diyanet İşleri Başkanlığı, Ankara 2006, II. Baskı, s. 96.

150 Yani peştamalları.

151 Kalın giysi.

152 Belden yukarıdaki giysileri.

153 Zemahşerî, Cârullah Ebu'l-Kâsım Mahmud b. Ömer, el-Fâik fî ğarîbi'l-hadîs, Thk.: Ali Muhammed el-Buhari, Muhammed Ebu'l-Fadl İbrahim, II.Baskı, Ts., I/243.

154 Ahmed b. Hanbel, I/232 (ş. Arnavud: Zayıf); Heysemî, Mecma', III/220 (Seneddeki Zem'a b. Salih hakkında bazı şeyler söylendi, ama sika kabul edildi.); İbn Hacer, zayıf dedi. Bk. Takribu't-Tehzib, No: 2035; Elbani, Daîfu't-Terğîb ve't-Terhîb, Mektebetü'l-Mearif, Riyad; I/179 (713).

155 Bk. Vakıdî, II/438.

156 Müslim, Hac 409 (1336); Mâlik, Hac 244; Ebû Davud, Menasik 8 (1736).

157 Ğamim; Mekke Medine yolunun 65. km.sinde yer almakta ve Usfan'ın 16 km. güneydoğusunda-dır. Hudeybiye seferinden dönerken Fetih suresinin indiği yerdir. Bk. Ahmed b. Hanbel, III/420; Öztürk, Necati, Fotoğraflarla Kutsal Topraklar, 95.

158 İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim, Garibu'l-hadis, Daru'l-Kütübi'l-İlmiyye, Beyrut 1408/1988, I/517.

159 Vakıdî, II/438.

160 İbn Huzeyme, IV/140, (2537) (Azami: Sahih); Hakim, Muhammed b. Abdullah, Müstedrek ale's-Sahihayn, Talikât: Zehebi, Telhis, Daru'l-Kütübi'l-İlmiyye, Beyrut 1411/1990; I/610, (1619) (Müslim'in şartı üzere sahih); Taberanî, Kebir, VIII/103, (8102).

161 İbn Kuteybe, Garib, I/517.

162 Buhari, Mesacid 55.

163 Sa'd b. Abdullah, age., 399.

164 Merru'z-zahrân; günümüzde Cümûm adı ile anılmakta, Mekke'nin 28 km. kuzeyinde bulunmakta-dır. Mekke'nin fethi seferine Peygamberimizin 10.000 kişilik ordusuyla konakladığı ve gece her nefere bir ateş yakmasını emrettiği yerdir. Bk. Öztürk, Necati, Fotoğraflarla Kutsal Topraklar, 97.

165 İbn Sa'd, Tabakâtü'l-kübrâ, II/173; Vakıdî Pazartesi günü ulaşıldığını söyler. Bk. Meğazi, II/438.

166 İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-kübrâ, II/173.

167 İbn Sa'd, II/173.

168 Ebû Ya'lâ, XIII/27, (7110); Heysemî, Mecma', IX/249 (Ricali sahihtir).

169 Çünkü Resûlullah muhacirlerin Mekke'de ölüp oraya defnedilmesini istemiyordu. Allah için terk edilen bir diyara dönmeyi, ölümle de olsa defnedilip Mekke'de kalmayı hoş karşılamıyordu. Bk. Sa'd b. Vakkas'ın hastalığı konusu.

170 Taberanî, Kebir, IV/107, (3817), 108 (3820).

171 Taberanî, Evsat, IV/289, (4225); Heysemî, Mecma', IX/249 (Ricali sahih); İbn Abbas'tan şahidi için bk. Ahmed b. Hanbel, I/183.

172 Sa'd b. Abdullah, age., 279.

173 Ahmed b. Hanbel, VI/273, Buhârî, Hayz 7; Müslim, Hac 119 (1211); Ebû Davud, Menasik 23

(1782).

174 İbn Sa'd, Ebû Abdullah Muhammed, et-Tabakâtü'l-Kübrâ, Beyrût, Ts., II/173; Vâkidî'ye göre Peygamberimiz Pazartesi günü Merru'z-Zahrân'a uğradı ve akşama kadar oradan ayrılmadı. Güneş battığında Mekke'ye varıncaya kadar akşam namazını kılmadı. Pazartesi günü Keda ve Küda ara-sında geceledi. Sabah olunca gusül aldı ve Mekke'ye girdi. Bk. Meğazi, II/438.

175 Kedâ; Mekke'nin yukarı mahallesinde Muhassab (Ebtah) tarafında bir tepedir. Küda; Mekke'nin aşağı mahallesi tarafında Kuaykıan dağı civarında bir tepedir. Bu iki tepenin arasında Zi Tuvâ vadi-si ve kuyusu vardır. Bk. Yakut, age., IV/441.

176 Vakıdî, II/438.

177 Ahmed b. Hanbel, II/47, Buharî, Hac 38, 39; Müslim, Hac 226 (1259).

178 Müslim, Hac 202 (1240).

179 Ahmed b. Hanbel, II/87; Buharî, Mesacid 55; Müslim, Hac 228 (1259); Nesaî, Menasikü'l-hac 103

(2862).

180 Lafız Müslim'in, Hac 227 ( 1259); Buharî, Hac 160; Ebû Davud, Menasik 45 ( 1865); Nesaî,

Kübra, 5/71 (8981).

181 Buhâri, Hac 41,15; Müslim, Hac 223 (1257); Ebû Davud, Menâsik 45, (1866,1867); Nesâi,105,

(2865); İbn Mace, Menâsik 26, (2940).

182 Muhammed İlyas Abdülğani, Tarihu Mekkete'l-Mükerreme, 139.

183 Müslim, Hac, (1259).

184 Bk. İbn Kayyim, Zadü'l-meâd, II/178 vd.

185 Buharî, Hac 33; Müslim 198, (1240); Nesaî, Menasikü'l-hac 77 (2813); Ayrıca bk. Ahmed b. Hanbel, I/252.

186 Kamil Miras, age., VI/93. Bu rivâyetin şahitleri:

Hz. Aişe'den: Müslim, Hac 130, (1211). Ayrıca bk. Ahmed b. Hanbel, VI/175.

Cabir b. Abdullah'tan: Ahmed b. Hanbel, III/317; Buharî, İtisam 27; Müslim, Hac 41 (1216); Nesaî, Menasikü'l-hac 108 (2872).

187 Ahmed b. Hanbel, III/469 (ş. Arnavud: Seneddeki Haris b. Bilal mechul olduğu için rivâyet zayıf-tır.); Nesai, Menasikü'l-hac 77 (2808); İbn Mace, Menasik 42 (2984), (Elbani: Zayıf).

188 İbn Kayyim, age., II/190-191.

189 Bk. İbn Mace, Menasik 42 (2984).

190 Vakıdî, II/438.

191 Tayalisi, Müsned, I/18, (113); Beyhaki, V/72, (8990).

192 İbn Kesir, Siret, II/397.

193 Beyhaki, V/72, (8991) (Beyhaki, bu rivayetin mürsel ceyyid olduğunu söyledi).

194 Şafiî, Muhamed b. İdris, Müsned, Daru'l-kütübi'l-ilmiyye, Beyrut, Ts., I/125; (Beyhaki, aynı rivâ-yeti naklettikten sonra şöyle dedi: Bu rivâyet munkatıdır. Bunun mürsel şahidi Süfyan es-Sevri'den Ebû Said eş-Şami yoluyla munkatı olarak Mekhûl'den nakledilmektedir. Bk. es-Sünenü'l-kübra, V/73 (8995)); Mekhûl rivâyeti için bk. İbn Ebi Şeybe, VI/81 (29624) (Munkatı).

195 Buharî, Hac 77.

196 İbn Hacer, Fethu'l-Bâri, III/479.

197 Aynî, Bedruddin, Umdetü'l-Kârî; IX/284; İbn Hacer, Fethu'l-Bâri, III/479.

198 Mübhem râvi sebebiyle bu rivâyet zayıf kabul edildi. Bk. Ahmed b. Hanbel, VI/399 (ş. Arnavud: Zayıf); Ebû Davud, Menasikü'l-hac, 88 (2016), (Elbani: Zayıf).

199 Uzun bir hadisten ilgili bölüm alındı. Bk. Ahmed b. Hanbel, III/320; Müslim, Hac, (1218).

200 Buhari, Hac 56.

201 Ahmed b. Hanbel, I/290, 291, 294, 306; Buharî, Hac 54 ; Müslim, Hac 241 (1266); Ebû Davud,

Menasik 51 (1886); Nesaî, Kübra, II/405, (3942).

202 Ahmed b. Hanbel, IV/98; Müslim, Hac 247 (1269).

203 Bk. Ahmed b. Hanbel, II/114, 120; Buharî, Hac 56; Müslim, Hac 245 (1268).

204 Buharî, Hac 58.

205 Kamil Miras, Tecridü Sarih, VI/19.

206 Malik, Hac 33 (807); Ahmed b. Hanbel; VI/113, 176, 247, 253, 262; Buharî, Hac 41; Müslim, Hac

399 (1333); Ebû Davud, Menâsik 48, (1875); Nesaî, Menasik 125 (2900).

207 Yani Şam ve Irak köşesi.

208 Buharî, Hac 41; Müslim, Hac 401 (1333); Nesaî, Menasikü'l-hac 125 (2903). Ayrıca bk. Ahmed b.

Hanbel, VI/179, 239.

209 İbn Hişam, Sîret, IV, 12, 135.

210 Ahmed b. Hanbel, I/305.

211 Ahmed b. Hanbel, IV/223, 224 (ş. Arnavud: Sahih).

212 Ebû Davud, Menasik 50 (1883), (Elbani: Hasen); Beyhaki, Kübra, V/79, (9035).

213 İbn Kesir, Siret, II/403.

214 Beyhaki, V/74 (9003); İbn Kesir isnadın ceyyid olduğunu belirtti. Bk. Siret, II/403; ayrıca bk. Hakim, I/625 (1671).

215 Ahmed b. Hanbel, II/108; Müslim, Hac, 246 (1268).

216 Vakıdî, II/438.

217 Vakıdî, II/460; İbn Hacer, bu duayı İbn Cüreyc'den İmam Şafiî'nin de rivâyet ettiğini ve İbn Cüreyc'in şöyle dediğini söyledi: Resûlullah'ın sahabesinden birisinin bana haber naklettiğine göre..” Bk. Telhisu'l-habir, Medine-i Münevvere, 1964; II/247.

218 Zeylai, bunu Vâkidî'nin İbn Ömer rivâyeti olarak verdi. Bk. Nasbu'r-raye, III/37.

219 Taberanî, Evsat, V/338, (5486).

220 Abdürrezzak, İbn Hemmam es-San'ânî, Musannef, el-Mektebü'l-İslâmî, Beyrut 1403, V/33 (8897).

221 Tayâlisi, Ebû Dâvûd Süleyman b. Dâvûd b. el-Cârûd, el-Müsned, Haydarâbât, 1321 h. (Thk.: Muhammed Abdülmuhsin et-Türkî, İmbâbe/Cîze, 1999); I/25, (178) ; Taberanî, Evsat, I/157 (492); Beyhaki, V/79, (9033); Heysemî, senedde zikredilen Haris'in zayıf bir râvi olduğunu belirtti. Bk. Mecma', III/538.

222 Vakıdî, II/438; Ahmed b. Hanbel, III/411 (ş. Arnavud: Hasen); İbn Huzeyme, IV/215 (2721) (A'zami: Zayıf); Hakim, II/304 (3098) (Zehebi: Sahih).

223 Ahmed b. Hanbel, I/28 (Burada mübhem bir kişi vardır. İmam Şafiî'nin rivâyetinde bu kişinin Abdullah b. Zübeyr'in şehit edildiği Haccac döneminde yaşayan Huzâa'lı bir kişi olduğu nakledilir. es-Sünenü'l-me'sûra, I/375 (510)), (ş. Arnavud: Hasen).

224 Bu ziyade için bk. Abdürrezzak, V/36, (8910).

225 Tercümesi: “Safa ile Merve yeryüzünde Allah (için fedakârlığ)ın sembollerindendir…”

226 Uzun bir hadisten ilgili bölüm alındı. Bk. Ahmed b. Hanbel, III/320; Müslim, Hac, 147 (1218).

227 İbn Kesir, Siret, II/405.

228 Ahmed b. Hanbel, VI/404 (ş. Arnavud: Hasen); Nesaî, Kübra, II/414 (3974); İbn Mace, Menasik 43 (2987) (Elbani: Sahih).

229 Tirmizî, (864) (Hasen sahih); İbn Huzeyme, IV/236 (2770).

230 Ahmed b. Hanbel, IV/223, (ş. Arnavud: İsnadda Ömer b. Harun bulunmaktadır. O da metrukü'l-hadistir.) Bu râvi için bk. Mizzi, Yusuf b. Zeki, Tehzibü'l-Kemâl, Müessesetü'r-risale, Beyrut 1400, XXI/520, No: 4317.

231 İbnü'l-Hümam, Kemaleddin Muhammed b. Abdülvahid, Şerhu Fethi'l-Kadir, Daru'l-fikr, Beyrut, Ts., II/452; Şirazi, Ebu İshak İbrahim b. Ali, Mühezzeb fi fıkhi'l-İmami'ş-Şafiî, Daru'l-fikr, Beyrut, I/223; Nevevi, Mecmu', Daru'l-fikr, Beyrut, 1417/1996; VIII/21; İbn Müflıh, Mübdi', III/213, 218; Azimâbâdi, Muhammed Şemsü'l-hak, Avnü'l-Ma'bûd, Daru'l-Kütübi'l-İlmiyye, Beyrut, 1415, II. Baskı, V/236; Mübârekpûrî, Muhammed Abdurrahman b. Abdurrahîm, Tuhfetü'l-ahvezî şerhu Câmii't-Tirmizí, Tsh.:Abdülvehhâb Abdüllatîf, Kahire, Ts., II. Baskı, III/506; Şevkani, Neylü'l-evtar, V/111.

232 Ahmed b. Hanbel, III/317; Müslim, 254 (1273); Ebû Davud, (1880); Nesaî, Kübra, II/396, (3902),

413 (3969).

233 Nevevi, Mecmu', VIII/76; İbn Kesir, Siret, II/405-406.

234 Bu rivâyetler ve yorumları için bk. Zeylai, Nasbu'r-raye, III/109-111; İbn Kayyim, Zadü'l-meâd, II/144-147.

235 Darekutnî, II/264 (132) (İsnada zayıf râviler bulunmaktadır.)

236 Darekutnî, II/264 (133) (Râvi hatas›); Zeylai, Nasbu'r-Raye, III/109 (Zayıf); İbn Kayyim, Zadü'l-meâd, II/140-141.

Bu rivâyetin şahitleri Hz. Ali ve ibn Ömer'den de gelmektedir. Ancak hepsi zayıf rivâyetlerdir.

Hz. Ali'den: Darekutnî, II/263 (129), (Zayıf râviler bulunmaktadır.)

İbn Ömer'den: Darekutnî, II/258 (99), (Zayıf râvi bulunmaktadır.)

237 İmam Ebû Yusuf, Yakub b. İbrahim el-Ensarî, Kitabü'l-Âsâr, Daru'l-Kütübi'l-İlmiyye, Beyrut 1355, 101 (483); İmam Muhammed b. Hasen eş-Şeybani, el-Hucce ala Ehli'l-Medine, Alemü'l-kütüb, Beyrut 1403, III. Baskı; II/5, 70, Darekutni, II/263 (129), 265 (135), (İbn Ömer riv. II/258 (99)) (Darekutni'nin bu rivâyetlerinin hepsi zayıftır.); ayrıca bk. Zeylai, Nasbu'r-Raye, III/110, 111.

238 Ebû Davud, (1897) (Elbani: Sahih); Darekutni, II/263, (127), İbn Abbas'tan, (128); (Râvilerden) İmam Şafiî ekledi: Bu rivâyeti bana Süfyan birinde Atâ yoluyla Hz. Aişe'den, diğerinde de, doğrudan Atâ'dan (mürsel) olarak nakletti.

239 Tirmizî, (Hasen garib), Hac 102 (947); (Tirmizi: Bu konuda İbn Ömer ve İbn Abbas'tan şahitleri de bulunmaktadır.), (Elbani: Sahih).

240 Darekutni, II/261, (115); Benzer manada İbn Ömer rivâyetleri için bk. Buharî, Meğazi 33; Müslim, Hac, 180 (1230); Nesaî, Menasik 144 (2932) (Elbani: Sahih).

241 Taberanî, Evsat, III/347-348 (2757) (İsnaddaki Leys b. Ebû Selim zayıf bir râvidir. Bk. İbn Hacer, Telhisü'l-Habir, II/251).

242 Bk. İbn Ebi Şeybe, VI/83, (29647, 29648); Beyhaki, V/95, (9135).

243 Buhari, Şirket 15.

244 İbn Hacer, Fethu'l-Bâri, III/608.

245 Ahmed b. Hanbel, II/139; Buhari, Hac, 103; Müslim, Hac, 174 (1227); Ebû Davud, Menasik, 24

(1805).

246 İbn Hibban, Siret, 385.

247 Ahmed b. Hanbel, I/176; Buharî, Hac 73; Müslim, Vasıyye 2 (1628); Tirmizî 6 (975); Ebû Davud,

Vesâya 2 (2864); İbn Mace, Vesâyâ 5 (2708).

248 Nevevi, Şerhu Sahihi Müslim, XI/76.

249 Nevevi, age., XI/78.

250 Nevevi, age., XI/78.

251 Nevevi, age., XI/79.

252 İbn Abdilber, Temhid, VIII/387-388; Nevevi, age., XI/76-78.

253 İbnü'l-Esir, Ebu'l-Hasan Ali b. Muhammed, en-Nihaye fi Ğaribi'l-Hadis ve'l-Eser, el-Mektebetü'l-ilmiyye, Beyrut 1979, III/837.

254 İbnü'l-Esir, Üsdü'l-gâbe fi marifeti's-sahabe, Kitabu'ş-Şa'b, Ts., I/219 (Haris b. Kelede).

255 İbn Sa'd, age., III/149.

256 İbn Sa'd, age., III/146.

257 İbn Sa'd, age., III/146; Buharî, Vesaya 2; Müslim Vasiyyet 2 (1628).

258 Ahmed b. Hanbel, V/52; Müslim, Hac 442, 444 (1352); Nesaî, Taksiru's-Salat 4 (1454).

259 İbn Kesir, Siret, II/410.

260 Vakıdî, II/440.

261 Vakıdî, II/440.

262 Ahmed b. Hanbel, V/202; Buharî, Cihad, 175; Müslim, Hac 439, 440 (1351); Ebû Davud, Feraiz

10 (2910).

263 Müslim, Hac 439 (1351).

264 Nevevi, Şerhu Sahihi Müslim, IX/120; İbn Hacer, Fethu'l-Bari, VIII/15.

265 Müslim, Hac 439 (1351).

266 Buhari, Umre 11; Müslim, Hac 193 (1237).

267 Ayni, Umdetü'l-Kâri, X/130.

268 Nevevi, Şerhu Sahihi Müslim, VIII/223.

269 Ahmed b. Hanbel, IV/309; Buharî, Sütre, 5, Menakıb 20; Müslim, Salat 47 (503); Nesaî, Kübra, I/148 (343). Ayrıca bk. Oral, Rıfat, Hz. Peygamber'in Fiziki Görünüşü, Ensar yayıncılık, Konya 2005; s. 74.

270 Ahmed b. Hanbel, IV/308 (ş. Arnavud: Sahih); İbn Huzeyme, IV/326 (2995), (el-A'zami: Sahih).

271 Bk. Nevevi, Şerhu Sahihi Müslim, IV/218, 219; İbn Hacer, Fethu'l-Bari, I/195, 200.

272 Uzun bir hadisten ilgili bölüm alındı. Bk. Ahmed b. Hanbel, III/320; Müslim, Hac, 147 (1218).

273 Buhari, Hac 31, 134; Nesai, Menasikü'l-hac 50 (2738).

274 Kamil Miras, age., VI/83.

275 Vakıdî, II/440; İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed, el-Muhalla, Daru'l-âfâkı'l-cedide, Beyrut, Ts., VII/272.

276 İbn Kesir, Siret, II/411.

277 Ebû Davud, Menâsik 26 (1811); İbn Mace, Menasik, 9 (2903); İbn Hacer, sahih dedi. Fethu'l-Bari, XII/327.

278 Terviye, sulamak manasındadır. Araplar o dönemde Zilhicce'nin 8. günü kendilerinin bol bol su içtiği, hayvanlarını da suladıkları gündür. Çünkü Arafat'ta su bulunmamaktadır. (İbnü'l-Esir, Nihaye, II/280).

279 Çünkü bu gün Mina'ya hareket edilmektedir. (İbn Kesir, Siret, II/411).

280 Ahmed b. Hanbel, V/268; Taberanî, Kebir, VIII/248; Heysemî, Mecma', III/232 (Ahmed b. Hanbel ve Taberanî rivâyetlerinde Ali b. Yezid bulunmaktadır. Bu râviye sika denmiştir.)

281 Abdürrezzak, V/148 (9215); Vakıdî, II/441.

282 Ahmed b. Hanbel, I/303, (ş. Arnavud: Sahih).

283 Tirmizî, Hac 50 (879), (Tirmizî: Seneddeki İsmail b. Müslim hakkında hıfzı açısından bazı itiraz-lar bulunmaktadır.) (Elbani: Sahih), Hac 50 (880) (Tirmizî: Seneddeki Miksem hakkında; Şu'be onun Abdullah b. Abbas'tan naklettiği beş hadisi saydı, ancak bu hadis onlar arasında yoktu), (Elbani: Sahih).

284 Nesaî, Menasikü'l-hac 114 (2883) (Elbani: Sahih).

285 Ahmed b. Hanbel, I/453, (ş. Arnavud: Hasen).

286 Metindeki ek: Ya da ağzı onunla yaş iken.

287 Ahmed b. Hanbel, I/385 (ş. Arnavud: Sahih liğayrihi); Buhari, Umre 18; Taberanî, Kebir, X/119 (10157).

288 Kamerî günler geceden başladığı için Arefe gecesinden, Arefe'nin gündüzünden önceki gece anla-şılır.

289 Bk. Müslim, Hac (2235).

290 Müslim, Selam 37 (2235).

291 Müslim, Selam 37 (2234).

292 Taberanî, Kebir, XI/452; (Heysemî, senedde Ata b. Saib bulunmaktadır. Kendisi ihtilaf etmiştir, dedi. Bk. Mecma', II/221; (Elbani: Hasen liğayrihi. Bk. es-Silsiletü's-Sahiha, V/35, No: 2023).

293 Şenûvve/Şenûe; Yemen'de bulunan bir yer ismidir. Nevevi, Şerhu Sahihi Müslim, II/226.

294 Katavan; Kufe'de bir yer ismidir. Bk. İbn Manzur, Lisanü'l-Arab, XV/191.

295 Vakıdî, II/441. Benzer rivâyet Cabir b. Abdullah'ın uzun rivâyetinde de geçmektedir.

296 Taberanî, Kebir, XII/414 (13525); Heysemi, bunun Bezzar tarafından da rivâyet edildiğini ve rica-linin sika olduğunu belirtti. Bk. Münâvi, Feyzu'l-Kadir, IV/259.

297 Vakıdî, II/441.

298 Vakıdî, II/441.

299 Buraya Cem mahalli denmesinin sebebi, Hz. Âdem ile Havva validemizin yeryüzüne indirilmesin-den sonra buluştuğu yer olarak kabul edilmesinden kaynaklanmaktadır. Bk. Mübarekpûrî, Tuhfetü'l-Ahvezi, III/540; Benna, Ahmed Abdurrahman, Bulûğu'l-emânî min esrari'l-Fethi'r-Rabbâni, İhyau't-türasi'l-Arabî, Beyrut, Ts., V/127.

300 Darimi, Abdullah b. Abdürrahman, Sünen, Çağrı yayınları, İstanbul 1992, Mukaddime 24 (233) (Hüseyin Selim Esed: Hasen); Vakıdî, II/442.

301 Müslim, Hac 147 (1218); Ebû Davud, Menasik 57 (1905); Nesâi, Kübra, II/421 (4001); İbn Mace,

Menasik 84 (3074).

302 Burası Müzdelife'de Kuzah adındaki bir dağın bulunduğu yerdir. Nevevi, Şerhu Sahihi Müslim, VIII/181; Azimabadi, Avnü'l-Ma'bûd, V/261.

303 Nemire, Arafat'a dahil değildir. Bk. Nevevi, age., VIII/181.

304 Burası Urane vadisidir. Nevevi, age., VIII/181; Azimabadi, age., V/261.

305 Buradaki dava Rabia'nın oğlu İyas'ındır. Küçük çocukken Benî Sa'd ile Benî Leys b. Bekir arasın-daki bir harpte kafasına taş isabet etmesi üzerine ölmüştü. Babası Rabia ise Resûlullah'tan sonra da yaşadı. Nevevi, age., VIII/182.

306 Nevevi, age., VIII/183.

307 Bu kayalar Cebel-i Rahme'nin eteklerindedir. Bazılarının iddia ettiği gibi Cebel-i Rahme'ye tırma-narak vakfe yapmak müstehap değildir. Nevevi, age., VIII/185.

308 Nevevi, age., VIII/186.

309 Nevevi, age., VIII/187.

310 Ebû Davud, Menasik 62 (1916) (Elbani: Sahih); İbn Kesir dedi ki: Senedde müphem biri vardır. Ancak Cabir rivâyeti onun şahididir. (Bk. Siret, II/413); Ebu'l-Hüseyin Abdülbaki b. Kâni', Mucemu's-Sahabe, Mektebetü'l-ğureba el-eseriyye, Medine, 1418; III/169 (1144) (Bu rivâyette müphem olan kişinin ismi Seleme olarak zikredildi.)

311 İbn Ebi Şeybe, III/245 (13876); Şahitleri için bk. a-Cabir'den: İbn Ebi Şeybe, III/245 (13877).

Cübeyr b. Mut'ım'den: Ahmed b. Hanbel, IV/82 (ş. Arnavud: Sahih ligayrihi).

İbn Abbas'tan: İbn Huzeyme, IV/254 (2816) (Elbani: Sahih).

312 Vakıdî, II/442.

313 İmam Şafiî, Müsned, I/32, (121); Beyhaki, V/114, (9238) (Râvi İbrahim b. Muhammed b. Ebû Yahya, Cabir'den naklettiği bu haberde tek kaldı.)

314 Taberanî, Kebir, VIII/141 (7632); Seneddeki Baki b. Velid müdellis bir râvidir. Diğer râviler ise sikadır. Bk. Heysemî, Mecma', III/271.

315 Ahmed b. Hanbel, IV/238 (ş. Arnavud: İsnadı Şehr b. Havşeb sebebiyle zayıf, ancak benzer sahih rivâyetler sebebiyle sahih ligayrihidir.); Ebû Davud, İcare 90, (3565), (Elbani: Sahih); Tirmizî, Vesaya 5, (2120), (Hasen sahih).

316 İbn İshak rivâyetindeki ziyade. Bk. İbn Kesir, Siret, II/413.

317 Nevevi, Şerhu Sahihi Müslim, X/37.

318 Ahmed b. Hanbel, V/267 (ş. Arnavud: İsnadı hasen).

319 Nevevi, Şerhu Sahihi Müslim, X/37.

320 Ahmed b. Hanbel, I/279, 285; Buharî, İhsar 26; Müslim, Hac 3 (1177); Ümmü Husayn'dan gelen şahidi için bk. Ahmed b. Hanbel, VI/403.

321 Taberanî, VIII/12 (16); Heysemî, Mecma', III/272 (Zayıf).

322 Buharî, Sıyam, 64; Müslim, Sıyam 112 (1124).

323 Ahmed b. Hanbel, II/47; Tirmizî, Savm 47 (751) (Hasen sahih).

324 Tirmizî'deki ziyade.

325 Ahmed b. Hanbel, II/304 (ş. Arnavud: Zayıf); Ebû Davud, Sıyam, 63 (2440) (Elbani: Zayıf); İbn Mace, Sıyam 40 (1732); Râvilerden Mehdi b. Harb mechul bir râvidir.

326 Müslim, Sıyam 196 (1162); ayrıca bk. Ahmed b. Hanbel V/295.

327 İbn Hacer, Fethu'l-Bari, IV/222; Azimâbâdi, Avnü'l-Ma'bûd, VI/354.

328 Müslim'deki ziyade.

329 Ahmed b. Hanbel, I/215; Buharî, Cenaiz 19; Müslim, Hac, 93 (1206).

330 Ahmed b. Hanbel, VI/383 (ş. Arnavud: Bu sened zayıftır); Taberânî, Kebir, XIX/209, (473); Heysemî, senedde Abdullah el-Yeşkurî bulunmakta ve ondan oğlu Muğıre dışında rivâyette bulu-nanı görmedim, demektedir. Bk. Mecma', I/198.

331 Ahmed b. Hanbel, IV/309, (ş. Arnavud: Sahih); Tirmizî Hac, 57 (889) (Elbani: Sahih), (2975) (Hasen sahih); Nesaî Hac, 203 (3016).

332 Tirmizî'nin diğer rivâyetinde Peygamberimiz “Hac Arafat'tır” şeklinde üç kere tekrarladığı nakle-dilir. Bk. Tirmizî, Tefsiru'l-Kur'ân, 3 (2975) (Hasen sahih).

333 Nesaî'deki ziyade.

334 Ahmed b. Hanbel, IV/137 (ş. Arnavud: Sahih); Tirmizî, Hac 53 (883) (Hasen sahih); Nesaî Hac, 202 (3014).

335 Ahmed b. Hanbel, II/210; (Heysemî, râvileri sika, dedi. Bk. Mecma', III/561) (ş. Arnavud: Muhammed b. Ebû Humeyd sebebiyle zayıftır. Ancak başka tariklerle Hasen ligayrihi seviyesine çıkar.)

336 Beyhaki, V/117 (9258) (Beyhaki dedi ki: Burada Musa b. Ubeyde zayıftır ve kardeşi de Hz. Ali'ye ulaşamamıştır.)

337 Mübarekpûrî, Tuhfetü'l-Ahvezî, IX/353.

338 Malik, Hac, 81 (945); Abdürrezzak, IV/337 (8125) (Elbani: Hasen. Bk. el-Camiu's-sağir ve ziya-detühü, el-Mektebü'l-İslâmî; I/199).

339 Taberanî, Evsat, III/189 (2892); Beyhaki, V/117 (9257); (Heysemî, seneddeki Hüseyin b. Abdullah b. Ubeydullah'ın zayıf olduğunu belirtti. Bk. Mecma', X/264).

340 Taberanî, Sağir, II/15 (696) (Beyhaki, Ukaylî'den râvi Yahya'nın münker rivâyetler naklettiğini belirtti.); (Heysemî, Yahya el-Mısrî'nin münker rivâyetlerde bulunduğunu, ama diğer râvilerin sahih olduğunu belirtti. Bk. Mecma', III/560).

341 Tirmizî, Daavât 88 (3520) (Tirmizî: Bu tarikle garibtir ve isnadı kuvvetli değildir.); İbn Huzeyme, IV/264 (2841) (Azami: Zayıf, dedi.); Beyhaki, Şuabü'l-İman, III/387 (3842).

342 Aşiyye: Zevalden sonra güneş doğmasına kadar olan vakittir. Bu nedenle akşama doğru, diye ter-ceme edildi.

343 Münâvi, Abdürraûf, Feyzu'l-Kadir, el-Mektebetü't-Ticariyye el-Kübra, Mısır, 1356, II/132.

344 Ahmed b. Hanbel, IV/14 (ş. Arnavud: İbn Kinane mechul bir râvidir.); Ebû Ya'lâ, III/149 (1578); Beyhaki, V/118 (9264).

345 Abdurrezzak, V/17 (8831); (Bu rivâyeti Katade'den işiten râvi müphemdir. Bk. Zeylaî, Nasbu'r-raye, III/65); Hutbenin Arefe günü kısmı ile ilgili Bilal b. Rabah'tan gelen şahidi için bk. İbn Mace Menasik 61 (3024) (Elbani: Sahih).

346 Ahmed b. Hanbel, II/224; Ebû Hüreyre'den şahidi için bk. Ahmed b. Hanbel, II/305 (ş. Arnavud: Hasen).

347 Abdurrezzak, V/16 (8830) (Seneddeki İbn Mücahid bilinmemektedir. Bk. Heysemî, Mecma', VII/388); Sadece Arafat kısmı zikredilen Ebû Hüreyre'den şahidi için bk. Ahmed b. Hanbel, II/305 (ş. Arnavud: Hasen); İbn Huzeyme, IV/263 (2839) (Elbani: Sahih).

348 Ahmed b. Hanbel, I/272; Makdisî, el-Ehâdîsü'l-Muhtâra, X/338-339, (366, 368). Heysemî: “Hadisin râvîleri, sahih rivâyetlerin şartlarını taşır” dedi. Bk. Mecmau'z- zevaid, VII/25, 189. Nesâî, es-Sünenü'l-kübrâ, VI/347-348, (11191) (Nesâî, senedde yer alan Külsüm b. Cebr'in hadis-te kuvvetli olmadığını ifâde etti.)

349 Na'mân: Arafat yakınlarında bir dağdır. Taif yolu üzerindeki bir vadide bulunan bu dağ Arafat'ın batı tarafına düşer. Bazen dağın yüksekliği ve üstündeki bulutların eksik olmaması sebebiyle Na'mânü's-sehâb ismiyle buluta izafe edilerek kullanılır. (Bk.İbnü'l-Esir, Nihâye, V/73; Râzi, Muhammed b. Ebû Bekir b. Abdülkadir, Muhtaru's-Sıhâh, Müessesetü'r-Risale, 1988, 669; İbn Kuteybe, Garîb, II/637).

350 (ya da) onlara doğru, yüz yüze konuştu.

351 Lafiz mânâsı, “şahitlik ettik” olduğu hâlde cümlenin akışı açısından, “Biz buna şahitlik ederiz” şek-linde alınmıştır.

352 Fahreddin Razi, Mefâtîhu'l-ğayb/Tefsiru'l-Kebir, Daru'l-İhyai't-Türasi'l-Arabî, Beyrut 1417, II. Baskı, V/397; Zemahşerî, Ebu'l-Kasım Mahmud b. Ömer, el-Keşşaf, Daru'l-Kütübi'l-İlmiyye, Beyrut, 1415; II/169-170; Şevkânî, Muhammed b. Ali, Fethu'l-kadîr el-cami beyne fenneyi'r-rivâ-ye ve'd-diraye fi ilmi't-tefsir, Daru'l-Kütübi'l-İlmiyye, Beyrut, Ts.; II/335.

353 Ahmed b. Hanbel, I/28, 39; Buharî, İman, 32; Müslim, Tefsir, 54 (3017).

354 İ. Şafiî, Müsned, 369; Vakıdî, II/443; Taberanî, Kebir, XX/24, (28); Heysemî, Taberanî'nin râvile-ri sahihtir, dedi. Bk. Mecma', III/565.

355 Bu ziyade için bk. Vakıdî, II/443.

356 Müslim, Hac 147 (1218); Ebû Davud, Menasik 57 (1905); Nesâi, Kübra, II/421 (4001); İbn Mace,

Menasik 84 (3074).

357 Tayalisi, I/259, (1909). Benzer rivâyet için bk. İbn Huzeyme, IV/350 (3051) (Elbani: Sahih).

358 Ahmed b. Hanbel, V/207, 201 (Ş. Arnavud: Sahih); Nesaî, Hac 203 (3018), (Elbani: Sahih).

359 Azimâbâdi, Avnü'l-Ma'bûd, VII/159.

360 Ahmed b. Hanbel, I/244 (2193), (ş. Arnavud: Hasen); İbn Huzeyme, IV/272 (2863), (Elbani: Sahih ligayrihi).

361 Taberani, Kebir, VIII/27, (7284); İbn Hacer bu rivâyetin isnadının hasen olduğunu belirtti. Bk. Fethu'l-Bâri, III/264.

362 Bk. Aynî, Umde, VIII/242.

363 Ahmed b. Hanbel, V/200 (ş. Arnavud: Sahih); Nesaî, Mevakît 50 (609).

364 Bk. Buharî, Hac 92; Müslim, Hac 266 (1280).

365 Bk. Ahmed b. Hanbel, V/208; Buharî, Vudu 6; Müslim, Hac 276 (1280); Ebû Davud, Menasik 64 (1925).

366 Ahmed b. Hanbel, V/210; Buharî, Hac 91; Müslim, Hac 283 (1286); Ebû Davud, Menasik 64

(1923); Nesaî Menasikü'l-hac 205 (3023).

367 Buharî, Hac 92, Müslim Hac 267 (1281).

368 Nevevî, Şerhu Sahihi Müslim, IX/26; Aynî, Umdetü'l-Kârî, IX/165.

369 Ahmed b. Hanbel, IV/262; Tirmizî, Hac 57 (891) (Hasen sahih); Nesaî, Menasikü'l-hac 211 (3039);

İbn Mace, Menasik, 57 (3016).

370 Ahmed b. Hanbel, V/208 (ş. Arnavud: Sahih).

371 Vakıdî, II/442-443.

372 İbn Manzûr, Lisanü'l-Arab, I/784.

373 Buharî, Hac 97; Müslim Hac 293 (1290).

374 Kamil Miras, age., VI/142.

375 Ebû Davud, 66 (1942); İbn Hacer, ed-Diraye fi tahrîci ehadisi'l-Hidaye, II/24 (isnadı sahih).

376 Ahmed b. Hanbel, I/272 (ş. Arnavud: Sahih); Taberanî, Kebir, XI/200 (11489).

377 Ebû Davud Menasik 66 (1943) (Elbani: Sahih); İbn Huzeyme, IV/280 (2884).

378 Râvi Muhbir.

379 Ahmed b. Hanbel, VI/ 347, 351; Buharî, Hac 97; Müslim, Hac 297 (1291).

380 İbnü'l-Esir, Nihaye, III/157.

381 yani, La ilahe illallah.

382 İbn Kuteybe, Garib, I/471; Araplar o dönemde bir insanı vasfetmek için özel lafızlar kullanırlardı. Resûlullah'ın şemailini anlatırken de bu lafızlar özenle seçilmiş ve kullanılmıştı. Bu kelimeler ve açıklamaları için bk. Oral, Rifat, Hz. Peygamber'in Fiziki Görünüşü, 105-128.

383 Müslim, Hac 147 (1218); Ebû Davud, Menasik 57 (1905); Nesâi, Kübra, II/421 (4001); İbn Mace,

Menasik 84 (3074).

384 Ahmed b. Hanbel, I/329; Heysemî râvilerin sika olduğunu belirtti. Bk. Mecma', III/559.

385 Yani kardeşi Fadl b. Abbas.

386 İbn Sa'd, Tabakat, IV/349; Vakıdî, II/444; İbn Hacer, İsabe, V/347.

387 Vakıdî, II/444.

388 Vakıdî, II/444.

389 Vakıdî, II/445; Şahitleri için bk.:

-Hz. Ömer'den gelen rivâyet, Ahmed b. Hanbel, I/39, 42; Buharî, Hac 99; Tirmizî, Hac 60 (896) (Hasen sahih);

-Hz. Ali'den: Ebû Davud, Menasik, 64 (1935).

390 Sebir, Mina'daki bir dağdır. İbnü'l-Esir, Nihaye, II/464.

391 Bu açıklama için bk. İbnü'l-Esir, age., II/464.

392 Vakıdî, II/444.

393 İbn Manzur, I/501; Karahisari, Ahteri-i kebir, I/440.

394 Razi, Muhtaru's-Sıhah, I/15 (Arafat ile Meş'ari'l-haram arasındaki mevki, boğaz).

395 Ahmed b. Hanbel, I/215 (ş. Arnavud: Sahih); Nesaî, Kübra, II/435 (4063); İbn Mace, Menasik 63 (3029) (Elbani: Sahih).

396 Vakıdî, II/445.

397 Ahmed b. Hanbel, I/75, 76, 156; Tirmizî, Hac 54 (885) (Hasen sahih); Has'am kabilesinden kadı-nın sorusu ile ilgili İbn Abbas'tan şahidi için bk. Malik, Hac 97; Ahmed b. Hanbel, I/212, 213, 219; Buharî, Hac, 23, 24; Müslim, Hac, 407, 408, (1334,1335); Tirmizî, Hac 85, (928); Ebû Davud,

Menasik 26, (1809); Nesaî, Menasikü'l-hac 9,11,12, (2635, 2641).

398 Müslim; Hac 310, (2197); Ebû Davud; 78 (1970).

399 Ahmed b. Hanbel, I/232 ; Tirmizî, Hac 63 (899) (Hasen).

400 Azimâbâdi, age. V/309.

401 Ebû Davud, Menasik 78 (1966) (Elbani: Hasen); Beyhaki, V/130 (9338).

402 İbn Manzur, age., IX/61.

403 Buhari, Umre 6.

404 Ahmed b. Hanbel, I/427 (ş. Arnavud: Sahih).

405 Lafız tercemesi, affedilen günah eyle, şeklindedir. Doğru anlaşılması için yukarıdaki şekilde ter-ceme edildi.

406 Ahmed b. Hanbel, I/297 (ş. Arnavud: Seneddeki râviler sikadır.); I/311 (Hasen), I/369 (Sahih); Beyhaki, V/154 (9478); Heysemî, Mecma' VIII/201.

407 Neğaf; deve veya davar burnunda ya da meyve çekirdeğinde olan kurtçuktur. Bk. Razi, Muhtaru's-Sıhah, 670.

408 Kuaykıân; Mekke'de bulunan dağ/mekan ismidir. Cürhümîler savaşırken bu dağdan silah sesleri duyulduğu/yankılandığı için bu isim verildi, diye de anlatılır. Bk. İbnü'l-Kesir, Nihaye, IV/88; İbn Manzur, age., VIII/288.

409 İbn Kesir, Siret, II/434.

410 Ahmed b. Hanbel, IV/61, V/374 (ş. Arnavud: Zayıf); Ebû Davud, Menasik 70 (1951) (Elbani: Sahih). Burada sadece sahabenin yerleştirilmesi zikredilmektedir.

411 Nesaî, Menasikü'l-hac 220 (3060) (Elbani: Sahih, dedi.)

412 Buharî, Hac 131.

413 Ebû Bekre'den gelen ziyade için bk. Ahmed b. Hanbel, V/39.

414 Buharî, Meğazi, 73.

415 Bu ziyade için bk. Ahmed b. Hanbel, II/135 (ş. Arnavud: Sahih).

416 Ahmed b. Hanbel, V/37; Buharî, Meğazi 73; Müslim, Kasâme 29 (1679); Ebû Davud, Menasik 68

(1947).

417 Bu ziyadeler için bk. Ahmed b. Hanbel, V/39, 49.

418 Metinde râvinin şüphesi zikredilmektedir: Zannederim ırzınız da dedi.

419 İbnü'l-Esir, Nihaye, V/206.

420 Müslim, Hac, 311 (1298); Beyhaki, V/130 (9336).

421 İbnü'l-Esir, age. I/247.

422 Metinde geçtiği gibi râvi burada kararsız kaldı. Sanırım siyah köle dedi, diye ekledi.

423 Taberanî, Kebir, I/183 (484); Heysemî; Seneddeki rical -Abdullah b. Ahmed b. Hanbel- dışındaki-ler sahih, Abbullah b. Ahmed ise sikadır, dedi. Bk. Mecma' VIII/258.

424 Nevevi, Şerhu Sahihi Müslim XVI/103.

425 İbnü'l-Esir, Nihaye, IV/41.

426 Ahmed b. Hanbel, IV/80 (ş. Arnavud: Sahih ligayrihi. Burada İbn İshak bulunmaktadır ve lafzı ile rivâyet etmektedir. Diğer râvileri sikadır.); Tirmizî, İlim 7 (2658)Taberanî, Kebir, IV/80 (4890).

427 Tirmizî, Salat 434 (616), (Hasen sahih). Ayrıca bk. Ahmed b. Hanbel, V/251, 262 (ş. Arnavud: Sahih).

428 Bu ziyade için bk. Ahmed b. Hanbel, V/251, 262.

429 Müslim, Hac 147 (1218); Ebû Davud, Menasik 57 (1905); Nesâi, Kübra, II/421 (4001); İbn Mace,

Menasik 84 (3074).

430 Ebû Davud, Menasik 20 (1767); Nevevi, Şerhu Sahihi Müslim, IX/69 (Sahih).

431 Ebû Davud, İbn Mace; İbn Abdilber, Temhid, XII/136 (Sahih).

432 Bu ziyade için bk. İbn Mace, Edahî 5 (3133), (Elbani: Sahih).

433 Lafız Müslim'in, Hac 318 (1301); Ahmed b. Hanbel, I/353, II/16, 34; Buharî, Hac 127; Ebû Davud, Menasik, 79 (1979); Nesaî, Kübra, IV/449 (415).

Şahitleri: Yahya b. Husayn'ın nenesinden. Ahmed b. Hanbel, IV/70;

Malik b. Rabîa'dan, Ahmed, IV/177; İbn Kârib babasından, Ahmed, VI/393; Ebû Hüreyre'den: Buharî, Hac 127; Müslim, Hac 320 (1302).

434 İbn Ömer'den, Ahmed, II/34, 151 (ş. Arnavud: Sahih); Ebû Said el-Hudri'den, Ahmed, III/89 (ş. Arnavud: Sahih).

435 Humeydi, Müsned, II/415 (931).

436 İbn Abdilber, Temhid, VII/266.

437 İbn Mace, Menasik 71 (3045), (Elbani: Hasen).

438 Müslim, Hac 325 (1305); Nesaî, Kübra, II/445 (4102); Benzer lafızla bk. Ahmed b. Hanbel, III/111, 208; Buharî, Savm 32; Tirmizî, Hac 73 (912).

439 Metindeki lafız haccâm şeklinde geçmektedir. O zamanda kan alanlar, aynı zamanda tıraş da yapıyorlardı. Doğru anlaşılması için berber diye terceme edildi.

440 Vakıdî, II/446.

441 Tirmizî, Hac 75 (914), (Elbani: Zayıf), (Tirmizî bu rivâyetin Hammad b. Seleme-Katade-Hz. Âişe yoluyla da rivâyet edildiğini ve ulemanın hepsinin bu görüşte olduğunu belirtti.); Nesaî, Zinet 4 (5049), (Elbani: Zayıf); Hz. Osman'dan şahidi için bk. Bezzar, II/92 (447), (Bezzar: Senedde Ravh bulunmakta ve kuvvetli değildir.)

442 Ebû Davud, Menasik, 79 (1984) (Elbani: Sahih ligayrihi); Bu senedde İbn Cüreyc kısmında inkı-ta bulunmaktadır. Bk. Zeylai, Nasbu'r-raye, III/102; Heysemî, Mecma', III/96; Beyhaki, V/104 (9187) (Beyhaki rivâyetinde İbn Cüreyc'in rivâyet ettiği kişi senedde Abdülhamid b. Cübeyr, yani İbn Şeybe olarak belirtilmiştir.)

443 Malik, Hac 52 (866).

444 Abdurrezzak, 5/15-16 (8830); Taberanî, XII/425 (13566); Elbani, Sahihu et-Terğib ve't-Terhîb, Mektebetü'l-Mearif, Riyad; II/5 (1112).

445 Ahmed b. Hanbel, III/413;Tirmizî, Hac 65 (903) (Hasen sahih); Nesaî, Menasikü'l-hac 220 (3061) (Elbani: Sahih).

446 Buharî, Hac 142. Benzer lafızlarla; Ahmed b. Hanbel, VI/39, 98, 107, 181, 192; Müslim, Hac 31-

38 (1189); Tirmizî, Hac 77 (917) (Hasen sahih).

447 Ahmed b. Hanbel, I/334 (ş. Arnavud: Sahih ligayrihi.); Ebû Davud, Menasik 78 (1978) (Elbani: Sahih); Nesaî, Kübra, II/441 (4090).

448 Bk. Tirmizî, Hac 77 (917). Burada rivâyetten sonraki ahkam zikredilirken bu konu beyan edildi.

449 İbn Kesir, Siret, II/430.

450 Müslim, Hac 147 (1218); Ebû Davud, Menasik 57 (1905); Nesâi, Kübra, II/421 (4001); İbn Mace,

Menasik 84 (3074).

451 Müslim, Hac 335 (1308). Ayrıca bk. Ahmed b. Hanbel, II/34; Ebû Davud, Menasik 83, (1998).

452 Ahmed b. Hanbel, I/309, VI/215; Tirmizî, (920) (Hasen sahih); Nesaî, Kübra, V/144 (9419). (Nesaî dedi ki: Râvi Ebu'z-Zübeyr'in Hz. Aişe'den hadis dinlemesi tartışmalı bir konudur. Hatta Buharî onun dinlemediğini söylemiştir.)

453 Tirmizî'deki ek.

454 Beyhaki, V/48 (8836); Elbani, İrvâü'l-ğalîl, el-Mektebü'l-İslâmî, Beyrut, 1405; IV/265

Hafız İbn Ebi Hatim, Merâsîl kitabında Ebu'z-Zübeyr'in Hz. Aişe ve İbn Abbas'tan hadis dinlemediği-ni belirtmiştir. Ayrıca Ebu'z-Zübeyr müdellis bir râvidir ve Hz. Aişe ile İbn Abbas'tan işittiğini de belirt-memiştir. Dolayısıyla bu hadiste inkıta bulunmaktadır ve zayıftır. Bk. Mübarekpûrî, Tuhfetü'l-ahvezî, III/572, 573; Azimâbâdi, Avnü'l-Ma'bûd, V/337.

455 İbn Kesir, Siret, II/430.

456 İbn Hibban, Sahih, IX/195.

457 Taberanî, Evsat, VI/197 (6176); Mütabii için bk. Taberanî, Kebir, XII/205 (12904); Beyhaki, V/146 (9433); Elbani, es-Silsiletü's-sahiha, II/439 (804).

458 Ahmed b. Hanbel, III/317; Müslim, Hac 140 (1215), 265 (1279); Nesaî, Kübra, II/416 (3980).

459 Metinde geçen tavaf sa'y manasındadır.

460 Buhari, Hac 74.

461 Müslim, Hac 347 (1316); Ahmed b. Hanbel, I/369; Taberanî, Kebir XII/207 (12910).

462 Ahmed b. Hanbel, I/287; Buharî, Hac 75; Müslim, Eşribe 117 (2027); Nesaî, Kübra II/410 (3957).

463 Heysemî, Buğyetü'l-Bahis an Zevaidi Müsnedi'l-Haris, I/464 (391).

464 İbn Manzûr, IV/159.

465 Abdurrezzak, V/89 (9085).

466 Zemahşeri, Faik, III/65; Kamil Miras, age., VI/46.

467 Bu konuda geniş bilgi ve rivâyetler için bk. İbn Hacer, Fethu'l-Bari, III/458-459.

468 Ayni, Umdetü'l-Kâri, VI/47; Kamil Miras, age., VI/47.

469 İbn Kesir, Siret, II/441, 491.

470 Taberanî, Evsat, VI/197 (6176); Mütabii için bk. Taberanî, Kebir, XII/205 (12904); Beyhaki, V/146 (9433); Elbani, es-Silsiletü's-sahiha, II/439 (804).

471 Ahmed b. Hanbel, II/22; Buharî, Hac 74; Müslim Hac 346 (1315); Ebû Davud, Menasik 75 (1959).

472 Ahmed b. Hanbel, V/450; Tirmizî, Hac 108 (955), (Hasen sahih); Ebû Davud, Menasik 78 (1975).

473 İbn Abdilber, Temhid, XVII/258.

474 Ahmed b. Hanbel, VI/90, (ş. Arnavud: Hasen); Ebû Davud, Menasik 77 (1973, (Elbani: Sahih).

475 Buhari, Hac, 139, 141.

476 İbn Kayyim, Zadü'l-meâd, II/287-288.

477 Ahmed b. Hanbel, II/138; Ebû Davud, Menasik 78 (1969); Tirmizî Mevakît 113 (900) (Hasen sahih)

478 Ahmed b. Hanbel, IV/161; Tirmizî, (219) (Hasen sahih); Nesaî, Kübra, I/299 (931).

479 İbn Manzur, age., XI/275; Mübarekpûrî, Tuhfetü'l-Ahvezî, II/3.

480 Ahmed b. Hanbel, V/72 (Ş. Arnavud: Bu rivâyet seneddeki Ali b. Zeyd sebebiyle zayıftır. Ancak başka tarikler sebebiyle sahih li gayrihi olur.)

481 İbn Hacer, Fethu'l-Bari, III/574.

482 İbnü'l-Esir, Nihaye, I/368.

483 Abd b. Humeyd, Müsned, Mektebetü's-sünne, Kahire 1408/1988, I/270 (858) (Musa b. Ubeyde zayıf râvidir. Bk. İbn Adî, Ebû Ahmed el-Cürcanî, el-Kamil fi duafâi'r-rical, Daru'l-fikr, Beyrut, III: Baskı, 1409//1988); II/44, (281); Beyhaki, V/152, (9464).

484 Ahmed b. Hanbel, V/251 (ş. Arnavud: Hasen li gayrihi); Nesaî, Mücteba, Biat 38 (4209) (Elbani: Sahih); Kübra, IV/435 (7834).

485 Onlar Kinde'lilerden bir kabiledir.

486 İbn Sa'd, Tabakât, I/323.

487 Bakara, 2/203.

488 İbn Hacer, Fethu'l-Bari, X/8; Mübarekpûrî, Tuhfetü'l-ahvezi, IV/26.

489 Ebû Davud, Hac, (1969); Beyhaki, V/131 (9341).

490 Müslim, Hac 342 (1313).

491 Müslim, Hac 342 (1313).

492 Buhari, Hac 143, 145.

493 Buharî, Hac 82; Müslim, Hac 339 (1309); Ebû Davud, Menasik 59 (1912);Tirmizî, Hac 116 (964).

494 Azmâbâdi, Avnü'l-Ma'bûd, V/272.

495 Ayrıca bk. İbn Kayyim, Zadü'l-meâd, II/293.

496 Nevevi, Şerhu Sahihi Müslim, IX/59; İbn Hacer, Fethu'l-Bâri, III/591.

497 Ahmed b. Hanbel, VI/230 Buharî, Hac 146; Müslim, Hac 339 (1311); Ebû Davud, Menasik 86

(2008) Tirmizî, Hac 82 (923).

498 Buharî, Hac 146; Müslim, Hac 341 (1312); Tirmizî, Hac 81 (922).

499 Ahmed b. Hanbel, II/89; Müslim, Hac 337 (1310); Tirmizi, Hac 81 (921).

500 Müslim, Hac 338 (1310).

501 Ahmed b. Hanbel, VI/191; Buharî, Umre, 7; Müslim, Hac, 111 (1211); Nesaî, Menasik 48 (2717).

502 Nevevi, Şerhu Sahihi Müslim, VIII/144; Ayni, Umdetü'l-Kârî, III/290; İbn Hacer, el-Fethu'l-Bâri, III/609.

503 Bk. İbn Hacer, Fethu'l-Bâri, III/610.

504 Ahmed b. Hanbel, VI/219 (ş. Arnavud: Sahih); Ebû Davud, Menasik 23 (1782) (Elbani: Sahih).

505 Malik, Hac, 34 (813).

506 Buharî, Hac 143.

507 İbn Huzeyme, Sahih, II/76.

508 Müslim, Hac 379 (1327); İbn Mace, Menasik 82 (3070).

509 Ahmed b. Hanbel, III/416 (ş. Arnavud: Haccac b. Erta' sebebiyle zayıf); Tirmizî, Hac 101 (946).

510 Buharî, Hac 32.

511 Ebû Davud, Menasik 86 (2006); (Elbani: Sahih).

512 Malik, İsti'zan 11; Ahmed b. Hanbel, VI/290, 319; Buharî, Mesacid 45; Müslim, Hac 258 (1276).

513 Hal cümlesi anlaşılması için bu şekilde terceme edildi.

514 Buharî, Hac 70; Nesaî, Menasikü'l-hac 139 (2926).

515 Buharî, Hac 143; Müslim, Hac 380 (1328).

516 Ahmed b. Hanbel, VI/82, 85, 164; Buharî, Hac, 73; Müslim, Hac, 382 (1211); Tirmizî, Hac 99

(943).

517 İbn Kesir, Siret, II/443.

518 Abdürrezzak, Musannef, V/75 (9044).

519 Darekutni, II/289 (239); Beyhaki, V/164 (9546); Zeylai, Nasbu'r-raye, III/91. Seneddeki Müsennâ

b. Sabbah tartışmalı bir râvidir. İbn Hacer; bu râvi zayıftır, çünkü ömrünün sonunda bazı şeyleri karıştırdı ve abid bir insandı, dedi. Bk. Takribu't-Tehzib, 519 (6471).

520 Beyhaki, Şuabu'l-İman, III/457 (4058); Zeylai, age., III/91. Senedde Müsennâ b. Sabbah bulun-maktadır.

521 Taberanî, Evsat, I/156 (491) (Taberanî, bu rivâyeti İmam Malik'ten sadece Abdullah b. Nafi', Mervan b. Mervan tarikinde tek kalarak rivâyet etti, dedi.) Heysemî, senedde tartışmalı râvi Mervan b. Ebû Mervan'ın bulunduğunu ve diğer râvilerin ise sika olduğunu, belirtti. Bk. Mecma', III/238; İbn Hacer zayıf, dedi. Telhisu'l-habîr, II/243 (1009).

522 Ebû Davud, Menasik 55 (1898), (Elbani: Zayıf). Ayrıca bk. Ahmed b. Hanbel, III/431 (ş. Arnavud: Zayıf).

523 Ahmed b. Hanbel, V/210 (ş. Arnavud: Sahih); Nesai, Menasikü'l-hac 131 (2914), (Elbani: Sahih); İbn Huzeyme, IV/329 (3004), (Azami: Sahih).

524 Kamil Miras, age., VI/113.

525 Ebû Davud, Menasik 55 (1899), (Elbani: Zayıf).

526 Azimâbâdi, Avnü'l-Ma'bûd, V/248.

527 Azimâbâdi, age., V/248.

528 Ahmed b. Hanbel, IV/329; Buharî, Fedailu's-sahabe, 76; Müslim, Hac 441 (1302); Ebû Davud, Menasik 92 (2022); Tirmizî, Hac, 103 (949) (Hasen sahih); Nesaî, Taksiru's-salât 4 (1455).

529 Ahmed b. Hanbel, V/52 (ş. Arnavud: Sahih).

530 Ahmed b. Hanbel, VI/334 (ş. Arnavud: Hasen); Ebû Davud, Menasik 1 (1722), (Elbani: Sahih); Heysemî, senedde Tev'eme'nin mevlası Salih'in bulunduğunu, bu kişiden İbn Ebi'z-Zi'b ihtilat etmeden önce rivâyet ettiğini belirtti ve bu rivâyet için sahihtir dedi. Bk. Mecma', III/490; Vakıdî, II/450.

531 Buharî, İhsar 37.

532 İbn Sa'd, Tabakât, VIII/209554.

533 Müslim, Edâhî 32 (1972).

534 Ahmed b. Hanbel, III/317; Buhari, Hac 123.

535 Aynî, Umdetü'l-Kârî, X/57.

536 Ahmed b. Hanbel, III/309; Buharî, Cihad 21; Müslim, Edahi 32 (1972).

537 Ahmed b. Hanbel, III/85 (ş. Arnavud: İsnadı kuvvetli);

Şahidi için bk. Cabir b. Abdullah'tan: Ahmed b. Hanbel, III/309; Buhari, Cihad 121; Müslim, 32 (1972).

538 Buhari, Hac 148.

539 İbn Kesir, Siret, II/444-445.

540 İbn Hişam, Siret, VI/8; Taberî, Muhammed b. Cerir, Tarihu'l-Ümem ve'l-Mülûk, Daru'l-Kütübi'l-İlmiyye, Beyrut 1407; II/205; İbn Kesir, el-Bidaye ve'n-nihaye, V/208.

541 Ahmed b. Hanbel, III/86 (ş. Arnavud: Seneddeki râviler sikadır.); Hakim, III/144 (4654), (Zehebi: Sahih).

542 Ahmed b. Hanbel, I/88 (ş. Arnavud: Sahih ligayrihi).

543 Yâkut, Mu'cemü'l-Büldan, II/389.

544 Ahmed b. Hanbel, IV/281 (ş. Arnavud: Sahih ligayrihi). Ayrıca bk. İbn Ebi Şeybe, VI/372 (32118).

545 Ahmed b. Hanbel, I/118, (ş. Arnavud: Sahih ligayrihi); Tirmizî, Menakıb 20 (3713) (Hasen sahih), (Burada rivâyetin sedece “O halde ben kimin velisi (dostu) isem Ali de onun velisidir” kısmı bulun-maktadır.); İbn Hibban, XV/375 (ş. Arnavud: Hasen).

546 Mübarekpûrî, Tuhfetü'l-ahvezi, X/178,193.

547 Ahmed b. Hanbel, IV/368, (ş. Arnavud: Başka sahih tariklerle geldiği için bu rivâyet de sahih ligayrihidir. Ancak seneddeki Atıyye, zayıftır, diğer râvileri sikadır.); Taberanî, Kebir, V/195 (5070).

548 Haten, Hanım tarafından olan akrabalar, Hanımın babası, kardeşi vs. Bazılarına göre kişinin dama-dıdır. Bk. Razi, age., 169. Bu nedenle dünürüm olarak terceme edildi.

549 Ahmed b. Hanbel, V/419 (ş. Arnavud: Sahih); Heysemî, Mecma', IX/108 (Ricali sikadır.)

550 Ahmed b. Hanbel, IV/366 (ş. Arnavud: Sahih); Müslim, Fezâilü's-sahâbe, 36 (2408); Tirmizî, Menâkıb, 31, (3788), (Hasen-garib); Nesaî, Kübrâ, V/45, 51, 130, (8148, 8175, 8464); İbn Huzeyme, IV/62, (2357); Hâkim, III/118, 160-161, (4576) (Hâkim, sahih dedi. Zehebî sükût etti); (4711), (Hakim, sahih dedi. Zehebî muvâfakat etti.)

551 İbn Kayyim, Zadü'l-meâd, II/299-300.

552 Müslim, Hac 409 (1336); Ebû Davud, Menâsik 8 (1736).

553 Ahmed b. Hanbel, II/125 (ş. Arnavud: Sahih); Buharî, Umre 15; Müslim, İmare 180 (1928).

554 Kamil Miras, age., VI, 188.

555 Ahmed b. Hanbel, III/302; Müslim, İmare 184 (715).

556 Buharî, Hac 24; Ebû Davud, Menasik 45 (1867); Ayrıca bk. Ahmed b. Hanbel, II/142.

557 Müslim, Hac 223 (1257); Ebû Davud, Menasik 45 (1867); Ayrıca bk. Ahmed b. Hanbel, II/29.

558 Nevevi, Şerhu Sahihi Müslim, IX/3.

559 Aynî, Umdetü'l-Kâri, IX/146-147; İbn Hacer, Fethu'l-Bari, III/391.

560 İbn Hacer, age., III/385.

561 Aynî, age., XVII/212.

562 Azimâbâdi, Avnü'l-Ma'bûd, V/224-226, 581.

563 Malik, Hac 81 (942); Ahmed b. Hanbel, II/5, 10, 15, 21, 105; Buharî, Hac, 12; Müslim, Hac 428

(1344); Ebû Davud, Cihad 158 (2770).

564 Bu mana için bk. Ayni, Umdetü'l-Kâri, X/132, Münâvi, Feyzu'l-Kadir, V/156.

565 Ahmed b. Hanbel, II/129 (ş. Arnavud: Hasen); Ebû Davud, Cihad, 166 (2782) (Elbani: Hasen).

566 Bu ziyade için bk. Ebû Davud, Cihad, 166 (2782).

567 İbn Manzur, age., IV/471.

568 Taberanî, Kebir, VI/104 (5640); Heysemî; Senedde bilinmeyen kişiler bulunmaktadır, dedi. Bk.

Mecma', IX/157; İbn Hacer, İsabe, III/205 (3554) (İbn Hacer başka tarikleri de nakletti.)

569 Ebû Davud, Menasik 80 (1989), (Elban: Sahih); Nesâi, Kübra, II/472, (4226); İbn Huzeyme, IV/72 (2376).

570 Buharî, Umre 4, Cezâu's-Sayd 26; Müslim, Hac 222 (1256); Nesâi, Sıyâm 6, (2210); Tirmizî, Hac

95 (939).

571 İbn Hibban, Siret, 385