T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 1938
Halk Kitapları: 504

Yayına Hazırlayan: Din Hizmetleri Genel Müdürlüğü

Yayın Yönetmeni: Doç. Dr. Fatih KURT

Yayın Koordinatörü: Suat OKUYAN

Grafik & Tasarım: Ali YÜCEER
Tashih: Kürşat ASLAN

Baskı: Önka Matbaacılık
Zübeyde Hanım Mah. Sebzebahçeleri Cad.
No: 80/32 Altındağ/Ankara
Tel: (0 312) 384 26 85

3. Baskı, Şubat 2023
ISBN: 978-625-7779-97-5
2023-06-Y-0003-1938
Sertifika No: 12930

Eser İnceleme Komisyon Kararı: 26.01.2021/01

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Tel: (0 312) 295 72 93 - 94 Faks: (0 312) 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış:
Döner Sermaye Daire Başkanlığı
Tel: (0 312) 295 71 53 - 56 Faks: (0 312) 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

HZ. PEYGAMBER’İN (S.A.S.) GENÇLERE GÖSTERDİĞİ ÖZEN VE VERDİĞİ DEĞER

Prof. Dr. Âdem APAK

Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

Son semavi din olan İslâm bütün insanlık için evrensel mesajların yanı sıra aynı zamanda bir eğitim sistemi, toplumlar ve insanlar arası ilişkilerin temeli olan bir değerler ve davranışlar düzeni getirmiştir. Zira evrensel mesajlar ile bunların hayata yansımasını temin eden eğitim sistemi olmaksızın İslâm’ın bir hayat dini hâline gelmesi mümkün değildir. Davranış düzeni konusunda en güzel örnek ise bu dinin tebliğcisi Hz. Peygamber’dir. Özellikle toplumların ümidi ve geleceği olan gençlerin yetiştirilmesinde peygamberî öğretinin tespiti ve takibi büyük önem arz eder. Dolayısıyla Resûl-i Ekrem’in (s.a.s.) gençlere yaklaşımını, onlarla ilişkilerini doğru bir şekilde tespit etmek, onun tavır ve davranışlarının gerisindeki temel prensipleri kavramak ve gelecek nesilleri bu doğrultuda yetiştirmek her Müslüman ferdin ve cemiyetin en öncelikli hedefi olmalıdır.

Hz. Peygamber (s.a.s.) tebliğ görevini üstlenmesinden itibaren Mekke toplumunda kadın-erkek, genç-ihtiyar, zengin-fakir, hür-köle ayrımı yapmadan herkesi İslâm’a davet etmişti. Onun çağrısına şehirde yaşayan hemen her gruptan insanlar olumlu cevap verip Müslüman oldular. İslâm’a girenlerin ortak özelliği ise onların ortalama yirmili yaşlardaki gençlerden meydana gelmiş olmalarıdır. Genelde ilk Müslümanların köleler, fakirler, kimsesiz ve zayıf kimseler olduğu şeklinde yaygın bir kanaat vardır. Ancak ilk kaynaklarda isimleri zikredilen Müslümanlara bakıldığında onların büyük çoğunluğunun yoksullar değil, refah içerisinde yaşayan Mekke’nin nüfuzlu ailelerine mensup gençlerden meydana geldiği açıkça görülür. Mesela Müslüman olduğunda Hz. Ali 10, Abdullah b. Ömer 13, Zeyd b. Hârise 15, Abdullah b. Mes’ûd ve Zübeyr b. el-Avvâm 16, Talha b. Ubeydullah, Abdurrahman b. Avf, Erkam b. Ebü’l-Erkam ve Sa’d b. Ebû Vakkâs 17, Mus’ab b. Umeyr 18-20, Câfer b. Ebû Tâlib 22, Osman b. Affân, Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh ve Hz. Ömer 25-31 yaşlarında idiler. Genç erkekler gibi genç hanımlar da İslâm’ı ilk seçenler arasında yerlerini almışlardır. Hz. Peygamber’in (s.a.s.) kızları Rukıyye, Zeynep, Ümmü Külsüm ve Fâtıma başta olmak üzere Hz. Ömer’in kız kardeşi Fâtıma bt. el-Hattâb, Hz. Ebû Bekir’in kızları Esmâ ve Âişe ilk akla gelenlerdir. Adı geçen gençlerin çoğu refah ve itibar sahibi olan ailelerini terk edip büyük fedakârlıklarla Hz. Peygamber’in (s.a.s.) safında yer almayı tercih etmişlerdir. Burada verilecek iki örnek, meseleyi açıklar mahiyettedir: Mus’âb b. Umeyr zengin bir ailenin çocuğu idi. Mekke’de en güzel, lüks ve gösterişli giyinen, pahalı kokular sürünen bir gençti.¹ İslâm’ı hiç tereddütsüz kabul etti. Müslüman olduğunu öğrenen ailesi kendisini hapsetti. Özellikle annesi oğlunun Hz. Peygamber’in (s.a.s.) yanında olmasına asla rıza göstermiyordu. Baskılardan bunalan Mus’âb bir süre sonra yurdunu terk ederek Habeşistan’a hicret etti. Daha sonra da Medine’ye ilk muhâcir olarak hicret etti. Bedir Savaşı’na katıldı. Uhud Savaşı’nda şehit olduğu zaman nâşının üzerine örtülecek kısa bir gömleğinden başka bir şeyi bulunamadı. Üstelik bu kumaş parçasıyla başı örtülünce ayakları açılmış, ayakları örtülünce de başı açık kalmıştır.²

Mus’ab’a benzer sıkıntıları ilk Müslüman gençlerden Sa’d b. Ebû Vakkâs da yaşamıştır. Özellikle müşrik olan annesi Hamdûne bt. Süfyân b. Ümeyye oğlunun Müslümanlığından rahatsız olmuş, onu dininden geri döndürmek için Hz. Muhammed’i (s.a.s.) inkâr edinceye kadar kızgın çöl güneşinde bekleyeceğini, ölünceye kadar yemeyi ve içmeyi terk edeceğini söylemiştir.³ Bir taraftan imanından vazgeçmek istemeyen diğer taraftan da annesinin durumuna son derece üzülen Sa’d’ın sıkıntısı nâzil olan şu ayetler ile ortadan kaldırılmıştır:

“Ey insanoğlu, ana-baba seni körü körüne bana ortak koşman için zorlarsa, onlara itaat etme; dünya işlerinde onlarla güzel geçin. Bana yönelen kimsenin yoluna uy, sonunda dönüşünüz banadır. O zaman yaptıklarınızı size bildiririm.”⁴

Anne-babaya itaati bir emir olarak kabul eden İslâm dininin, Allah’a şirk koşmayı bundan istisna tuttuğu inen âyetle açıkça ortaya konmuş oldu. Nitekim bu âyetin nâzil olmasından sonra Sa’d (r.a.): “Ey anne, senin bin canın olsa, sen de bunları birer birer teslim etsen, ben yine dinimden ayrılmam!” diyerek imanı konusundaki kesin kanaatini bildirmiş, oğlunun dinindeki sebatını gören anne de inadından vazgeçmek durumunda kalmıştır.⁵

Kureyşli bir başka genç olan Ebû Huzeyfe Kureyş liderlerinden ve Bedir Savaşı’nda müşrik olarak ölen Utbe b. Rebîa’nın oğlu idi. Ebû Huzeyfe zenginlik içinde yaşayan birisiydi. Babasından sonra kabilesi Ümeyyeoğulları’nın belki de Kureyş’in liderliği kendisini bekliyordu. Buna rağmen bütün bu servet, itibar ve rahatlığı terk ederek İslâm’la birlikte çileyi ve fakirliği seçmiştir.⁶

Yukarıda zikredilenlerin dışında genç yaşta İslâm’ı kabul eden pek çok Müslüman mevcuttur. Bunlar arasından İslâm’ın Mekke ve Medine dönemlerinde ve Hz. Peygamber’in (s.a.s.) vefatından sonraki zamanlarda çok önemli görevler üstlenenler vardır. Nitekim zamanla onların içinde halifeler, valiler, hâkimler, öğretmenler ve ülkeler fetheden komutanlar çıkmıştır. Özetle İslâm hareketini asıl yönlendiren ve onu Arap toplumunun yeni kimliği hâline gelmesinde canla başla destekleyerek Hz. Peygamber’e (s.a.s.) yardımcı olanlar bu idealist gençlerdi.

Siyer kaynakları incelendiğinde Hz. Peygamber’in de (s.a.s.) İslâm toplumunun şekillenmesinde ve İslâmî değerlerin yaşanmasında ve yayılmasında gençlere büyük sorumluluklar verdiği açıkça görülür. Allah Resûlü (s.a.s.) cesaret ve enerjilerinden gereği gibi yararlanmak için her şeyden önce gençlerin kendine güvenen, sağlam bir kişilik geliştirmelerine imkân sağlanmasını istemiştir. Zira Hz. Peygamber (s.a.s.) sorumluluk gerektiren en yüksek görevlere hazırlanmalarını gençliğin tabii hakkı ve toplum menfaatin bir gereği olarak görüyordu. Bundan dolayı gençlere özel ilgi gösteriyor, önemli görevler üstlenmeleri hususunda kendilerini teşvik ediyordu. Nitekim askerlik, eğitim-öğretim ve yargı alanlarında bu görevlendirmelerin örneklerini görmek mümkündür.

İlk Müslüman gençlerin faaliyetlerine bir örnek teşkil etmek üzere Hz. Peygamber’e (s.a.s.) evini tahsis eden ve 17 yaşında İslâm’ı kabul etmiş olan Erkam b. Ebü’l-Erkam’ın İslâm’ın ilk yıllarında üstlenmiş olduğu role özellikle temas etmek gerekir. Tebliğin ilk yıllarında Erkam’ın evinin Hz. Peygamber’in (s.a.s.) tebliğinde önemli bir rol üstlendiği görülmektedir. Davet faaliyeti için son derece elverişli olan bu ev Kâbe haremi dâhilinde Safâ Tepesi’nin eteğinde bulunuyordu. Hac ve umre maksadıyla dışarıdan gelenlerle dikkat çekmeden burada temas kurma imkânı vardı. Ayrıca Mekkeli Müslümanlar da buraya kolayca gelip gidebiliyorlardı. Hz. Peygamber (s.a.s.) Erkam’ın evinde bir yandan İslâm’a davet görevini yerine getiriyor, diğer yandan de Müslümanlara dinin yeni emirlerini bildiriyordu. Burada gerçekleştirilen faaliyetler sonucunda pek çok kişinin İslâm’a dâhil olduğu bilinmektedir. Nitekim Hz. Ömer Dârü’l-Erkam’da Müslüman olanların sonuncusu kabul edilir. İlk sahâbîlerin Müslüman oluşları, “Resûlullah’ın Dârü’l-Erkam’a girmesinden önce-sonra”, “Dârü’l-Erkam’da iken” şeklinde tarihlendirilmiştir.⁷

İlk Müslüman gençlerin Mekke’de olduğu gibi İslâm’ın Arap Yarımadası’nın dışında tanınmasında da önemli katkıları olmuştur. Yaklaşık 25 yaşında iken Habeşistan’a hicret eden Hz. Ali’nin ağabeyi Câfer b. Ebû Tâlib’in İslâm’ı ve Müslümanları savunmak üzere Habeşistan hükümdarının, Hristiyan din adamlarının ve saray erkânının huzurunda yaptığı konuşma İslâm hitabet sanatının eşsiz örneklerinden biri kabul edilir:

“Ey hükümdar, Allah aramızdan birini seçip de onu kendisi için elçi olarak gönderene kadar biz cahillerdendik, putlara tapar, ölü hayvan eti yer, fuhuş yapardık. Akrabalık bağlarına riayet etmez, komşuluk haklarını tanımazdık. Güçlü olanlarımız zayıf olanlarımızı ezerdi. Uzun bir müddet bu hâlde yaşadık. Sonra Allah bize aramızdan soyunu, doğruluğunu, güvenilirliğini, namusluluğunu bildiğimiz bir peygamber gönderdi. O bizi Yüce Allah’ın birliğini tanımaya ve Allah’a ibadet etmeye çağırdı. Ağaç ve taştan yaptığımız putlara tapmaktan, Allah’a ortak koşmaktan uzaklaştırdı. Bize doğru söylemeyi, emanete ve akrabalık bağına riayet etmeyi, komşularla güzel geçinmeyi, haramdan, kan dökmekten sakınmayı emretti. Fuhuştan, yalandan, yetim malı yemekten, namuslu kadına iftira etmekten menetti. Bize diğer insanlara kötülük yapmaktan çekinmeyi, sadece Allah’a ibadet etmeyi, sadaka vermeyi ve her çeşit iyi ve güzel ameller işlemeyi öğretti. Bütün bunlar bize hoş ve cazip geldi ve biz bunları yapmaya başladık. Fakat bunun hemen arkasından kendi insanlarımızdan, vatanımızı terk etmeye ve senin ülkene sığınmaya bizi mecbur eden işkenceler gördük. Hasılı biz, seçebileceğimiz bütün krallar arasından sizi tercih etmiş bulunuyoruz; zira sizin yanınızda bize kimsenin zulmedemeyeceğini ümit ediyoruz.”⁸

Mekkeli ilk Müslüman gençlerden Mus’ab b. Umeyr, I. Akabe Biatı’ndan sonra Hz. Peygamber (s.a.s.) tarafından Medine’ye öğretmen olarak gönderilmiştir. Bu sırada kendisi 25 yaşındadır. Onun gayretleri sonucunda pek çok Medineli Müslüman olmuş, Üseyd b. Hudayr ve Sa’d b. Muâz gibi iki nüfuzlu kabile reisinin İslâm’a girişini sağlamıştır.⁹

Mekke’de olduğu gibi Medine döneminde de gençlerin etkinlikleri dikkat çekmektedir. Bunlar arasında Zeyd b. Sâbit Hz. Peygamber (s.a.s.) tarafından komşu hükümdar, emîr ve Arap kabilelerine gönderilen mektupların pek çoğunu yazmıştır. Allah Resûlü (s.a.s.) onu daha sonra vahiy kâtipleri arasına dâhil etti. Nitekim vahiy kâtiplerinden olan Übey b Kâ’b bulunmadığı zaman, Peygamberimiz (s.a.s.) Zeyd b. Sâbit’i çağırır, gelen âyetleri ona yazdırırdı. Rivayetlere göre Hz. Peygamber’in (s.a.s.) vahiy kâtipleri içinde Übey b. Kâb’dan sonra Medine’de en çok vahiy yazan Hz. Zeyd b. Sâbit olmuştur.¹⁰ Zeyd, Hz. Peygamber (s.a.s.) vefat ettiğinde 21 yaş civarındaydı. İlk halife Hz. Ebû Bekir döneminde Kur’ân-ı Kerîm’i toplamakla yine Zeyd (r.a.) görevlendirilmiştir. Zeyd’in böylesine önemli bir faaliyeti gerçekleştirdiği sıralarda 22 yaşında olması İslâm’ın ilk döneminde gençlerin ne derece büyük rol oynadığını ortaya koyması bakımından ilgi çekicidir.¹¹

Allah Resûlü (s.a.s.) gençlerin kendi ilgi alanlarında yetişmesine büyük dikkat göstermiştir. Zekâ ve kabiliyetine güvendiği gençlerin ilimde uzmanlaşmaları için onlara büyük imkânlar sunmuştur. Kur’ân âyetleriyle karıştırılabileceği endişesiyle hadislerin yazılmasını yasakladığı bir dönemde Müslüman gençlerden Abdullah b. Amr b. el-Âs’a özel izin vermiştir. Abdullah b. Amr, Allah Resûlü’nden (s.a.s.) aldığı izinle es-Sahîfetü’s-Sâdıka adını verdiği bir hadis risalesi kaleme almıştır.¹²

Hz. Peygamber (s.a.s.) gençleri çoğunluğu yaşlı sahâbîlerden oluşan ordulara komutan tayin etmiş, pek çok gazvede sancağı bizzat gençlere vermiştir. Tebük Seferi’nde sancak Zeyd b. Sâbit’e, Bedir’de Hz. Ali’ye teslim edilmiştir. 18 yaşında olan Üsâme b. Zeyd Suriye’ye gönderilen orduya komutan tayin edilmiştir. Resûlullah (s.a.s.) Benî Kudâa kabilesi üzerine göndermek üzere hazırladığı birliğin sancağını da Üsâme b. Zeyd’e vermiştir. Sefere çıkan birlik aralarında Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer ve Ebû Ubeyde gibi muhâcirlerin de yer aldığı askerlerden oluşuyordu. Sahâbîlerden bazıları genç Üsâme’nin kumandan tayin edilmesini yadırgamışlar ancak Hz. Peygamber (s.a.s.) Üsâme’nin komutanlığında ısrar etmiştir.¹³

Hz. Peygamber (s.a.s.) pek çok hadislerinde faziletli gençleri medh ve takdir eder. Buna göre kıyamet gününde arşın gölgesi altında mutlu olacaklar arasında, gönlü Allah’a bağlı, severek Allah’a ibadet eden gençler de vardır: “Yedi sınıf insan vardır ki Yüce Allah kendi gölgesinden başka hiçbir gölge bulunmayan kıyamet gününde bunları kendi arşının gölgesinde muhafaza edecektir. Onlar adaletli devlet başkanı, Allah’a ibadet ederek temiz bir hayat içinde serpilip büyüyen genç, gönlü mescidlere sevgiyle bağlanmış olan namazlı kimse, Allah için seven ve bu sevgi ile birleşip bu sevgi ile ayrılan kişi, sosyal mevki sahibi ve güzelliği olan bir kadın tarafından çağrılıp da kadınlığını kendisine sunduğunda ‘ben Allah’tan korkarım’ cevabıyla onu terk eden erkek kişi, sağ elinin verdiği sadakayı sol eli bilmeyecek derecede gizli sadaka veren kişi, tenha yerlerde Allah’ı anıp gözleri yaş döken takvalı kişi.”¹⁴

Peygamberimiz (s.a.s.) kendilerinin değer verdiğinin bir göstergesi olarak her zaman gençlerle sıcak bir iletişim kurmuştur. Samimi bir yaklaşımla onların problemleriyle ilgilenmiş, gönüllerini kazanmıştır. Buna karşılık sahâbe gençleri de kendisine rahatlıkla içini dökebilmişler, gönüllerinden geçen duyguları dahi hiç çekinmeden ona açabilmişlerdir. Nitekim genç bir adam bir gün Peygamberimiz’e (s.a.s.) gelerek “Ya Resûlallah! Bana zina konusunda izin ver” demiştir. Bunun üzerine Peygamberimiz (s.a.s.) ashâbın tepkisine rağmen ona kızmayıp sükûnet içinde “yaklaş” der, yanına oturtur, elini onun omzuna koyar, ardından bunun annesine yapılmasından hoşlanıp hoşlanmayacağını sorar. Gençten hayır cevabını alınca da “İnsanlar da bunu anneleri için istemezler. Peki sen kızın için bunu kabul eder misin?” diye tekrar sorar. Yine hayır cevabını alınca elini gencin omzuna koyup, “Ya Rab! Bu gencin günahlarını affet, kalbini pak et, namusunu muhafaza et” diye dua eder. Gerçekten de bu genç o günden sonra hiçbir olumsuz davranış içinde olmamıştır.¹⁵ Allah Resûlü (s.a.s.) ayrıca “Allah’ın en çok beğendiği genç, gayr-i meşru şehvet peşinde koşmayan gençtir”¹⁶ sözüyle de başka gençleri bu tür davranışlara yönelmekten sakındırmıştır.

Resûl-i Ekrem (s.a.s.) gençlerin hataya meylini bilir ve onlara karşı sabırlı, anlayışlı davranırdı. Sahâbeden Ebû Mahzûre isimli gencin hatırası bu hususta ilginç bir örnek teşkil eder: “Resulüllah Huneyn Savaşı’ndan dönüyordu. Ben de hepsi Mekkeli olan bir grup gençle beraberdim. Gönlüm gerçek anlamda İslâm’a ısınmamıştı. Bu esnada Resûlüllah’ın (s.a.s.) müezzini ezan okumaya başladı. Biz de bir köşeye saklanıp müezzinin sesini alay ederek tekrarlamaya başladık. Yaptıklarımızı Peygamberimiz de duymuştu. Ezan bittikten sonra ‘Şunların içinde güzel sesli biri var’ diye gönderdiği adamlar bizi alıp onun huzuruna çıkardılar. Karşısına vardığımızda “Güzel sesli hanginiz?” diye sordu. Arkadaşlarım beni gösterdiler. Resûlullah (s.a.s.) beni yanına çağırıp ezan okumamı istedi. Bu esnada Hz. Peygamber’den (s.a.s.) ve ezandan hiç hoşlanmadığım hâlde çaresiz kalkıp onun önünde ezan okudum. Ben ezanı bitirdiğim zaman bana hediye olarak bir miktar para ikram etti. Daha sonra da alnımı öpüp sırtımı sıvazladı. Bunun üzerine ben de: “Ey Allah’ın elçisi Mekke’de ezan okumama izin verir misin?” dedim. O da tereddütsüz bir şekilde izin verdiğini beyan etti. İşte o anda Resûlullah’a (s.a.s.) karşı duyduğum hoşnutsuzluktan bende eser kalmamış, gönlüm ona karşı sevgi ile dolmuştu. Mekke’ye geldim ve onun emriyle müezzinlik yapmaya başladım.”¹⁷

Sonuç olarak ifade etmek gerekirse, gençlerin eğitiminde yetişkinlere büyük görev düştüğü açıktır. Bundan dolayı yetişkinlerin kuracağı sıcak ve mutlu bir aile yuvasında Hz. Peygamber’in (s.a.s.) aile fertlerine karşı tutumu gençlere hem teorik açıdan öğretilmeli ve hem de genç bizzat kendisi, bunun uygulamasına aile içinde tanık olmalıdır.¹⁸

1 İbn Sa’d, et-Tabakâtü’l-Kübrâ, I-VIII, Beyrut ts. (Dâru Sâdır), III, 116; İbn Abdilberr, el-İstîâb fî Ma’rifeti’l-Ashâb, I-VI, Kahire ts, (Dâru Nehdati Mısr), IV, 1473.

2 Buhârî, Sahîh-i Buhârî, I-VIII, İstanbul 1979, Cenâiz, 27; Müslim, Sahîh-i Müslim, (thk. Muhammed Fuad Abdulbâki), I-V, Beyrut 1972, Cenâiz, 17; Tirmizî, Sünen, I-V, İstanbul 1981, Menâkıb, 54; İbn Sa’d, et-Tabakât, III, 121-122.

3 İbn Hişâm, es-Sîretü’n-Nebeviyye, (thk. Mustafa es-Sakkâ-İbrahim el-Ebyârî-Abdülhâfız Şelebî), I-IV, Beyrut ts., I, 268.

4 Lokman, 31/15.

5 Müslim, Fedâil, 43.

6 İbn Abdilberr, el-İstîâb, IV, 1631.

7 İbn Hişâm, es-Sîretü’n-Nebeviyye, I, 270.

8 İbn Hişâm, es-Sîre, I, 359-360.

9 Buhârî, Menâkıbu’l-Ensâr, 46.

10 İbn Abdilberr, el-İstîâb, II, 538.

11 Buhârî, Menâkıb, 16; Tirmizî, Menâkıb, 33.

12 İbn Sa’d, et-Tabakât, II, 373.

13 Buhârî, Meğazi, 87; Müslim, Fedâil, 63.

14 Buhârî, Zekât 16; Müslim, Zekât, 91.

15 Ahmed b. Hanbel, Müsned, I-V, Beyrut ts., V, 256-257.

16 Ahmed b. Hanbel, Müsned, IV, 151.

17 İbn Mâce, Sünen, (thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî), I-II, Kahire 1953, Ezan, 2; Ahmed b. Hanbel, Müsned, III, 409.

18 Bu konuda geniş bilgi için bk. Sarıçam, İbrahim, Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı, Ankara 2004, s. 304-308; Yeken, Fethi, İslâm Gençliği, (çev. Abdülkadir Kınar), İstanbul 1993, s. 49-68; Mahmud, Abdülhâlim, Müslüman Gençliğin Eğitimi, (çev. Bedrettin Çetiner), Konya 1997, s. 122-147, 159-176; Gündüz, Turgay, İslâm, Gençlik ve Din Eğitimi, İstanbul 2003, s. 138-186; Hökelekli, Hayati, “Gençlik ve Din”, Gençlik Din ve Değerler Psikolojisi (ed. Hayati Hökelekli), İstanbul 2006, s. 9-33; Kula, Naci, “Gençlerimize Peygamberimizi Nasıl Anlatalım”, Hz. Muhammed ve Gençlik, Ankara, 1995, s. 67-73; Perşembe, Erkan, “Genç-Aile İlişkilerinde Uyumun Sağlanmasında Dinin Fonksiyonel Rolü Üzerine”, Gençlik Dönemi ve Eğitimi, (hz. İsmail Kurt-Seyit Ali Tüz), İstanbul 2000, s. 259-276.

HZ. PEYGAMBER’İN GENÇLERİ KENDİ “DÜNYASINA” KATMASI:

KUŞAKLAR ARASI İLETİŞİM VE YETİŞKİN SOSYALLEŞMESİ NASIL GERÇEKLEŞİR?

Dr. Öğr. Üyesi Selim DEMİRCİ

Trabzon Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

Özet

Hz. Peygamber, risalet görevinin bir gereği olarak birbirinden farklı yaş gruplarından müteşekkil insan kitleleri ile muhatap olmuştur. Bu sosyal gruplar arasında da gençlerin ayrı bir yeri ve önemi bulunmaktadır. Zira gençlik dönemi, imkânları yanında insan hayatının çetrefilli bir gelişim devrine tekabül etmektedir. Bu gelişim çağındaki problemlerin başında ise, gençlerle yaşı ileride olanlar arasında görülen iletişime bağlı sorunlar gelmektedir. Bu noktada Hz. Peygamber’in orta yaş üstü (kırk-altmış üç yaş aralığı gibi) ileri bir yaş döneminde onlarla nasıl anlaştığı dikkate değer bir meseledir. Genel olarak, onun (s.a.s.) yakınında bulunan gençlerin kaynaklara giren aktarımlarına bakıldığında, Hz. Peygamber’in gençleri kendi “dünyasına” yani sosyal ilişkiler ağına dâhil ettiği görülmektedir. İşte bu çalışmada, genç sahâbîlerin yapmış olduğu bazı aktarımlar da göz önünde tutularak gençler ve büyükleri arasındaki sorunun tek taraflı olmadığı ortaya konulmaya çalışılacaktır. Ayrıca incelememizde günümüz gençlerini “dünyamıza” katmadan/dâhil etmeden yapılacak olan eğitim ve öğretim, iş hayatı, çalışma vb. her türlü faaliyet için sadece bir eksikliğe işaret edilmekle kalınmayıp içselleştirilmiş sosyal ilişkiler ağı önerileri de yapılmaya çalışılacaktır.

Giriş: Hz. Peygamber’in Gençleri Kendi Dünyasına Katması/Dâhil Etmesi

Hz. Peygamber (s.a.s.), birçok yönüyle birbirinden farklı toplumsal gruplarla muhatap olmuştur. Bu gruplar arasında çocuklar, gençler, yaşlılar, kadınlar, köleler, hürler, efendiler, Yahudiler, Hristiyanlar vs. bulunmaktadır. Onun (s.a.s.), farklı sosyal kategorilerdeki bu muhatapları ile kurduğu bağ açısından gençler en dikkat çekici grubu oluşturmaktadır. Zira Hz. Peygamber’in; risalet görevini üstlendiği kırk-altmış üç yaş aralığı ile gençlik döneminin sıkıntıları bir arada düşünüldüğünde, anlatılarda karşımıza çıkan iletişimin hiç de kolay olmadığını günümüzdeki pratikler/iletişim tecrübeleri açısından söyleyebiliriz. Hâlbuki herhangi bir siyer kitabını veya hadis kaynağını elimize aldığımızda hadiselerdeki etkin unsurun gençler olduğu görülmektedir. Bunun “niçin” böyle olduğu gençlik döneminin imkânları açısından önemi açık bir husustur. Ancak “nasıl” olduğu sorusu daha önemlidir. Çünkü gelişim dönemi itibariyle gençlik, pozitif imkânlarının yanında insan hayatının “problemli” bir devrine de tekabül etmektedir. Bu problemlerin başında da “iletişimsizlik” diye özetleyebileceğimiz sorunlar gelmektedir. Gençler, kendilerini önemli bir birey olarak hissettikleri bu dönemde dikkate alınmadıklarını ve anlaşılmadıklarını sıkça vurgularlar. Benzer şekilde büyükler de gençlerin bir türlü kendilerine kulak vermedikleri ve onlarla anlaşamadıkları konusunda ısrarcıdırlar.

Bu noktada Hz. Peygamber’in orta yaşta ve nispeten “yaşlı” biri olarak gençlerle nasıl “anlaştığı” sorusu günümüzdeki birçok iletişim probleminin çözümü açısından önemlidir. Hz. Peygamber’in gündelik hayatına dair önümüzdeki anlatılar göz önünde bulundurulduğunda özetle o, gençleri kendi dünyasına bir şekilde dâhil etmiştir, diyebiliriz. Sahâbenin gençleri ondan nakilde bulunurken sık sık; “biz/ben Peygamber’le beraberken”, “birlikte yürürken”, “bizim aramızdayken”, “beraber çarşıda iken”, “terkisindeyken”, “beraber bahçedeyken”, “bir gün Allah’ın Resûlü ile birlikte çıktık”, “yanındayken” ve “yanımızdayken” gibi ifadelerle paylaştıkları bir âna/hatıraya işaret etmişlerdir. Buna göre Hz. Peygamber:

- Zaman zaman kendi evinde ağırlayarak gençlere bizzat ikramda bulunmuş,

- Bazı gençleri gece misafir etmiş,

- Bazı gençlerin evine giderek onların davetine icabet etmiş,

- Onların hastalıklarında ziyarette bulunmuş,

- Katıldığı ziyaretlere ve davetlere gençlerden bir grupla katılmış,

- Kimilerini yolculuklarında bineğine alıp sohbet ederek onlarla samimi bir yakınlık kurmuş,

- Şakalaşmış,

- Yeri geldiğinde kendi düğün yemeklerine onları davet etmiş, kimi zaman da düğünlerine katılarak sevinçlerine ortak olmuş,

- Gençler yakınlarını kaybettiklerinde cenazelerinde hazır bulunarak hüzünlerini paylaşmış,

- Onlara büyüklerin yadırgayacağı önemli görevler vermiş,

- Onlarla istişare etmiş,

- Onların ekonomik durumlarını, maddi sıkıntılarını yakından takip etmiş,

- Evlilik, bakmakla yükümlü olduğu kimseler ve benzeri hususlarda gençlere yardımcı olmuş,

- Gençlere, kendilerini ifade ederek ortaya koyabilecekleri imkânlar sağlamış,

- Onları sık sık takdir ve taltif etmiştir.

Kısaca Hz. Peygamber gençleri gündelik hayatına dâhil etmekle kalmamış, bilakis onları “kendi” dünyasına katmıştır.

Hz. Peygamber bu şekilde, sadece gençleri “dünyasına” dâhil etmekle kalmamış onlarla kurduğu yakınlık sayesinde gençlerin “hayatına” da dâhil ve tabii olarak da “müdâhil” olmuştur. Ayrıca o, insanın ilerleyen yaşlarında gençlerle ünsiyeti nasıl temin edeceğini de uygulamalı olarak göstermiştir. Çünkü onun (s.a.s.) yakın ilgi ve alakasına mazhar olan gençler bu sayede;

- Hz. Peygamber’in gündelik hayatını yakından izleme,

- Onun (s.a.s.) ahlaken ne kadar eşsiz biri olduğunu müşahede,

- Aile hayatı hakkında gözlem yapabilme,

- Yakın arkadaşları ve dostlarını tanıma,

- Gecesi ve gündüzü, çarşı ve pazardaki hâl ve tavırları hakkında fikir sahibi olma imkânını elde etmişlerdir.

Hz. Peygamber’in günlük hayatındaki doğal ve samimi tutumu ile onlara anlatarak idealize ettiği “dünya” arasındaki insicam gençlerin herhangi bir çelişkiye düşmemesi bir yana ona olan bağlılık/ittiba duygularının artmasına sebep olmuştur. Bu şekilde kendileri için üsve-i hasene/en güzel örnek olan Peygamber’le (s.a.s.) aralarında farklı bir “yakınlık” ve doğal bir “öğrenme süreci” meydana gelmiştir.

Hz. Peygamber’in risaleti süresince, günümüzdeki nesiller arası ilişkilerde yaşanan problemli durumu ifade etmede sıkça kullanılan, kuşak çatışması gibi bir durumun yaşanmaması da bu şekilde mümkün olmuştur. Hâlbuki hem Mekke hem de Medine dönemine bakıldığında karşımızda; sosyal, siyasal, dinî ve iktisadi vb. yönlerden farklı “gerilimlerin” yaşandığı bir toplum bulunmaktadır. Böyle bir ortamda, onun (s.a.s.) gençlerle bir çatışma yaşamadığı, aksine bu sıkıntılı ortamda gençlerin ona her yönden destek olduğu görülmektedir. Bunda da Hz. Peygamber’in dünyalarına dâhil olmaları etkin unsur olmuştur ve bu sayede onlar İslâm dininin ortaya koyduğu erdemlerin aktarımı noktasında “numune”/“örnek grup” hâline gelmişlerdir.

Hâlihazırda görüldüğü üzere; gençlerle büyükler arasındaki kopukluk, farklı boyutlarıyla çatışma, istenmeyen neticeleri ile gerginlik ve buna bağlı şikâyetlerin varlığı her toplum ve her dönemde bir gerçektir. Meseleye buradan bakıldığında temel sorun -büyüklerin ifade ettiği şekliyle- gençlerin “sosyal” olmaması değildir. Büyüklerin, gençlerin “dünyasına” girememesi, gençlerle ilişkilerinde sosyalleşememeleri ve doğal olarak da onları kendi “dünyalarına” dâhil edememeleridir. Farklı sahalarda gençler ve onların eğitimi ile sorumlu olanların muhataplarından bekledikleri “kulak verilme”, “takip edilme” ve “dikkate alınma” gibi taleplerinin karşılık görmesi anlatımın/konuşmanın/nasihatin ötesinde bir çabayı gerekli kılmaktadır. Buna göre resmî veya toplumsal bir görev olarak onlarla yakınlık kurmak durumunda olanlar; gençler tarafından dinlenilmek istiyorlar ise onları dinlemeliler ve fark edilmek istiyorlarsa onları muhakkak fark etmelilerdir.

Hz. Peygamber’in siretinde gördüğümüz ve hadis kaynaklarındaki bazı rivayetlerden hareketle günümüze taşınan bir tanımlama olarak birinin “dünyasına” katılmanın veya dâhil olmanın mahiyeti dikkat çekilen bu mesele açısından önemlidir. Zihinlerde çağrıştırdığı anlamı sarih olan bu ifadeyi Hârice b. Zeyd b. Sâbit’ten nakledilen bir rivayet açıklamaktadır. Buna göre bir grup Zeyd b. Sâbit’in yanına gelmiş ve ondan Hz. Peygamber’e dair hatıralarından bahsetmesini istemişlerdir. Buradaki aktarıma göre aynı zamanda Hz. Peygamber’le komşuluk da yapan Zeyd bu talebe şöyle karşılık vermiştir:

“Peygamber’e (s.a.s.) vahiy geldiği zaman bana birini gönderirdi ve ben de inen vahyi yazardım. Bizler ahiretten bahsetsek o da bizimle beraber ahiretten bahsederdi. Biz dünyadan bahsetsek o da bizimle beraber dünyadan bahsederdi. Biz yemeklerden bahsetsek o da bizimle beraber yemeklerden bahsederdi.”¹

Zeyd b. Sâbit, vahiy kâtipliği yapmış bir genç olarak Hz. Peygamber’in yanında iken aralarında yaşanan diyaloglara dair dikkat çekici değerlendirmelerde bulunmaktadır. Onun (r.a.) aktarımına göre Hz. Peygamber’in hazır bulunduğu bir oturumda vahiy gelmişse yazılır, ahiret hatırlanacaksa hatırlanır ancak dünyalıklardan hatta yemeklerden bile konuşulurdu. Buradaki anlatımda Hz. Peygamber’in muaşeret ahlakı yanında daha hususi konularda da ashâbın gençleri üzerinde bıraktığı intiba dikkat çekicidir. O (s.a.s.), gençlerin “kendileri gibi” olmalarına/davranmalarına imkân sağlamış, onlar için rol model olmuş, hatta kendisinin de içinde olduğu ortak bir paylaşım alanının varlığını onlara fiilen göstermiştir.

Buradaki anlatımda öne çıktığı gibi ashâbın gençleri ile Peygamber (s.a.s.) arasında tek taraflı bir bilgi iletimi/aktarımı söz konusu değildir. Yani o, sadece konuşan bir kimse değildir. Zaten gençlerin, bir kimsenin “dünyasına” dâhil olması;

- Onlardan uzak yaşamamayı,

- Onların sosyal problemlerinin farkında olmayı,

- Onlarla münasebeti geliştirmeyi,

- Onlara yardım ederek yaşamayı gerekli kılan yani “sosyal öğrenme”² denilen sürecin ifadesidir.

Şu durumda neticeleri itibariyle, birinin dünyasına dâhil olmak, bireysel ve toplumsal bazı normların öğrenilmesi ile sınırlı bir şey değildir. Aynı zamanda inanç ve buna bağlı olarak oluşan sosyal alanı/dünyayı kendi zemininde görerek “içselleştirme” sürecidir. Bu da ancak sosyal bir birliktelikle kendisinden bahsedebileceğimiz bir durumdur.

Bu metin, Hz. Peygamber’in gençlerle kurduğu yakınlığın farklı ve güncel bir boyutuna dikkat çekmeyi amaçlamaktadır. Onun (s.a.s.), gençleri dünyasına nasıl dâhil ettiği, hadis kaynaklarındaki bazı rivayetlerin aktarımı ve bu rivayetlerin kısa değerlendirmeleri üzerinden ele alınmaya çalışılacaktır. Bu da; gençlerin Hz. Peygamber’in dünyasına katılma/dâhil olma vasıtaları ve bunun önemi ve bazı sonuçları olmak üzere iki başlık halinde incelenecektir.

I. Gençlerin Hz. Peygamber’in Dünyasına Katılma/Dâhil Olma Vasıtaları

Hz. Peygamber, risâlet öncesinde Mekke’de herkesin gözü önünde sade bir çocukluk ve gençlik dönemi geçirmiştir. Gençliğinden itibaren kırk yaşına kadar olan hayatı için de benzer bir durum söz konusudur. Ancak bu durumun risâlet sonrasında değiştiği görülmektedir. Hz. Peygamber, “Ben de sadece sizin gibi bir beşerim.”³ demesine rağmen, “Bu nasıl peygamber! Yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor! Ona bir melek indirilmeli ve kendisiyle birlikte o melek de uyarıcılık görevi yapmalı değil miydi?”⁴ itirazları ile muhatap olabilmiştir. Hâlbuki o (s.a.s.), risalet görevi öncesinde de sonrasında da bizzat “hayatın” içinde olan birisiydi. Gençleri kendi dünyasına dâhil etmesi de, onun insanların arasında oluşunun neticelerinden biri olarak karşımıza çıkmaktadır.

Burada Hz. Peygamber’in, gençlerin gündelik hayatlarının hangi safhalarında yer aldığı ve onları kendi hayatının hangi alanlarına dâhil ettiği başlıklar halinde ele alınacaktır. Ashâbın gençlerinin naklettiği rivayetlere genel olarak baktığımızda, karşımıza çıkan başlıklardan bazıları şöyledir:

a. Suffe’de Kalanlara Yakın İlgi

Ashâb-ı Suffe, ihtiyaçları Hz. Peygamber ve diğer zengin Müslümanlar tarafından karşılanan ve Mescid-i Nebevî’nin giriş kısmında kalan kimselerdir. Ele aldığımız konu açısından Ashâb-ı Suffe’nin önemi, aralarında gençlerin bulunması ve vakitlerinin ekseriyetini Hz. Peygamber’le birlikte geçirmeleridir. Yani Suffe ashâbı, aile çevresinden sonra onun (s.a.s.) yakını olma imkânını elde etmiş gençlerdir. Hz. Peygamber’in kendilerine bu denli yakın ilgisinin ve fedakârlığının onlarda nasıl bir tesir ve bağlılığa sebep olduğu anlaşılabilir bir husustur. Nitekim Peygamber (s.a.s.) kendisine getirilen sadakaların tamamını onlara gönderiyor, hediyeleri de onlarla paylaşıyor⁵ ve onların ihtiyaçlarını aile fertlerinin ihtiyaçlarının önüne geçiriyordu.⁶

b. Medine Dışından Gelenleri Ağırlaması

Hz. Peygamber Suffe’dekiler dışında kendisi için Medine’ye gelen bazı gençleri evinin yanı başında ağırlamıştır. Mesela ashâbın gençlerinden olan Mâlik b. Hüveyris arkadaşları ile mescitte yirmi gün misafir edilmelerini şöyle aktarır:

“Biz, yakın yaşlarda bir grup genç, Hz. Peygamber’e geldik. Yirmi gün onun yanında kaldık. Bizim yakınlarımızı özlediğimizi anlayınca, geride ailemizden kimleri bıraktığımızı sordu. Biz de kendisine söyledik. Resûlullah çok merhametli ve şefkat dolu bir insandı. O zaman şöyle buyurdu: Haydi ailenizin yanına dönün, öğrendiklerinizi onlara öğretin…”⁷

Mâlik’in aktarımındaki “çok merhametli ve şefkat dolu bir insandı” ifadesi yirmi günlük birliktelikte sadece dinin temel esasları olan namazın ve bazı kuralların öğrenilmediğinin, Hz. Peygamber’le çok farklı bir bağ kurulduğunun da bir göstergesidir.

c. Hz. Peygamber’in Bazı Gençlere Evini Açması

Sahâbenin, Peygamber’in (s.a.s.) kendi evinde bulunduğu vakitlerde neler yaptığını merak ettikleri hatta müminlerin annelerine bu hususta sorular sordukları malumdur. Ancak, üç genç sahâbî bu konuda diğerlerinden öne geçerek Hz. Peygamber’in odasını paylaşmak gibi bir imtiyaza sahip olmuştur: Hz. Peygamber’in eşlerinden; Hafsa’nın kardeşi Abdullah b. Ömer, Meymûne’nin yeğeni Abdullah b. Abbas, Hz. Aişe’nin yeğeni Abdullah b. Zübeyr. Hz. Peygamber’in kayınbiraderi ve eşlerinin yeğenleri olan bu gençler özellikle çocukluk ile gençlik arasındaki geçiş dönemlerinde bazı geceler onun (s.a.s.) odasında kalarak ev hâline, uykusuna ve gece ibadetlerine şahit olmuşlardır. Yani onun en doğal istirahat hallerinde dünyasına girmişlerdir. Hadislerde karşımıza çıkan vitir, gece namazı, yatağına girdiğinde okuduğu duaların bir kısmı Hz. Peygamber’in eşlerinden öğrenilen, bir kısmı da bizzat bu genç sahâbîlerin içinde olduğu bir süreçte elde edilen malumatlardır. Ayrıca burada öğrenilenlerin “ibadet” hayatı ile sınırlı olmadığını da söylemek mümkündür. Çünkü bu gençler sonraki dönemlerde bu birlikteliğin bir sonucu olarak İslâm kültürüne çok yönlü katkılarda bulunmuşlardır.

Abdullah b. Abbas’ın Hz. Peygamber’in yanında geçirdiği bir geceye dair anlattığı şu rivayet konu hakkında fikir verecektir:

“Bir gece (Resûlullah’ın eşi olan teyzem) Meymûne’nin odasında kaldım. Allah’ın Resûlü gece kalktı, hacetini giderdi, yüzünü ve ellerini yıkadı… Sonra az bir suyla tam bir abdest aldı ve namaza durdu. Ben de kalktım. Kendisini takip ettiğimi/gözetlediğimi sanmasın diye gerindim. Namaz için sol tarafına durdum. Kulağımdan tuttu, beni sağ tarafına geçirdi… Gece namazını on üç rekât olarak tamamladı. Sonra yatağına uzandı ve uyudu. Uyurken ağzından “puf puf” diye ses çıkıyordu. Zaten uyuduğu zaman ağzından “puf puf” diye ses çıkardı. Derken Bilâl geldi ve sabah namazı vaktinin girdiğini haber verdi. Allah Resûlü kalktı. Duâ etmeye başladı. Duasında şu sözler vardı…”⁸

d. Gençlerle Birlikte Yemek Yemesi

Ashâbın bazı gençleri, Hz. Peygamber’in evinde onunla beraber aynı sofrayı paylaşma imkânına sahip olmuştur. Hatta evine davet ettiği gençlere yemek ikramını bazen bizzat kendisi (s.a.s.) yapmıştır. Meselâ Muğîre b. Şu’be bir defasında Hz. Peygamberin misafiri olduğunu, bir but pişirilmesini emreden Allah Resûlü’nün bir bıçakla keserek etin ikramını bizzat kendisinin yaptığını nakleder.⁹ Farklı vesilelerle gençleri yemek için davet eden Hz. Peygamber kendi düğün yemeğinin konukları arasında onlara de yer ayırmıştır. Hz. Peygamber’in düğün yemeklerinden birini genç sahâbî Enes b. Mâlik şöyle anlatır:

“Hz. Peygamber, Safiyye ile evlendi. Ben de Müslümanları düğün yemeğine davet ettim. Resûlullah sofraların hazırlanmasını emretti. Sofralar serilerek üzerine hurma, akt ve tereyağı konuldu.”¹⁰

Peygamber (s.a.s.) gençleri her zaman kendisi davet etmemiş bazen de davetli olarak onlarla aynı sofrayı paylaşmıştır. Gençlerin yemek davetlerine icabet etmiş, bu davetlere giderken de ashabından bazılarını beraberinde götürmüştür. Enes (r.a.) ile birlikte bir terzinin yemek davetine katılması¹¹ bu konuda dikkat çekici bir örnektir.

e. Gençlerin Evlerinde Konuk Olması

Hz. Peygamber gençleri sadece mescitte ve evinde ağırlamamış, bazen de onların evine misafir olmuştur. Bu konuda, Enes’in (r.a.) ayrı bir yeri olduğu söylenebilir. Çünkü Enes’in naklettiklerine göre Nebi (s.a.s.); onun evine gidip misafir olmuş, yemek yemiş, evin bir köşesinde namaz kılıp onlara dua etmiş ve onun evinde istirahat etmiştir. Hatta Enes’in (r.a.) annesi ona (s.a.s.) “hurma ve tereyağı”¹² ikram etmiştir.

Hz. Peygamber’in ziyarete gittiği tek genç sahâbî Enes değildir. Nitekim Abdullah b. Büsr, Allah Resûlü’nün evlerine geldiğini, kendisine yemek ve çorba ikram edildiğini, yemeğin akabinde verilen hurmayı yedikten sonra çekirdeğini iki parmağı ile attığını ve kalkacağı zaman da babasının “bize dua et” demesi üzerine Hz. Peygamber’in, rızıklarının bereketlenmesi ve bağışlanmaları için dua ettiğini aktarır.¹³

Hz. Peygamber gençleri bazen de hastalıkları sebebiyle evlerinde ziyaret etmiştir. Mesela o, gözlerindeki ağrı sebebiyle Zeyd b. Erkam’ı ziyaret etmiştir.¹⁴ Cabir b. Abdullah hastalandığında da onu ziyaret etmiş ve baygın bir hâlde bulmuştur. Hatta Cabir b. Abdullah, Peygamber (s.a.s.) su serptiğinde ancak kendine gelebilmiştir.¹⁵

Hasta ziyaretlerini bazen ashâbı ile birlikte yapan Hz. Peygamber’in, bu ziyaretlerde yanında gençleri de hazır bulundurduğu anlaşılmaktadır. Enes b. Malik’le birlikte Yahudi bir çocuk/delikanlı ziyaret edilmiş,¹⁶ Sa’d b. Ubâde hastalandığında ziyarete Abdurrahman b. Avf, Sa’d b. Ebû Vakkâs, Abdullah b. Mes’ûd gibi genç sahâbîlerle gidilmiştir.¹⁷ Hatta Hz. Peygamber, torununun hastalığı ağırlaşınca kızı Zeyneb’in kendisini ısrarla daveti üzerine onun evine yanında Sa’d b. Ubâde, Muaz b. Cebel, Übey b. Ka’b, Zeyd b. Sâbit gibi gençler olduğu hâlde gitmiştir.¹⁸ Onlar da baba ve dede olan bir Peygamber’in gözyaşlarına şahitlik etmişlerdir.

f. Gençlerin Özel Meclislere Dâhil Edilmesi

Hz. Peygamber ashâbın büyükleri ile bir arada bulunduğu veya istişare amacıyla hazır bulunduğu bazı meclislerde Abdullah b. Abbas ve Abdullah b. Ömer¹⁹ gibi genç sahâbîlere yer vermiştir. Aynı uygulamanın Hz. Ömer gibi halifeler tarafından da sürdürüldüğü bilinen bir husustur.

g. Aynı Binekte Birlikte Yolculuk

Hz. Peygamber’in yolculukları, günümüzle mukayese edildiğinde daha uzun sürelerde gerçekleşebilmiştir. O (s.a.s.), bu yolcuklarda terkisine bazı çocukları ve genç sahâbîleri almıştır. Fiziki olarak Peygamber’in hemen arkasında ona temas ederek yolculuk yapmanın, en azından anlatımlar açısından, imtiyaz olduğu “ben Peygamber’in bineğinin terkisinde iken…” şeklinde, bu ânın rivayetlere yansımasından anlaşılmaktadır. Hz. Peygamber’in; Hz. Ali, Muaz b. Cebel, Ebû Zer, Abdullah b. Abbas, Fadl b. Abbas, Üsâme b. Zeyd, Abdullah b. Zübeyr, Ebü’d-Derdâ ve Zeyd b. Sâbit gibi birçok genç sahâbîyi bineğine aldığı ve yolculuk vakitlerini onlarla birlikte dinin bazı temel esaslarını pekiştirmede bir talim fırsatı olarak değerlendirdiği görülmektedir.²⁰

h. Birlikte Yürüyüş

Hz. Peygamber gençleri evinde ağırlayarak onlarla yemek yediği, evlerine konuk olduğu gibi Medine’de onlarla birlikte yürümüştür. Buradaki fiili durum, günümüzdeki çağrışımı ile “yürüyüşe çıkmıştır” gibi bir cümle ile ifade edilmemiştir. Zira aktarımlarda da görüldüğü gibi çoğunlukla bu yürüyüşler, amaçlanan başka bir davranışın vasıtası olmuştur. Ancak çarşıda veya sokaklarda Hz. Peygamber’in yanı başında yürümenin, nakillere kadar girmiş olan kalıcı tesirini dikkate aldığımızda, zikre değer farklı bir yönü bulunmaktadır. Nitekim Ebû Hüreyre (ö. 58/678), Hz. Peygamber’le yaşadığı bu şekil bir karşılaşmayı şöyle aktarır:

“Elimden tuttu, bu şekilde onunla yürüdük.”²¹

Yine Ebû Hüreyre; gündüzün bir vakti Hz. Peygamber’in kendi evinden çıktığını, Ebû Hüreyre’yi mescitte bulup elinden tuttuğunu, birlikte Benî Kaynuka çarşısına kadar yürüdüklerini, sonra oradan ayrılıp kızı Fâtıma’nın evine gittiğini, dışarıda bir yere oturup kendisine “ufaklık nerede” diye torunu Hasan’ı sorduğunu, sonra Hasan’ın gelerek dedesinin kucağına atılıp elini sakalının içine soktuğunu anlatır.²² Ebû Hüreyre’nin nakillerinde yer alan durum istisna değildir. Nitekim ashâbın gençlerinden Cabir b. Abdullah da Hz. Peygamber’in, Medine’nin yüksek semtlerinden birinden gelerek çarşıya uğradığını ve bu esnada “iki yanında toplanan sahâbîleriyle birlikte yürüdüğünü” rivayet eder.²³

ı. Sorunları ile İlgilenme ve Çözüm

Gençlik döneminde, psikolojik sorunlar yanında sosyal statü açısından geçiş dönemi olması sebebiyle geçim ve evlilik gibi birçok maddi sorun da yaşanmaktadır. Medine’deki ekonomik şartlar açısından muhacirin durumu ve savaşlarda ölen himayeci büyükleri dikkate aldığımızda karşılaşılacak sorunlar doğal olarak daha da artacaktır. Böyle bir ortamda, Hz. Peygamber tüm ashâbına yaptığı gibi gençlere de yanlarında olduğunu farklı vesilelerle göstermiş, onların problemleri ile yakından ilgilenmiştir. Mesela Uhud Savaşı’nda babasını kaybeden Cabir b. Abdullah, yaşının çok genç olmasına rağmen kız kardeşlerinin bakımını üstlenmiş, babasının alacaklıları ile karşı karşıya kalmış, bir süre sonra da evlendiği için ayrı bir külfetin daha altına girmiştir. Nakillerden anladığımıza göre Cabir bu dönemde, Hz. Peygamber’in hem maddi hem de manevi desteğini yanında hissetmiştir. Nitekim o (s.a.s.), bir savaş dönüşü Cabir’le uzun uzun sohbet ederek sıkıntılarını dinlemiş ve devesini satın alıp Medine’de aynı deveyi ona hediye etmiştir. Yine Hz. Peygamber Cabir’e, irtihaline yakın Bahreyn’den gelecek zekât mallarından yardımda bulunma sözü vermiş, ancak irtihali sebebiyle yerine getiremediği için, bu vaadi halifesi Hz. Ebû Bekir yerine getirebilmiştir.²⁴

Benzer bir durum sahâbenin gençlerinden Cüleybib’de de karşımıza çıkmaktadır. Kendisinden zina için izin isteyen Cüleybib’i dinleyen Hz. Peygamber’in, bu fiilin çirkinliğine onu kalben ve zihnen ikna ettiği malumdur. Cüleybib söz konusu olduğunda anlatım çoğunlukla burada nihayete erdirilir ve meşhur olan kısım da ona yapılan nazik muamele ve ikna şeklidir. Ancak Cüleybib’i bu şekilde bir davranışa sevk eden husus, onun fizikî görünüşü, fakirliği ve sosyal statüsü sebebiyle kendisine kız verilmemesi yani evlenememesidir. Bu, onu böyle bir davranışa sevk eden arka planı göstermesi açısından önemli bir husustur. Hz. Peygamber -bu duruma vakıf olduğu için- onun adına Medine’de herkesin evlilik için talip olduğu genç bir kıza dünür olmuş ve neticede nikâhlanmalarını sağlamıştır.²⁵ Her iki örnek de büyüklerin gençlere karşı onları “dinleyip” ardından “nasihat” etme dışında sorumluluklarının olduğunu açıkça göstermektedir.

i. Hz. Peygamber’in Sözleri ile Gençleri Taltif Etmesi

Genel olarak hangi yaşta olursa olsun insanın sürekli tenkit edilmekten hoşlanmadığı ve özellikle gençlik döneminde kendi isimleri ile olumsuz sıfatların yan yana gelmesinin onların başta özgüvenleri olmak üzere ruhî gelişimlerinde olumsuz bir etkiye sahip olduğu malumdur. Hz. Peygamber’in -nübüvvet kaynaklı konumunu da dikkate aldığımızda- gençlere yönelik taltif edici ifadelerinin onlar üzerinde farklı bir etki bıraktığı söylenebilir. Bu manada Abdullah b. Abbas için söylenen “dinde fakih kıl”, Abdullah b. Ömer için gıyabında ifade edilen “Abdullah ne iyi insan…”, Zeyd b. Sâbit için söylenen “Zeyd ne güzel delikanlıdır” ve Muaz b. Cebel’e karşı dillendirilen “Muaz, seni severim” gibi cümleler dikkat çekici örneklerdir. Çünkü bunların mezkûr gençler için hem bir taltif hem de bir yönlendirme olduğu İslâm tarihinin Hz. Peygamber’in irtihalini izleyen dönemlerinde müşahede edilmiştir. Zira bu gençlerin her biri güzel delikanlı, âlim ve örnek kimse olmuştur.

Buna mukabil, büyüklerin sürekli iğneleyici ifadelerle tenkitler yönelttiği bir dönemde güzel sıfatlarla hitabın gençlerin ruh dünyasında bıraktığı iz açısından “Abdullah gece namazlarını kılmıyormuş, kılsın!” cümlesi ile “Abdullah ne iyi insan, bir de gece namazlarını kılsa!” ifadesi arasında büyük farklılık vardır.

j. Gençlere Önemli Görevler Vermesi

Gençlerin kendilerini bir birey olarak ortaya koymaya çalıştıkları bir devrede Hz. Peygamber onlara farklı görevler vermiştir. Kabile kültürünün hâkim olduğu “yaş” merkezli bir toplumsal zeminde bu, gençler açısından önemli ancak bir o kadar da yadırganmaya açık bir durumdur. Hz. Peygamber’in kendisini Yemen’e kadı olarak gönderdiği genç sahâbî Hz. Ali’nin, “beni gönderiyorsun, ama benim yaşım küçük”²⁶ demekten kendisini alamaması da bunu göstermektedir. Hz. Peygamber buna rağmen Muâz b. Cebel’i de Yemen’e vali olarak görevlendirmiştir. Benzer şekilde Zeyd b. Sâbit gibi genç bir sahâbîyi vahiy kâtibi yapmış ve Üsâme b. Zeyd’i de gazve için hazırladığı bir birliğe komutan tayin etmiştir.

Hz. Peygamber’in ashâbın gençlerini iyi tanımasının bir sonucu olarak, bu konuda yeterli görmediği bazı kimselerin talebini geri çevirdiği de bilinmektedir. Ebû Zer el-Gıfârî’nin idârî görev istemesine karşılık ona kendisini sevdiğini söyleyerek bu konuda yatkınlığının olmadığını belirtmesi Allah Rasûlü’nün, gençleri tabiatlarına uygun işlerde istihdam ettiğini göstermektedir.

k. Muhtelif Paylaşımlar

Hz. Peygamber, zikredilenler dışında da hayatlarının bir çok aşamasında gençlerin “hayatlarının” içinde yer almıştır. Nitekim onların en sevinçli günlerinden biri sayılabilecek olan düğünlerine iştirak etmiştir. Ebû Üseyd es-Sâidî kendisini düğününe davet etmiş, davete katılan Peygamber (s.a.s.) onun ikramlarından da tatmıştır.²⁷ Yine o (s.a.s.), insan hayatının hüzün anları olan cenazelerinde de gençlerin yanlarında olmuştur. Ensardan birinin vefat eden çocuğunun cenazesine katılmış,²⁸ Sa’d b. Muâz’ın cenazesinde aralarında genç sahâbî Cabir b. Abdullah’ın da olduğu bir grup sahâbî ile hazır bulunmuştur.²⁹ Bu da hem gençlerin yakınlarının cenazesinde hazır bulunduğunu hem de cenazelere yanında onları da götürdüğünü göstermektedir.

Ayrıca Hz. Peygamber Şerîd b. Süveyd gibi bazı gençlere şiir okutarak onları dinlemiş,³⁰ Sa’d b. Ebû Vakkâs gibi bazılarını da başında nöbetçi yapıp onlara nefes alırken çıkardığı sese bile şahitlik³¹ edecekleri kadar yakın olma imkânını sağlamıştır.

II. Hz. Peygamber’in Gençleri Dünyasına Katmasının Önemi ve Bazı Sonuçları

Aktarılan bazı örneklerle, Hz. Peygamber’in gençleri kendi dünyasına nasıl “kattığı” ve bunun neticesinde onların dünyasına girerek hayatlarına nasıl “müdâhil” olduğu ortaya konulmaya çalışılmıştır. Meseleyi değerlendirmemize imkân veren örneklerden hareketle elde edilen sonuçları ve bazı teklifleri şöyle sıralamak mümkündür:

-Birlikte vakit geçirdiği gençler, onun (s.a.s.) hayatındaki uyumu yakından görmüşlerdir. Bu sayede, Muhammed Hamîdullah’ın (ö. 2002) dile getirdiği şu tespitlere hayatlarında şahit olmuşlardır:

“Allah’ın elçiliği vazifesini gerçekleştirmek için yirmi üç sene yaşadı. Bu esnada, toplumuna kendisinin özenle uygulamaya koyduğu bir dini tanıttı… İnsan hayatının bütün alanları ile ilgili kanunlar koydu. Önemli bir nokta: Kendini başkalarına koyduğu kanunlardan üstün tutmadı. O yüzden, koyduğu kanunlar özel, kişisel bir davranış biçimi olarak değil, aksine öğretisinin tam bir uygulaması, genel bir yorumu olarak fiilen yürürlük kazandı.”³²

-Hayatına katma/dâhil etme süreci gençlerde hem öğrenmeye hem de içselleştirmeye vesile olmuştur. Dinin bir “gerçeklik” alanı olduğunu gören gençler, sonraki dönemlerde bu bilgilerin aktarımında zorlanmamıştır.³³

-Gençlerde, birliktelikleri sayesinde ona (s.a.s.) karşı ortaya çıkan duygusal bağlanma “özdeşleşmeyi” temin etmiştir. Gençler artık Peygamber’in (s.a.s.) olmadığı yer ve zamanda da onun gibi davranmaya başlamıştır.³⁴ Ayrıca her bir genç onda hususi bir yön de bulabilmiştir. Ebû Zer gibi bazı sahâbîler zühd, Üsâme şecaat, Mus‘ab b. Umeyr davetçilik, Abdullah b. Abbas ilim, Abdullah b. Ömer ilim ve hikmet ağır basacak şekilde ona benzemişlerdir.

-Bazı özel görevler vererek gençlere ayrı bir sosyal statü kazandırmıştır. Kendilerine verilen bu konum da gençlerde ayrı bir minnet duygusuna sebep olmuştur. Bu manada dünyaya gelmiş diğer liderler ile Hz. Peygamber’in mukayesesi vesilesiyle yapılan, “dünyaya birçok lider gelmiştir. Bunlardan birçoğu etrafındakileri küçülterek büyümüştür. Ancak Hz. Peygamber etrafındakileri büyüterek büyümüştür.”³⁵ tesbiti gençlere verdiği kıymet açısından dikkate değerdir. Gençlerdeki “fark edilme” hissinin, onlara yönelik her türlü faaliyetin içinde ölçülü bir şekilde yer alması gerekir. İdeolojik gruplaşmalarda gençleri cezbeden hususların başında “kazanmış”! oldukları farklı konumlar gelmektedir. Şu hâlde bu eğilimin meşru bir alana yönlendirilmesi daha sağlıklı bir ilişkiyi temin edecektir.

-Gençlerle birlikte aynı ev/sofra/binek/ortam paylaşılarak karşılıklı yakınlaşma sağlanmıştır. Hz. Peygamber’in gençlerle birlikte yemek yemesinde hassaten dikkat çekilmesi gereken bazı hususlar bulunmaktadır. Zira ayrı ayrı yemek yerine birlikte aynı sofrada bulunmak muhatapla karşılıklı sohbete, bütünleşmeye, fiziki ve ruhi yakınlaşmaya katkıda bulunur. Ayrıca insanların yemek sofralarında, sair vakitlerle mukayese edildiğinde, daha doğal, müsamahalı, telkine açık, anlaşma ve iletişime elverişli bir hâlde oldukları belirtilmiştir.³⁶ Bu açıdan bakıldığında gençler, yemeklerdeki birliktelik vesilesiyle Hz. Peygamber ile farklı bir yakınlık kurmuş ve o (s.a.s.) “dünyalarında” ayrı bir yer edinmiştir, denilebilir. Bu manada gençlik çalışmalarında sade, içten bir ev sahipliğinin veya yemek ikramının onlar üzerinde çok farklı katkıları olacağı açıktır.

-Gençlerin problemlere maruz kaldığı bir dönemde onların sorunları ile ilgilenilmesi farklı bir aidiyet duygusuna sebep olmuştur. İnsan hangi yaşta olursa olsun problemini çözen birine karşı ayrı bir duygusal bağlılık hisseder. Cabir ve Cüleybib misalinde görüldüğü gibi Hz. Peygamber, gençlerin sorunları ile yakından ilgilenmiş ve problemlerinin takipçisi olmuştur. Hâlihazırda da gençlerin sıkıntılarını gidermek; eğitim, evlilik, iş kurma ve benzeri problemleri olan gençlerin meselelerine dâhil olmak, onları dünyamıza katmak açısından son derece önemlidir. Basit ve pratik manada orta yaş veya yaşlı bir ferdin imkânı nispetinde, evini kiralayan bir gence sağlayacağı herhangi bir kolaylığın, eğitimde zorluk çeken bir gencin cebine koyulacak harçlığın, iş bulmakta güçlük çeken bir gence temin edilebilecek bir işin onların dünyasındaki karşılığını tahmin etmek hiç de zor değildir. Bu manada gerek kurumsal sorumluluğu bulunan gerekse de farklı boyutlarıyla gençlerle muhatap olan kimselerin üzerinde ihmal edilmemesi gereken yükümlülükler vardır. Gençlerin dünyasına dâhil olmanın ve onları kendi dünyamıza katmanın en kolay yollarından biri, onların “maddi” veya “manevi” bir probleminin çözümünün parçası olabilmektir. Büyüklerin bu anlamda “sosyalleşme” ihtiyaçlarının olduğu açık bir husustur.

-Gençlere yönelik iğneleyici ifadeler kullanılmamış aksine onurlandırıcı sözlerle hitap edilmiştir. Gençlerin özellikle imalı, eleştirel ifadeleri sevmediği bir dönemde hoşlanabilecekleri ifadelerin hem yakınlık hem de “yön tayini” başta olmak üzere çok yönlü faydası olacaktır. Bu, günümüzdeki bazı problemlerin halli noktasında da dikkate alınması gereken bir husustur. Çünkü birey başkaları ona nasıl hitap ediyorsa öyle oluşan bir şahsiyettir.³⁷ Şu durumda olumsuz yönleri sürekli dillendirilen ve abartılan bir gencin bundan etkilenmemesi düşünülemez. Bundan dolayı onların ne olması isteniyorsa, bu ifadelere yansıtılarak ön plana çıkarılmalı, başarısızlıklar ve onların yaşadığı geçici problemler üzerinden araya engeller konulmamalıdır. Gençlik döneminin zararlı alışkanlıkları dâhil olmak üzere birçok problemde sadece sözcüklere değil tavırlara da hâkim olan, bir sekînet hâli olmalıdır.

-Gençlerin durumuna vakıf olması, onlara yapacağı tavsiyelere de yansımıştır. Hz. Peygamber’in gençlerin ilgi alanlarını, yeteneklerini ve problemlerini bilmesi doğal olarak onlara yapacağı tavsiyelerde de etkisini göstermiştir. Peygamber (s.a.s.) gençlere, en hayırlı/faziletli ameli imkânları ve içinde bulunduğu şartlara göre söylemiştir. Bu da onlar için yapılabilir, imkân dâhilinde olan işlerin sahiplenilmesini temin etmiştir. Kendisine en faziletli sadakanın hangisi olduğu şeklinde yöneltilen soruya “fakirin/az olanın gücü yettiği”³⁸ şeklinde verilen cevap, soru sahibinin imkânları ile ilgili bir yönlendirmedir. Zira soruyu soran Suffe ashabından Ebû Hüreyre’dir.

Hâlihazırda böyle bir yakınlığın temin edilmemesi, gençlerin hayatlarına girerek onları kendi dünyasına katmaktan öte dil/söz olarak bile anlaşamamaya veya ortak bir dil konuşamamaya sebep olacaktır. Söz gelimi onlara herhangi bir mekânda toplu ya da bireysel olarak konuşan birinin onların kullandıkları günlük hayat dilini, meselelerini, ilgilerini, zaaflarını, problemlerini vs. bilmesi elzemdir. Bu manada dinî veya sosyal meselelerde gençlere verilecek “örneklerin” onların dünyasındaki problemler dikkate alınarak gözden geçirilmesi gerekmektedir.

Kaynakça

Kur’ân-ı Kerîm, Kur’ân Yolu Meâli, Haz.: Komisyon, DİB Yayınları, Ankara: 2015.

Ahmed b. Hanbel, Müsned, Thk.: Şuayb el-Arnavud vd., Müessesetü’r-Risâle: Lübnan/Beyrut 1419/1998.

Ali Akyüz, “Bir Yetişkin Eğitim Kurumu Olarak Suffa”, Yetişkinlik Dönemi Eğitimi ve Problemleri, 2006, s. 23-36.

Ali Murat Daryal, İslâm’ın Doğuş ve İlk Yayılışının Psiko-Sosyal Açıdan Tahlili, İFAV Yay.: İstanbul1999.

Buhârî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmâîl, el-Câmiu’s-sahîh (Mevsûatü’l-hadîsi’ş-şerîf: el-Kütübü’s-Sitte içinde), thk.: Salih b. Abdülaziz b. Muhammed vd., Riyad: Dârü’s-Selâm 1429/2008.

Buhârî, el-Edebü’l-Müfred, Çev. ve Şerh: Mehmet Yaşar Kandemir, Tahlil Yayınları: İstanbul 2017.

Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as, es-Sünen (Mevsûatü’l-hadîsi’ş-şerîf: el-Kütübü’s-Sitte içinde), thk.: Salih b. Abdülaziz b. Muhammed vd., Riyad: Dârü’s-Selâm 1429/2008.

Ejder Okumuş, “Din ve Sosyalleşme”, Turkish Studies = Türkoloji Araştırmaları: International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 2014, cilt: IX, sayı: 11, s. 429-454.

Hatîb el-Bağdâdî, el-Câmi’ li-ahlâkı’r-râvî ve âdâbi’s-sâmi’, Beyrut 1416/1996.

Kâdî İyâz, el-İlmâ’ ilâ ma’rifeti usûli’r-rivâye ve takyîdi’s-semâ’, Kahire 1398/1978.

M. Yaşar Kandemir, “Cabir b. Abdullah”, DİA, TDV Yay.: İstanbul 1992, VI, 530-532.

M. Akif Kılavuz, “Ergenlerde Özdeşleşme ve Din Eğitimi”, Gençlik, Din ve Değerler Psikolojisi, 2002, s. 209-524.

Muhammed Hamidullah, İslâm Peygamberi, Çev.: Salih Tuğ, İrfan Yayımcılık: İstanbul 2001/1422.

Muhammed Hamidullah, İslâm’a Giriş, Çev.: Cemal Aydın, TDV Yay.: Ankara 2005.

Mustafa Baktır, “Suffe”, DİA, TDV Yayınları: İstanbul 2009, XXXVII, 469-470.

Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc, el-Câmiu’s-sahîh (Mevsûatü’l-hadîsi’ş-şerîf: el-Kütübü’s-Sitte içinde), thk.: Salih b. Abdülaziz b. Muhammed vd., Riyad: Dârü’s-Selâm 1429/2008.

Sefa Saygılı, Çocuklarda Davranış Bozuklukları, Elit Kültür: İstanbul 2010.

Selim Demirci, “Gençlerin Ahlâk Eğitimi Açısından Hz. Peygamber’in Terkisine Aldığı Genç Sahâbîler ve Onlara Tavsiyeleri”, Uluslararası Gençlik ve Ahlâk Sempozyumu Bildiriler, 6-7-8 Ekim 2016, 2016, cilt: II, s. 985-1009.

Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre, Şemâil (eş-Şemâ’ilü’n-nebeviyye), Dârü’l-Ulûmi’l-İnsâniyye: Dımaşk 1419/1998.

1 Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre, Şemâil (eş-Şemâ’ilü’n-nebeviyye), Dârü’l-Ulûmi’l-İnsâniyye: Dımaşk 1419/1998, s. 136.

2 Ejder Okumuş, “Din ve Sosyalleşme”, Turkish Studies = Türkoloji Araştırmaları: International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 2014, cilt: IX, sayı: 11, s. 432.

3 Fussilet, 41/6.

4 Furkan, 25/7.

5 Buhârî, Rikâ,k 17.

6 Buhârî, Farzü’l-humus, 6. Hamidullah’ın, ilk İslâm “üniversitesi”dir, şeklinde tanıttığı Suffe hakkında bilgi için bk. Muhammed Hamidullah, İslâm Peygamberi, Çev.: Salih Tuğ, İrfan Yayımcılık: İstanbul 2001/1422, II, 767-773; Mustafa Baktır, “Suffe”, DİA, TDV Yayınları: İstanbul 2009, XXXVII, 469-470; Ali Akyüz,
“Bir Yetişkin Eğitim Kurumu Olarak Suffa”, Yetişkinlik Dönemi Eğitimi ve Problemleri, 2006, s. 23-36.

7 Buhârî, Ezân, 17, 18, 49. Rivayet ve bazı açıklamalar için bk. Buhârî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmâîl, el-Edebü’l-Müfred, Çev. ve Şerh: Mehmet Yaşar Kandemir, Tahlil Yayınları: İstanbul 2017, I, 275-277.

8 Buhârî, Da‘avât, 10. Ayrıca benzer rivayetler ve izahlar için bk. Buhârî, el-Edebü’l-Müfred, II, 26-31.

9 Ebû Dâvûd, Tahâret, 74.

10 Buhârî, Meğâzî, 39.

11 Buhârî, Buyû‘, 30.

12 Buhârî, Savm, 61.

13 Müslim, Eşribe, 146.

14 Ebû Dâvûd, Cenâiz, 5.

15 Buhârî, Merdâ, 5.

16 Buhârî, Cenâiz, 79.

17 Buhârî, Cenâiz, 44.

18 Buhârî, Cenâiz, 32.

19 İbn Ömer bu meclislerin birinde; Hz. Peygamber’in bir sorusuna, babası ile emsal olan ashâbın bazı büyükleri hazır bulunduğu için, cevabını bildiği hâlde karşılık vermekten kaçınmıştır. Söz konusu rivayet için bk. Buhârî, Edeb, 89.

20 Hz. Peygamber’in bineğine/terkisine aldığı gençler ve bunun gençlerin ahlâk eğitimi açısından önemi için bk. Selim Demirci, “Gençlerin Ahlâk Eğitimi Açısından Hz. Peygamber’in Terkisine Aldığı Genç Sahabiler ve Onlara Tavsiyeleri”, Uluslararası Gençlik ve Ahlâk Sempozyumu Bildiriler, 6-7-8 Ekim 2016, 2016, cilt: II, s. 985-1009.

21 Buhârî, Gusl, 24. Ebû Hüreyre yürüyüş esnasında cünüp olduğunu da söyler. Belki o, bu bilgiyi fıkhî bir mesele bağlamında aktarmıştır. Nitekim Buhârî de rivayeti bu çerçevede bir bab başlığı ile ele almıştır. Netice itibariyle, Peygamber (s.a.s.) genç sahâbînin elinden tutmuş ve beraber Medine sokaklarında yürümüştür.

22 Buhârî, Buyû‘, 49. Daha tafsilatlı bir rivayet için bk. Buhârî, el-Edebü’l-Müfred, II, 558-560.

23 Müslim, Zühd, 2. Rivayeti Buhârî Edeb’inde rivayet eder. Bk. Buhârî, el-Edebü’l-Müfred, II, 329-330.

24 Buhârî, Nikâh, 122, Kefâle, 3, Hibe, 18. Ayrıca Cabir b. Abdullah’ın hayatı ve aktarılan bilgilerin ayrıntıları için bk. M. Yaşar Kandemir, “Cabir b. Abdullah”, DİA, TDV Yay.: İstanbul 1992, VI, 530-532.

25 Müslim, Fezâilu’s-Sahâbe, 131.

26 Ebû Dâvûd, Kazâ, 6.

27 Buhârî, Nikâh, 72, 78.

28 Müslim, Kader, 31.

29 Ahmed b. Hanbel, Müsned, Thk.: Şuayb el-Arnavud vd., Müessesetür’r-Risâle: Lübnan/Beyrut 1419/1998, XXIII, 158.

30 Müslim, Şi’r, 1.

31 Buhârî, Cihâd, 70.

32 Muhammed Hamidullah, İslâm’a Giriş, Çev.: Cemal Aydın, TDV Yay.: Ankara 2005, s. 44.

33 Bu manada erken yaşlarda öğrenilen bilgilerin kalıcılığıyla ilgili merfu olarak, bazı tariklerinde sahâbe-tabiîn sözü olarak nakledilen bir rivayet ve değerlendirme için bkz. Hatîb el-Bağdâdî, el-Câmi’ li-ahlâkı’r-râvî ve âdâbi’s-sâmi’, Beyrut 1416/1996, I, 485; Kâdî İyâz, Ebü’l-Fazl b. Mûsâ, el-İlmâ’ ilâ ma’rifeti usûli’r-rivâye ve takyîdi’s-semâ’, Kahire 1398/1978, s. 66-67.

34 M. Akif Kılavuz, “Ergenlerde Özdeşleşme ve Din Eğitimi”, Gençlik, Din ve Değerler Psikolojisi, 2002, s 253-254.

35 Ali Murat Daryal, İslâm’ın Doğuş ve İlk Yayılışının Psiko-Sosyal Açıdan Tahlili, İFAV Yay.: İstanbul 1999, s. 179.

36 Sefa Saygılı, Çocuklarda Davranış Bozuklukları, Elit Kültür: İstanbul 2010, s. 93-94.

37 Ejder Okumuş, “Din ve Sosyalleşme”, s. 437.

38 Ebû Davud, Zekât 40.

İletişim Süreci Açısından Hz. Peygamber ve Gençler

Prof. Dr. Ahmet KOÇ

İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi

Dr. Öğr. Üyesi Umut KAYA

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

Kur’ân-ı Kerîm’de Hz. Peygamber’in görevleri; tebliğ, davet, talim, terbiye ve tezkiye gibi kavramlarla açıklanmaktadır.¹ Bunların hepsi, etkili bir iletişim gerektiren eğitim faaliyetleridir. Hz. Peygamber’in kendisi de temel görevinin “eğitim” olduğunu şu sözleriyle açıklamıştır: “Ben muallim olarak gönderildim”², “Allah beni zorlaştırıcı ve başkalarının hata yapmalarını isteyici değil; muallim ve kolaylaştırıcı olarak gönderdi”³, “Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim.”⁴

Hz. Peygamber’in bir eğitimci olarak sorumluluğu, Allah tarafından kendisine gönderilenleri insanlara ulaştırmak, onları bu öğretilere davet etmek, bunları insanlara öğretmek ve en önemlisi de bunların yaşanılabilirliğini tutum ve davranışlarıyla göstererek örnek olmaktır.

Hz. Peygamber, âlemlere rahmet olarak gönderilmiştir.⁵ Onun rahmet ikliminde her şeyin yeri yeniden belirlenmiş, insanın anlamı ve değeri yeniden tanımlanmış, kadınlar çocuklar ve gençler yeni kimlikler kazanmıştır. Hz. Peygamber’e ilk inananlar büyük çoğunlukla gençler olmuştur. Hz. Peygamber de onlara özel bir alaka göstermiş, onların eğitimiyle bizzat meşgul olmuştur. Hz. Ali, Erkam b. Ebü’l Erkam, Cabir b. Abdullah, Zeyd b. Hârise, Zeyd b. Sâbit, Üsame b. Zeyd, Abdullah b. Abbas, Habbab b. Eret, Osman b. Maz’un, Abdurrahman b. Avf, Zübeyir b. Avvam, Talha b. Ubeydullah, Ebû Ubeyde b. Cerrah, Abdullah b. Ömer, Muaz b. Cebel, Enes b. Malik, Mus’ab b. Umeyr, Abdullah b. Mesud, Sa’d b. Ebû Vakkâs, Ebû Musa el-Eş’arî onun terbiyesinde yetişmiş gençlerden bazılarıdır.

Hz. Peygamber’in etrafında yetişmiş genç sahâbîler arasında genç hanımlar da vardı. Başta kızları Zeynep, Rukıyye, Ümmü Gülsüm ve Fâtıma olmak üzere, eşi Hz. Âişe, Esma bt. EbûBekir, Hz. Ömer’in kız kardeşi Fâtıma, Esma bt. Yezid, Ümeyye bt. Kays ve Esma bt. Umeys bu genç hanımlardan bazılarıdır. Bunlar içerisinde Hz. Âişe, rivayet ettiği toplam 2210 hadisle, en çok hadis rivayet eden yedi sahâbînin dördüncüsüdür. Onun sadece hadis nakilcisi değil, aynı zamanda müfessir, fakih ve hatip olduğu, Arap tarihi, ensab, şiir ve tıp sahalarında da derin bilgi sahibi olduğu bilinmektedir.

Bu yazıda, Hz. Peygamber’in gençlerle iletişimi üzerinde durulacaktır. Bu bağlamda, iletişim kaynağı olarak Hz. Peygamber’in gençleri etkileyen özellikleri, mesajlarının kapsamı, bu mesajları gönderirken kullandığı iletişim kanalları ve mesajına muhatap olan genç sahâbîlerin mesaja karşı tutumlarına yer verilecektir.

Yazıda “iletişim” kavramının tercih edilmesi, son yıllarda yapılan çalışmalarda eğitimin bir iletişim süreci olarak ele alınmasından dolayıdır. Kaynak, mesaj, kanal ve alıcının her biri iletişim sürecini etkileyen temel unsurlardır. Bu nedenle Hz. Peygamber’in gençlerle iletişimi bu unsurlar etrafında değerlendirilecektir.

1. Hz. Peygamber’in “Kaynak” Olarak Gençleri Etkileyen Özellikleri

İletişimde “kaynak”, bir kişiye veya gruba bir takım kanallar aracılığıyla bir mesaj gönderen, böylece iletişim sürecini başlatan unsurdur.

İletişim sürecinin başarısı öncelikle kaynağın kişilik özelliklerine, tutum ve davranışlarına, bilgi ve deneyimlerine bağlıdır. Bu açıdan bakıldığında acaba Hz. Peygamber, kaynak olarak gençleri hangi özellikleriyle etkilemiştir? Bu soruya cevap olarak; inancının sağlamlığı, samimiyeti, adil olması, şefkatli ve merhametli olması, yumuşak, hoşgörülü, kolaylaştırıcı ve bağışlayıcı olması, mütevazı olması, giyim kuşam, fiziki görünüş ve temizliğe özen göstermesi, anlaşılır ve etkileyici bir dil kullanması, azimli ve sabırlı olması, coşkulu olması gibi pek çok özelliği sıralanabilir. Bunların hepsi önemli olmakla birlikte, burada iletişim psikolojisi açısından Hz. Peygamber’in gençlerle iletişiminde öne çıkan üç temel ve kapsayıcı özelliğine dikkat çekilecektir: İnanılır oluşu, çok sevilmesi ve zarif olması.

1.1. İnanılır Oluşu

Araştırma sonuçları inanılırlığın iki niteliğe sahip olmakla sağlanabileceğini ortaya koymuştur: “Uzmanlık” ve “güvenilirlik”.⁶

Uzmanlık, kaynağın bir konuda derinlemesine bilgi, beceri ve deneyim sahibi olmasını gerektirir. Bu anlamda Hz. Peygamber’in bilgi kaynağı vahiydir.⁷ Kur’ân bu hususu etkileyici bir üslupla vurgular: “Bundan önce bir Kitap okumuyordun, elinle de onu yazmıyordun”⁸ “Ne sen ne kavmin bunları daha önce biliyordunuz”⁹ “De ki: “Ben, ancak Rabbimden bana vahyolunana uyuyorum. Bu Kur’ân, Rabbinizden gelen basiretler, gönül gözünü açan nurlar, gerçeğe ileten kanıtlar ve inanan bir toplum için yol gösterici ve rahmettir!”¹⁰ Vahiy bilgisi, insanın varoluşsal sorularına fıtrata uygun cevaplar verirken, insanın kendisiyle, yaratıcısıyla, diğer insanlarla ve doğayla ilişkilerinde ona rehberlik edecek ilkeler sunar.

Güvenilirlik, kaynağın tutum ve davranışlarında dürüst ve tutarlı olmasını gerektirir. Hz. Peygamber risaletten önceki çocukluk ve gençlik yıllarında da toplumun güvenini kazanan bir hayat sürmüştür. Mekke’de toplanan Hılfü’l-Fudûl cemiyetine katılması, Hacerü’l-Esved’in yerine konulmasında yaptığı adil hakemlik görevi, toplumdaki huzur ve güven ortamının sağlanmasına katkıda bulunacak faaliyetlerin içinde yer alması ve öte yandan yaşamış olduğu dönemdeki kötü ve çirkin olaylardan uzak durması toplumun O’na olan güvenini artırmıştır.

Kur’ân, Hz. Peygamber’in vahiy konusunda doğrudan bir iradesinin olmadığını, dinle ilgili hevâsından bir şey söylemeyip, sadece vahyedilene uyan ve onu açıklayan bir elçi olduğuna dikkat çeker.¹¹ Hz. Peygamber, diğer taraftan dünya ile ilgili bilgi ve birikim gerektiren konularda da “Siz dünya işinizi benden iyi bilirsiniz”¹² diyerek bağlayıcı olmamaya özen göstermiştir. Yine: “Size kendi görüşüm olarak bir şeyi emretmişsem bilin ki ben de bir insanım. Fakat Allah’tan bir şey söylersem onu alınız. Gerçekten ben Allah üzerine yalan söylemem”¹³ buyurmuştur.

Hz. Peygamber şakalarında bile gerçeğe aykırı bir şey söylememeye dikkat etmiştir.¹⁴ O, risalet öncesi hayatını kendi toplumu içinde geçirmiştir. Toplumu içinde bilinen özelliği dürüst ve güvenilir (el-Emîn) oluşudur. Hayatının hiçbir yanı insanlardan saklı değildir. Peygamberlik görevinden önce de akrabalarıyla ilgilenen, haksızlıkları önlemeye çalışan, güçsüzlerin yardımına koşan, yoksullara ve mazlumlara yardım eden, misafire ikram eden birisidir.¹⁵

Araştırmalar ve gözlemler, gençleri en çok etkileyen kişilik özelliklerinin başında güvenilirliğin yer aldığını göstermektedir. El-Emîn sıfatı Hz. Peygamber’e, içinde yaşadığı toplum tarafından risalet öncesinde verilmiş, risaletten sonra da bu sıfatını zedeleyecek hiçbir tutum ve davranışına rastlanılmamıştır. Gençler onun dürüstlüğünden, bilgisinin sağlamlığından, haksızlığa ve zulme başkaldırısından etkilenmiş ve inanıp güvenmişlerdir.

1.2. Çok Sevilmesi

Araştırmalar, kaynağın inanılır olması yanında sevilen biri olmasının da iletişimde önemli bir faktör olduğunu ortaya koymaktadır. Bilhassa gençlerde sevilen kaynağın tutumlarının özdeşim kurma yoluyla benimsenmesi çok güçlüdür. Gençler sevdikleri kişilerle özdeşim kurarak, onlar gibi olmak istemekte, onların tutum ve davranışlarını benimseme eğilimi göstermektedir.¹⁶

Sevme ve sevilmenin tutum değişikliğine yol açtığı psikolojik süreç, uzmanlığın tutum değişikliğine yol açtığı süreçten farklıdır. Sevgi, insanların sevilen bir kaynakla özdeşleşmeye çalışmalarına ve bu yüzden o kişinin tutumlarını, zevklerini, davranış ve giyinme biçimlerini benimseme eğilimleri sonunda tutum değişikliğine yol açar. Burada kaynağın ortaya koyduğu mantık ve makul açıklamalar o kadar önemli değildir. Uzman bir kaynağın tutum değişikliğine neden olması ise, insanların bir uzmanın söylediklerine daha fazla dikkat etmeleri, onu daha ciddiye almaları, bir başka deyişle söylediklerinin doğru olduğu ihtimalinin daha yüksek olduğunu düşünmeleri nedeniyledir.

Araştırmalar, uzman bir kaynağın, inandırıcılık ve ikna edicilik özelliğinin iletişimde anlamlı bir biçimde yüksek olmasına karşılık; sevilen ama uzman olmayan bir kaynağın gerçekleştirdiği tutum değişikliğini oluşturamadığını ortaya koymaktadır. 17

Sevginin bileşenleri; ‘ilgi’, ‘sorumluluk’, ‘saygı’ ve ‘tanımak’tır. Sevgi, sevilenin hayatına ve gelişimine yönelik aktif ilgidir. Sevgi, sevdiğini önemsemeyi, ona karşı sorumluluk almayı, onun ihtiyaç ve beklentilerine karşı duyarlı olmayı gerektirir.

Hz. Peygamber, terbiyesinde yetişen gençleri çok seviyor, onlar tarafından da çok seviliyordu. Bir defasında Muaz b. Cebel’in elini tutarak ona; “Ey Muaz, ben seni çok seviyorum” demişti. Bunun üzerine Muaz da; “Ben de seni çok seviyorum, ey Allah’ın Elçisi!” diye karşılık vermişti.¹⁸

Hz. Peygamber’le görüşen ve onunla bir hatırası olan bütün gençlerin onu çok seviyor olmasında önemli bir faktör, Hz. Peygamber’in kendilerine değer vermesidir. Hz. Peygamber, peygamberliğinin gereği pek çok vazifesi yanında, gençlerin her türlü meselelerini açabildikleri ve güven duydukları muallimleri idi. İstedikleri zaman ona ulaşabiliyorlardı. Onunla kısa bir süre bile bir arada bulunanlar; “Resulûllah en çok beni seviyor, O’nun yanında en kıymetli benim” duygusuna kapılıyor ve onu yakın bir dost olarak görüyordu.¹⁹

Genç bir hanım olan kızı Fâtıma’yı görünce sevinir, kendisini ayakta karşılar, elini tutarak yanaklarından öper, ona iltifat edip yanına veya kendi yerine oturturdu. Babası kendi evine gelince Fâtıma da onu aynı şekilde karşılayıp ağırlardı. Hz. Peygamber sefere giderken aile fertlerinden en son Fâtıma ile vedalaşır, seferden dönünce de ilk olarak onunla görüşürdü.²⁰

Medineli genç sahâbî Cabir’in birçok hatırası yanında²¹ şu olay konuyla yakından ilgilidir: Hz. Peygamber, Cabir’i gördüğü her yerde hâl ve hatırını sorar, onunla sohbet ederdi. Cabir bu ilgiden çok mutlu olurdu. Bir gün evinin gölgesinde oturmuş dinlenirken, Hz. Peygamber’i görünce sevinçle ona doğru koştu ve arkasından yürümeye başladı. Hz. Peygamber onu fark edince arkasına dönerek gülümsedi ve “Yaklaş!” buyurdu. Elinden tuttu, beraber yürümeye başladılar. Evinin önüne varınca Cabir’e dönüp beklemesini işaret etti. İçeri girdi. Eşiyle konuştuktan sonra kapıya çıkarak onu içeri davet etti. Eşinin hazırladığı üç parça ekmeği genç sahâbîyle paylaşarak yedi.²²

Hz. Peygamber’in gençlerle ilişkisinde öne çıkan husus onları önemsemesiydi. Bu durum çalışmada verilen örneklerin hepsinde açıkça görülmektedir. Burada birkaç örnek daha zikretmek yerinde olacaktır.

Bir yolculuk esnasındaydı. Hz. Ömer’in oğlu genç Abdullah, bindiği hırçın deveyi zapt edemiyordu. Deve birden hızlanıyor ve kafilenin önüne geçiyordu. Devenin sahibi Hz. Ömer, biraz da kızarak oğlunun bindiği deveyi durduruyor ve onu tekrar arka tarafa sürüyordu. Bu durumu gören Hz. Peygamber, Hz. Ömer’e; “Bu hırçın deveni bana satar mısın?” buyurdu. Bunun üzerine Hz. Ömer; “Deve senindir ey Allah’ın Resûlü” dedi. Ancak Hz. Peygamber sözünü yineleyerek deveyi kendisine bedeli mukabilinde satmasını söyledi. Hz. Ömer de emre uydu ve deveyi sattı. Hz. Peygamber, Abdullah’a seslenerek; “Ey Abdullah! Şimdi bu deve senindir. Artık ona istediğini yapabilirsin.” buyurdu.²³

Hz. Peygamber, her seferinde ikrama sağından başlardı. Bu sefer solunda kavminin ileri gelenlerinin olduğu bir mecliste yaşlılara ikram edebilmek için sağında oturan genç İbn Abbas’tan izin istedi. İbn Abbas; “Hayır, vallahi Ya Resûlallah! Senden gelen nasibimi hiç kimseye bırakmam” deyince Hz. Peygamber elindeki süt dolu tası ona uzattı.²⁴

Uhud Savaşı için yapılan istişarelerde Hz. Peygamber, şehirde kalarak savunma savaşı yapmalarının daha uygun olduğu yönünde görüş bildirmesi ve bu görüşün yaşça daha olgun kişilerce de benimsenmesine rağmen gençler, düşmana karşı savunmada kalmayı bir korkaklık olarak algıladılar ve Medine dışında savaşılmasını teklif ettiler. Tartışmalar şiddetlendi. Konuşmaları baştan sona dikkatle izleyen Hz. Peygamber, gençlerin görüşünün daha ağır bastığını görünce kendisi farklı düşünmesine rağmen onların isteğine uydu. Sonuçta savunma savaşı yerine gençlerin görüşü kabul edilerek şehrin dışında düşmanla çarpışmaya karar verildi.²⁵

Hz. Peygamber sadece Müslüman gençlerle değil, Müslüman olmayan gençlerle de özel olarak ilgilenmiştir. Bir defasında, Yahudi bir genci hasta yatağında ziyaret etmiş, onu Müslüman olmaya davet etmişti. Yahudi, “Allah’tan başka ilah olmadığını ve Hz. Muhammed’in onun kulu ve elçisi olduğunu” ikrar ederek İslâm’ı kabul etti. Bunun üzerine Hz. Peygamber, “Benim vasıtamla bu genci ateşten kurtaran Allah’a hamdolsun” diyerek şükretti.²⁶

Görüldüğü gibi Hz. Peygamber, genç sahâbîlerini tanıyor, onların ihtiyaçlarını biliyor, yakından ilgileniyor, fikirlerine değer veriyor, dokunuyor, dua ediyor, hediyeler veriyor, ikramda bulunuyor ve her vesileyle sevgisini açıkça gösteriyor. Bütün ilişkilerinde, ‘sevilmeden önce sevmek’, ‘ilgi beklemeden önce ilgilenmek’, ‘anlaşılmayı beklemeden önce anlamaya çalışmak’, ‘dinlenilmeyi beklemeden önce dinlemek’ gibi önemli iletişim ilkelerine özen gösteriyor.

1.3. Zarif Olması

Hz. Peygamber’i en iyi tanıyanlardan biri olan Hz. Ali, onu şöyle anlatıyor; “Resûlullah daima güler yüzlü, güzel huyluydu. Çok merhametli ve affediciydi, sert ve katı kalpli değildi. Yanındakilere karşı nazik davranan biriydi. Kaba ve sert konuşmaz, kötü davranmaz, bağırıp çağırmaz, kimseyi ayıplamaz, aşırı bir şekilde de övmezdi. Hoşuna gitmeyen şeyleri görmezden gelirdi. Kendisinden bir şey umanın umudunu boşa çıkarmazdı...”²⁷

Bu ifadelerden de anlaşılacağı gibi Hz. Peygamber son derece zarifti. Gençlerin duygu yoğunluğu yaşadıklarını bilen Hz. Peygamber, onlarla ilişkilerinde hep zarif davranmıştır. Bu konudaki çok sayıda örnekten birkaç tanesi şöyledir:

Mâlik b. Huveyris ve arkadaşlarından oluşan bir grup genç, İslâm’ı kabul ettikten sonra memleketlerinden Medine’ye Hz. Peygamber’i ziyarete gelmişlerdi. Yaklaşık yirmi gün onun yanında kalmışlar ve geride kalanları özlemeye başlamışlardı. Hz. Peygamber bu durumu fark etmiş ve söylemelerine gerek kalmadan; “Memleketinize dönseniz de öğrendiklerinizi onlara öğretseniz” diyerek ailelerinin yanlarına dönmelerine izin vermişti.²⁸ Burada Hz. Peygamber’in genç muhataplarıyla empatik iletişim kurması yanında, memleketlerine gönderirken de zarif bir üslup kullandığı görülmektedir.

Genç sahâbî Muaviye b. Hakem, namaz esnasında aksıran birisine “Yerhamükâllâh” demişti. Cemaat, bakışlarıyla ona tepki göstermiş, o da “Yazıklar olsun! Ne oluyor da bana öyle bakıyorsunuz?” diye karşılık vermişti. Namazın ardından Hz. Peygamber’in kendisine nasıl davrandığını Muaviye şöyle anlatmıştır: “Ne ondan önce ne de sonra daha güzel öğreten birini gördüm. Vallahi Resûlullah beni ne azarladı ne bana vurdu ne de hakaret etti. Sadece, ‘Bu namazda insan kelamı konuşulmaz. Namaz ancak tesbih, tekbir ve Kur’ân okumaktır’ dedi.”²⁹

İbn Abbas da, teyzesi Meymûne’nin yanında gecelediğinde yaşadığı bir olayı şöyle anlatır: “… Resûlullah gece namaza kalktı. Ben de kalkıp onun sol yanına durdum. Resûlullah bana döndü ve beni sağına alarak “İşte böyle duracaksın dedi ve başımı okşadı.”³⁰

Hz. Peygamber’in güvenilir olması yanında bir de zarif olması gençlerin, Hz. Peygamber’e derin bir saygı, sevgi ve ilgi göstermelerinde önemli bir etken olmuştur. Zira güvenilir oluşun, kaynağın iletişime girdiği konunun uzmanı olması ve samimiyetiyle ilgili olduğu hatırlanırsa, böyle bir kaynağın muhatabını etkilemesi için geriye zarif olması kalıyor ki bu da Hz. Peygamber’in bütün tutum ve davranışında öne çıkan en etkili kişilik özelliğidir.

2. Hz. Peygamber’in Gençlere Verdiği Mesajların Özellikleri

Mesaj, iletişimde kaynak tarafından alıcıya gönderilen sözlü, sözsüz ya da yazılı simgelerdir. Kaynak tarafından alıcıya gönderilen ve alıcı için anlamlı gelecek şekilde kodlanmış her bilgi, düşünce, duygu ve kanı mesaj olabilir.

Hz. Peygamber, mesajlarını vahye dayalı, açık, net ve anlaşılır vermenin yanında aynı zamanda yerinde ve yeterince vermiştir. Gençlere verdiği mesajların özellikleri hakkında şunlar söylenebilir:

2.1. Bireye (Muhataba) Göre Olması

Eğitim, insanı tanıyan bilgelerin işidir. Hz. Peygamber’in eğitiminde öne çıkan temel özellik insanı tanımasıdır. Allah, Kur’ân-ı Kerîm’de insanın yaratılış özelliklerine dikkat çekmiş, üstün yanlarını, zaaflarını, arzu ve isteklerini, hoşlandıklarını, hoşlanmadıklarını ana hatlarıyla açıklamıştır. Hz. Peygamber, insanı yaratılış özellikleriyle tanımanın yanında her bir muhatabını kişilik özellikleri, inanç, yaş, cinsiyet, kapasite, olgunlaşma düzeyi, hazırbulunuşluk, ilgi, ihtiyaç ve beklentiler açısından da tanımış, mesajlarını bireysel ayrılıkları göz önünde bulundurarak düzenlemiştir.

“Allah katında en faziletli eylem hangisidir?” sorusunda bazı gençlere ana babaya iyilik etmeyi tavsiye ederken, bazılarına Allah yolunda cihadı, bir başkasına da onun durumuna uygun gelecek başka bir şeyi önermiştir. Eğitirken, öğretirken, görev verirken her gence zihinsel, ruhsal, duygusal ve sosyal durumuna göre hareket etmiştir.

Genç sahâbî Muaz’ı Yemen’e vali olarak gönderirken hedef kitlenin durumunu göz önünde bulundurarak tedrici bir yol önermiştir: “Sen Ehl-i kitaptan bir topluma gidiyorsun. Onları ilk önce Allah’a kulluk etmeye davet et. Bunu kabul ederlerse onlara her gün ve gece Allah’ın beş vakit namazı farz kıldığını söyle. Eğer bunu uygularlarsa, onlara Allah’ın aralarından zengin olanların mallarından alınıp fakirlere verilmek üzere zekâtı farz kıldığını söyle!”³¹

2.2. Güncel Olması

İletişimde mesajların aktüel olması, hayatın içinden olması, yaşanan bir sorunun çözümüne yönelik olması muhataplar için ve iletişim sürecinin istenen yönde tamamlanması için çok önemlidir. Aslında vahyin inişinde bu durum hep aktif olmuştur. Dolayısıyla Hz. Peygamber de güncel duruma göre inen vahyi muhataplarına açıklamış, yeni oluşan şartlara göre de vahyin ışığında problemlere çözümler geliştirmiştir.

Mesela cahiliye döneminin kalıntılarından biri kabile taassubudur ve İslam’dan sonra da zaman zaman gündeme gelmiştir. Hz. Peygamber böyle bir özelliğin yaşıyor olmasından rahatsız olmuş ve derhal müdahale etmiştir. Benî Mustalik Gazvesi esnasında biri ensardan diğeri muhacirlerden olmak üzere iki genç kavga etmiş, sonrasında her iki taraf, “Yetişin Muhacirler!” ve “Yetişin Ensar!” şeklinde bağırmaya başlamışlardı. Allah Resûlü olayı duyduğunda, “Bu cahiliye çağrıları da nedir?” diyerek bu ayrılıkçı hareketlere tepki göstermişti. Sonrasında da onlara kabile taassubunu değil, İslâm kardeşliğini tavsiye eden şu sözleri söylemişti: “Kişi zalim de olsa, mazlum da olsa din kardeşine yardım etsin. Eğer kardeşi zalimse onu engellesin. Çünkü zalimi yaptığı işten döndürmek ona yapılacak bir yardımdır. Eğer mazlum ise ona yardım etsin!”³²

2.3. Tedrici Olması

Hz. Peygamber, mesajlarını kolaydan zora, bilinenden bilinmeyene, basitten karmaşığa azar azar ve kademeli verdiği gibi eğitiminden geçen gençlerden de aynı usulü izlemelerini istemiştir.

Cündüb b. Abdullah şöyle diyor; “Biz ergenlik çağındaki bir grup genç Resûlullah ile beraberdik. Kur’ân’ı öğrenmeden önce imanı öğrendik. Sonra Kur’ân’ı öğrendik. Kur’ân sayesinde imanımız daha da arttı.”³³

Görüldüğü gibi burada Hz. Peygamber gençlerin eğitiminde tedrici bir usul gözetmektedir. Önce gençlerin iman etmelerine sonra bu inancın gereği olan uygulamalara geçmelerine özen göstermiştir.

2.4. Ölçülü Olması ve Tekrarlaması

Hz. Peygamber, insanı ve eğilimlerini iyi bilmektedir. Her bakımdan dağılmış bir toplumun yeniden inşasını kısa bir sürede gerçekleştirmiş olmasında fıtrata uygun öğretileri, fıtrata uygun olarak öğretmesinin rolü büyüktür. Şu tablolar bu açıdan önemli mesajlar sunmaktadır:

Abdullah b. Amr, Osman b. Maz’un, Ebü’d-Derda ve Ali b. Ebû Tâlib gibi bazı gençler kendilerini ibadete daha çok verebilmek için geceleri namaz kılıp, gündüzleri oruç tutmaya ve kadınlarından uzak durmaya yönelmişlerdi. Hz. Peygamber, onları gücendirmeden bu tutumlarından vazgeçmeleri ve kendi sünnetine uygun olarak orta yolda yürümeleri konusunda uyarmıştır.³⁴

Hz. Peygamber, ibadete düşkün olmasından dolayı Abdullah b. Amr’ı çok severdi. Abdullah devamlı oruç tutmakta, gece gündüz demeden namaz kılmaktaydı. Bu sebeple günlük hayatın gereklerini yerine getirmiyor, eşini ve çocuklarını ihmal ediyordu. Durumu haber alan Allah Resûlü onunla şu konuşmayı yaptı: “Hiç ara vermeden, peş peşe sürekli oruç tutuyor, geceleri de sürekli namaz kılıyormuşsun. Aman böyle yapma! Çünkü senin üzerinde gözünün hakkı var, nefsinin hakkı var, ailenin hakkı var. Bazı günler oruç tut, bazen tutma. Namaz kıl, uykunu da uyu. On günde bir oruç tutsan, diğer dokuz gün için de sevap alırsın.” Abdullah, “Yâ Resûlallah! Ben dediklerinden daha fazlasını yapabilirim!” deyince Resûlullah: “O zaman Davûd Peygamber’in orucu gibi oruç tut.” dedi. Abdullah sordu: “Davûd Peygamber nasıl oruç tutardı?” Resûlullah: “Davûd Peygamber bir gün oruç tutar, bir gün tutmazdı. Düşmanla karşılaştığı zaman da kaçmazdı.” cevabını verdi. Abdullah, bu cevap karşısında duraklamıştı: “Böyle oruç tutup takatsiz kalınca kim savaştan kaçmamamı garanti edebilir ki!” Bunun üzerine Hz. Peygamber sözünü üç kere tekrarladı ve şöyle dedi: “Hiç ara vermeden, sürekli, her gün oruç tutan, oruç tutmuş sayılmaz.”³⁵

Osman b. Maz’ûn’un eşi Havle bt. Hakîm bakımlı bir hanımdı. Bir gün üstü başı dağınık, kılık kıyafeti özensiz bir hâlde Hz. Âişe’nin yanına gelmişti. Kendisini yakından tanıyan Hz. Âişe onun bu durumuna şaşırarak “Bu hâlin ne?” diye sordu. Havle de, “Osman, ne dünyayı istiyor, ne de hanımını görüyor! Geceleri sabaha kadar namaz kılıyor, gündüzleri ise oruçla geçiriyor!” diye cevap verdi. Hz. Âişe o sırada içeri giren Hz. Peygamber’e durumu anlatınca Allah Resûlü, hemen Osman’ı çağırttı. Gelince ona; “Ey Osman! Bizde ruhbanlık yoktur. Ben senin için güzel bir örnek değil miyim?” buyurduktan sonra³⁶: “Ey Osman, sen benim sünnetimden yüz mü çeviriyorsun?” Osman b. Maz’ûn: “Hayır, Yâ Resûlallah! Vallahi, ben senin sünnetini istemekteyim” diye cevap verdi. Bunun üzerine Allah Resûlü bu konudaki ölçüyü şöyle açıkladı: “Ben biraz uyurum, biraz da namaz kılarım. Bazen oruç tutarım, bazen de tutmam. Eşimle de beraber olurum. Allah’tan sakın ey Osman! Eşinin sende hakkı var, misafirlerinin sende hakkı var, nefsinin bile sende hakkı var! Şu hâlde bazen oruç tut, bazen tutma! Bazen namaz kıl, bazen de uyu!”³⁷

Hz. Peygamber, ölçülü ve dengeli olmayı, zeki ve ahlaklı bir genç olan Osman b. Ebû’l-Âs’ı Tâif’e vali olarak gönderirken yaptığı şu uyarıda da ortaya koymuştur: “Osman! Namazı kısa kıldır ve halkın hepsini, içlerindeki en zayıf adama göre hesapla. Çünkü onların içinde büyük, küçük, hasta, evi uzak ve iş, güç sahibi olanlar vardır.”³⁸

3. Hz. Peygamber’in Gençlerle İletişimde Kullandığı İletişim Kanalları

Kanal, iletişim sürecinde, mesajın kaynaktan alıcıya ulaşmasını sağlayan fizik ya da teknik yollar, yöntemler, imkânlar, araç ve gereçlerdir.

Hz. Peygamber, gençlerle iletişiminde sözlü iletişimi de sözsüz iletişimi de etkili bir biçimde kullanmıştır. O, sözlü iletişimde az söz ile çok anlam ifade eden (cevâmiu’l-kelîm) bir özelliğe sahiptir. Kelimelerle ifade edemediğimiz pek çok mesajı beden diliyle veririz. Peygamber Efendimiz’in, beden duruşu, jest ve mimikler, giyim kuşam, yüz ve gözlerdeki ifadeler, ses yönetimi, sükut, dokunma ve dinleme gibi sözsüz iletişim vasıtalarını çok daha fazla kullandığını görürüz.

Hz. Peygamber’in genç Ebû Mahzûre’ye tutumunda bu özelliklerin hepsini görmek mümkündür. Olay meşhurdur: Huneyn Seferi’nden dönerken, yolun bir yerinde Hz. Peygamber’in müezzini namaz için ezan okumaya başlar. Bu esnada henüz Müslüman olmayan Ebû Mahzûre ve arkadaşları yüksek sesle müezzinin dediklerini tekrarlamakta ve onu alaya almaktadırlar. Hz. Peygamber onları duyar ve yanına getirtir; “Yüksek sesini duyduğum hanginizdi?” diye sorar. Herkes Ebû Mahzûre’yi gösterir. Bunun üzerine Hz. Peygamber diğerlerini gönderir ve Ebû Mahzûre’ye; “Kalk, ezan oku” der. Ebû Mahzûre öfkeli bir biçimde ayağa kalkar, Hz. Peygamber ona ezanı bizzat öğreterek okutur.³⁹

Ebû Mahzûre ezan okumayı bitirince Allah Resûlü ona içinde bir miktar gümüş bulunan bir kese verir. Sonra elini onun alnına koyarak elini yüzüne sürer ve göğsünden karnına kadar sıvazlayarak: “Allah bunu senin için mübarek eylesin ve bereket üzerinden eksik olmasın” diye dua eder. Bu olayın ardından Müslüman olan Ebû Mahzûre Mekke’de ezan okumak için Hz. Peygamber’den izin ister, o da verir.⁴⁰

Bu olaydan sonra Ebû Mahzûre’nin kalbinde Resûlullah’a karşı büyük bir sevgi oluşmuştur. Rivayete göre bundan sonra Resûlullah’ın eli değdi diye perçemindeki saçları hiç tıraş etmemiştir.⁴¹

Veda Haccı’nda bineğinin arkasına aldığı amcasının oğlu genç sahâbî Fadl b. Abbas, yolda gördüğü hanımlara bakınca, eli ile onun yüzünü başka tarafa çeviren Hz. Peygamber⁴² muhatabı incitecek, rencide edecek hiçbir sözlü uyarıya gitmemiş, muhatabının gençliğini ve yaşadığı yoğun duyguları dikkate alarak sözsüz iletişimi tercih etmiştir ki, bilindiği üzere beden dili mesajları çok daha etkili ve güçlüdür. Burada şunu da eklemek gerekir ki O, sadece yasak koymamış, aynı zamanda yasaklardan korunma yollarına da rehberlik etmiştir. Bazen evliliğe gücü yetmeyen gençlere oruç tavsiye etmiş, imkân bulunduğunda da bizzat öncülük etmiştir: Yukarıda bahsedilen Fadl b. Abbas evlilik çağına geldiğinde bir sahâbîye; “Bu gence kızını nikahla” diyerek aracılık etmiştir.⁴³

Hz. Peygamber sözsüz iletişim mesajları için önemli olan giyim kuşama ve kişisel bakıma da çok özen göstermiştir. Hz. Peygamber, giyim-kuşama çok önem vermiştir. Her zaman temiz elbiseler giymiş,⁴⁴ saç bakımını itikâfta bile ihmal etmemiş,⁴⁵ sakalını hiçbir zaman dağınık hâlde bırakmamıştır. Sürme ve koku kullanmış,⁴⁶ ağız ve diş temizliğine hassasiyet göstermiştir.⁴⁷

Hz. Peygamber kendisine yönelen herkesle musafaha etmiş, karşısındaki elini çekmedikçe elini çekmemiş, yüzünü çevirmedikçe o da çevirmemiştir. Abdullah b. Mesud’a teşehhüd duasını öğretirken, elini elinin içine alması,⁴⁸ Abdullah b. Abbas’ı kucaklayıp, “Allah’ım! Buna Kitabı/Kur’ân’ı öğret” demesi⁴⁹ Abdullah b. Ömer’in omzundan tutup “Dünyada bir garip yahut bir yolcu gibi ol” demesi⁵⁰, başka bir defasında nasihat ederken eliyle dilini tutarak genç Muaz b. Cebel’e: “İşte bunu iyi muhafaza et!” buyurması⁵¹ sözsüz iletişim unsurlarını etkili bir biçimde kullandığını göstermektedir.

Hz. Peygamber, yüz ifadelerini de etkili bir biçimde kullanmıştır. Onun genellikle gülümseyen, yumuşak olan yüzünün dini hükümlerinde gevşeklik gösterildiğinde muhatabı gençler de olsa pek müsamaha göstermediğini görüyoruz: Mahzum kabilesinden hırsızlık yapan bir kadına Hz. Peygamber ceza vermişti. Kadının akrabaları, bu cezayı düşürmesi için genç Üsâme’yi Resûlullah’a gönderdiler. Böyle bir konuda aracı olduğundan dolayı Resûlullah’ın yüzünün rengi değişti ve: “Bizzat Allah tarafından belirlenen bir ceza hususunda şefaatçi mi oluyorsun?” diyerek Üsâme’ye çıkışmıştı.⁵²

Bu ön bilgileri verdikten sonra, şimdi Hz. Peygamber’in mesajlarını gençlere iletirken hangi kanalları nasıl kullandığı üzerinde durulacaktır.

3.1. Sorumluluk Verme

Sorumluluk, gençlerin kazanması gereken en önemli gelişim görevlerinden biridir. Hz. Peygamber’in gençleri eğitirken onlara bir takım görev ve sorumluluklar verdiği ve bu esnada onların bireysel özelliklerini dikkate aldığı görülmektedir. Bu yolla bir taraftan onların yetişkin kimliği kazanmalarına yardımcı olurken, bir taraftan da enerjilerini ve yeteneklerini değerlendirerek topluma yararlı olmalarını sağlamaktadır.

Habeşistan’a hicret edilirken kafilenin başına 25 yaşlarında olan Cafer b. Ebû Talib’i görevlendirmesi, 25 yaşındaki Muaz b. Cebel’i Yemen’e yönetici, 25 yaşındaki Musab b. Umeyr’i Medinelilere öğretmen olarak göndermesi, Hicret etmeden önce genç Hz. Ali’yi kendi yatağına yatırması ve emanetleri sahiplerine vermekle görevlendirmesi, hicret esnasında Hz. Ebûbekir’in oğlu Abdullah’ı istihbarat toplamakla görevlendirmesi, Mekke’nin fethinden sonra 20 yaşlarında olan Attâb b. Esîd’i Mekke’ye vali tayin etmesi, vefatından hemen önce 20 yaşındaki Üsame b. Zeyd’i Şam’a gidecek orduya komutan ataması⁵³ bu çerçevede değerlendirilebilecek bazı örneklerdir.

Genç bir hanım olarak kızı Hz. Fâtıma’ya ve yine genç bir hanım olan eşi Âişe’ye de yeri geldiğinde önemli ve ağır sorumluluklar vermiştir. Hz. Fâtıma, Uhud Savaşı’nda on hanımla birlikte gazilere yiyecek ve su taşımış, aynı zamanda yaralıları tedavi etmiştir. Bu savaşta Hz. Peygamber’in dişinin kırılması üzerine yüzündeki kanları temizlemeye çalışmış, kanın dinmediğini görünce bir hasır parçasını yakıp küllerini Resûlullah’ın yüzüne bastırmak suretiyle akan kanı durdurmuştur.⁵⁴ Hz. Âişe de, Uhud Savaşı’nda sırtında su taşımış, haber toplamış ve yaralılara bakma gibi hizmetlerde çalışmış, yine Hendek Savaşı’nda ve Hudeybiye Musalahası’nda bulunmuştur.⁵⁵

3.2. Örnek Olma

Hz. Peygamber’in Kur’ân’da sayılan özelliklerinden birisi de “en güzel örnek” olmasıdır. Kur’ân, onun şahsında insan-ı kâmil örneğini ortaya koymaktadır. Onun örnekliği belli bir zaman, belli bir mekân ya da belli bir toplumla sınırlı değildir. O, evrensel çaptaki görevine uygun olarak ırk, din, dil, cinsiyet, yaş, statü vb. ayırt etmeksizin her çeşit insanla ilgilenmiş, onlara söz ve davranışlarıyla rehberlik etmiştir.

Gençler, tutum ve davranışlarını örnek alacak bir modele ihtiyaç duyarlar. Bu, onların daha erken ve dengeli bir şekilde olgunlaşmasını sağlar. Burada modeli örnek almak, taklit değildir. Taklit, aklı ve iradeyi devre dışı bırakan bilinçsiz bir uyma davranışıdır. Örnek almada ise bilinçli ve iradi bir seçim ve değerlendirme söz konusudur. Örnek ve model alma insandaki potansiyeli geliştirirken, taklit bu potansiyeli köreltir.

Hz. Peygamber’in yanında yıllarca ona hizmet eden genç sahâbî Enes şöyle diyor: “Allah’a yemin olsun ki, ben Resûlullah’a on yıl hizmet ettim. Yaptığım bir işten dolayı ‘Niçin böyle yaptın?’, yapmadığım bir işten dolayı da ‘Niçin böyle yapmadın?’ demedi.”⁵⁶

Yukarıdaki ifadeden Hz. Peygamber’in Enes’e hiçbir müdahalede bulunmadığı sonucu çıkarılamaz. Belki onu sözlerinden çok tutum ve davranışlarıyla eğittiği söylenebilir. Hz. Peygamber’in çocuklardan, gençlerden bir şey istediği zaman onu takip ettiği bilinmektedir. Enes’in anlattığı şu hatırası bununla ilgilidir:

“Allah Resûlü, insanlar içerisinde ahlakı en güzel olanı idi. Bir gün beni bir iş için gönderdi. Ben, ‘Allah’a yemin olsun ki gitmem.’ dedim. Oysa Resûlullah’ın istediğini yapmak da istiyordum. Nihayet, bu iş için yola koyuldum. Sokakta oynayan çocuklara rastladım ve onlarla birlikte oyuna dalıp işimi unuttum. Bir de baktım ki, Allah Resûlü arkamdan başımı tutmuş gülümsüyordu. Bana, ‘Enescik, sana emrettiğim yere git haydi!’ dedi. Ben de, ‘Peki yâ Resûlallah, hemen gidiyorum’ dedim.”⁵⁷

Gençler Hz. Peygamber’i sürekli izliyorlar, onun tutum ve davranışlarını örnek alarak onun gibi yaşamaya gayret ediyorlardı. Hz. Peygamber de gençlere özel bir ilgi gösteriyor ve kendisini örnek alma konusunda onlara rehberlik ediyordu. Mâlik b. Huveyris anlatıyor: “Biz aynı yaşlarda gençler olarak Resûlullah’ın yanına geldik. O bize şöyle dedi: ‘…Benim nasıl namaz kıldığımı gördüyseniz siz de öyle namaz kılın. Namaz vakti geldiğinde içinizden biri sizin için ezan okusun. En büyüğünüz de size imam olsun.”⁵⁸

3.3. İkna Etme

Hz. Peygamber, mesajlarının muhatapları tarafından doğru anlaşılmasına, maksadın ve hikmetin kavranılmasına kısaca ikna olunmasına önem vermiştir. Konuyla ilgili birkaç örnek vermek gerekirse şunlar sunulabilir;

Peygamber Efendimiz, Hevâzin’den getirilen ganimet mallarından kalplerini İslâm’a ısındırmak için bazı Kureyşlilere yüzer deve verdiğinde ensardan bazı kimseler, “Allah, Resûlullah’ı bağışlasın! O, Kureyş’e mal veriyor da bize vermiyor. Hâlbuki kılıçlarımızdan hâlâ Kureyşlilerin kanları damlıyor” dediler. Ensarın bu serzenişleri çok geçmeden Hz. Peygamber’e ulaştı. Derhal ensara haber gönderdi ve onları bir çadırda topladı. Ensarın dışında hiç kimsenin oraya alınmamasını emretti. Resûlullah, orada toplanan ensara: “Hakkımda sarf ettiğiniz bazı sözler bana ulaştı, ne demek istiyorsunuz?” diye sordu. Ensarın önde gelenleri ayağa kalkarak, “Ey Allah’ın Resûlü! İleri gelenlerimizden hiç kimse bir şey söylemedi. Bu şikâyeti bazı gençlerimiz dile getirdi” karşılığını verdiler. Bunun üzerine Resûlullah onlara: “Şüphesiz ben (ganimetleri) küfürden henüz yeni dönenlere veriyorum. Onlar aldıkları mallarla evlerine giderlerken, sizler yurtlarınıza Allah’ın Resûlü ile dönmeye razı olmaz mısınız? Allah’a yemin ederim ki sizin kendisiyle dönüp gideceğiniz şey, onların alıp gidecekleri şeyden hayırlıdır!” diye seslendi. Ensarın gençleri: “Elbette razı oluruz yâ Resûlallah!” dediler.⁵⁹

Bir başka örnek şöyledir: Bir genç kız, sıkıntısını dile getirmek üzere Hz. Peygamber’in evine gitti. Kendisini karşılayan Hz. Âişe’ye; “Babam itibar kazanmak için istemediğim hâlde beni kardeşinin oğlu ile evlendirdi” dedi. Hz. Âişe: “Resûlullah gelinceye kadar otur bakalım.” dedi. Hz. Peygamber gelince, Hz. Âişe genç kızın durumunu anlattı. Bunun üzerine Hz. Peygamber, kızın babasını huzuruna çağırttı. Hz. Peygamber muhtemelen durumu incelemek ve görüşü alınmadan evlendirildi ise genç kıza niçin söz hakkı verilmediğini soracaktı. Bunun üzerine genç kız: “Ey Allah’ın Resûlü! Babamın yaptığı işi aslında onaylamıştım. Ancak nikah konusunda kadınların da söz hakkı olup olmadığını öğrenmek istemiştim” dedi.⁶⁰

Empati kurdurarak ikna etmesine de şu olay güzel bir örnektir: Bir gün Hz. Peygamber’in huzuruna genç bir sahâbî geldi ve zina etmesi için kendisine izin vermesini istedi. Orada bulunanlar, gencin bu isteği karşısında öfkelendiler. Kimi azarlarken, kimi de müdahale etmek için üzerine yürüdü. Hz. Peygamber’e gelince, önce genci dinledi ve ona: “Sen annenle zina edilmesini ister misin?” diye sordu. Genç, “Anam babam sana feda olsun, ey Allah’ın Elçisi! Elbette istemem” diye karşılık verdi. Hz. Peygamber sonra kızıyla, halasıyla, teyzesiyle ve kız kardeşiyle zina edilmesine razı olup olmayacağını sordu ve hepsine benzer cevabı alınca, bu gence hiç kimsenin yakınlarıyla zina edilmesine razı olmayacağını anlattı. Sonra elini ona dokundurarak: “Allah’ım, bu gencin günahlarını bağışla, kalbini temizle ve iffetini koru!” diye dua etti. Nakledildiğine göre bu genç sahâbî, bundan sonra ne böyle bir istekte bulundu, ne de böyle bir işe yöneldi.⁶¹

3.4. Müjdeleme ve Sakındırma

İnsan fıtratı, tebşir ile inzar, ümit ile korku, tergib ile terhib arasında dengeli bir tutumdan daha fazla etkilenmektedir. Kur’ân’a bütün olarak bakıldığında bu yaklaşım görülür. Hz. Peygamber de gençleri zaman zaman “beşîr” sıfatıyla tebşir etmiş, müjdelemiş, bazen de “nezîr” sıfatıyla inzar etmiş, sakındırmıştır.

Mesela, başka bir gölgenin bulunmadığı kıyamet gününde Allah’ın arşının gölgesinde barındıracağı yedi sınıf insanı sayarken bunlardan birinin de Rabbine kulluk ederek temiz bir hayat içinde serpilip büyüyen genç olacağını müjdelemiştir.⁶²

Hz. Peygamber’in; “... Şayet huşû duyan gençler, rükû eden yaşlılar, emzikli bebekler ve otlayan hayvanlar olmasaydı mutlaka başınıza azap yağardı”⁶³ buyurması, zinadan sakınmaları hâlinde gençlerin mükâfatlarının cennet olduğunu⁶⁴ bildirmesi, “Bir genç, ihtiyar bir kimseye yaşından dolayı hürmet ederse, Allah da ona yaşlılığında kendisine hürmet edecek birisini hazırlar”⁶⁵ demesi, gençlerin bulundukları dönemin gereğini yerine getirmekte zorlanabilecekleri konularda müjdeleme yolunu kullandığı görülmektedir.

Hz. Âişe’nin ablası ve ilk Müslümanlardan olan genç Esma bt. EbûBekir’le ilgili şu olayda Hz. Peygamber’in tutumu etkileyicidir: Hicret esnasında Hz. Peygamber ve Ebû Bekir’in birkaç gün saklandıkları Sevr mağarasına geceleri yemek taşıyan Esma, azık torbasının ağzını bağlayacak ip bulamayınca kuşağını ikiye bölerek azık torbasının ağzını bağlamış ve bunun üzerine Resûlullah: “Allah bu kuşağın karşılığında cennette sana iki kuşak versin” diye dua etmiş, onu müjdelemiştir. Bundan sonra da Esma,”Zâtü’n-Nitâkeyn” (İki kuşaklı) diye anılmıştır.⁶⁶

Hz. Peygamber gençleri sadece müjdelememiş yeri geldiğinde uyarmıştır da. Ama bu uyarılar kırıcı değil yapıcıdır, eğiticidir. Mesela; “Kıyamet günü, âdemoğlu beş şeyden sorulmadıkça Rabbinin huzurundan ayrılamayacaktır” hadisinde gençlik hususi bir biçimde uyarılmıştır: Ömrünü nerede tükettiğinden, gençliğini nerede yıprattığından, malını nereden kazandığından ve nereye harcadığından ve ilmi ile amel edip etmediğinden.”⁶⁷

Keza, “Beş şey gelmeden önce beş şeyin değerini iyi bil; ihtiyarlığından önce gençliğinin, hastalığından önce sağlığının, yokluğundan önce varlığının, meşguliyetinden önce boş vaktinin ve ölümünden önce hayatının”⁶⁸ mealindeki hadisinde de gençliğin geçiciliği ve değerinin bilinmesi konusunda etkili bir uyarma söz konusudur.

Genç komutanlardan Üsâme b. Zeyd’in anlattığı şu olayda, Hz. Peygamber’in kul hakkı, hele bir cana kıyma gibi konularda ne kadar duyarlı olduğu ve çok sevdiği genç sahâbîlerini bile ciddi biçimde uyardığı görülmektedir: “Resûlullah bizi askerî bir birlik içinde Huraka kabilesine gönderdi. Geldiğimizi haber alan kabile mensupları korkup kaçtılar. Ancak onlardan birini yakalayınca ‘Lâ ilâhe illallah’ demesine rağmen öldürdük. Daha sonra bu olayı Resûlullah’a anlatınca; ‘Kıyamet günü lâ ilâhe illallah sözü karşına çıktığında ne yapacaksın!’ dedi. Ben, ‘Ama yâ Resûlallah! Sırf silah korkusundan dolayı böyle söyledi.’ deyince, ‘Kalbini yarıp baktın da mı korktuğu için böyle söylediğini anladın? Kıyamet günü, lâ ilâhe illâllâh sözü karşına çıktığında ne yapacaksın!’ buyurdu. Bu sözü o kadar çok tekrarladı ki içimden; ‘Keşke şimdi yeni Müslüman olmuş olsaydım’ dedim.”⁶⁹

Hz. Peygamber, gençlerin cinsleriyle ilgili eğitimlerine de özen göstermiş, bu konuda her fırsatı değerlendirmiştir. Mesela Hz. Âişe, kız kardeşi Esma ile ilgili şöyle bir hadise nakletmektedir: Esma, üzerinde ince bir elbise ile Resûlullah’ın huzuruna girmişti. Resûlullah ondan yüzünü çevirdi ve: “Esma! Kadın büluğ yaşına girdi mi ondan sadece şunun ve şunun dışında hiçbir yerinin görünmesi caiz değildir!” dedi yüzünü ve ellerini gösterdi.”⁷⁰

3.5. Cesaretlendirme

Gençlerin gelişim dönemi itibariyle eksiklerinden biri tecrübe ve buna bağlı olarak özgüvendir. Buna karşılık gençler öğrenmeye ve yeniliklere açık, başarma arzusu yüksek bir dönemdedirler.

Hz. Peygamber gençlerin bu özelliklerini iyi değerlendirmiş, gençlere bir iş verdiği zaman, tecrübesizlikten kaynaklanan çekingenliklerini yok etmek üzere onlara güven vermiş ve cesaretlendirmiştir. Buradaki tutumu, kuru bir cesaretlendirme değil, çekindikleri hususlarda gerekli donanımı kazanmalarına rehberlik etmek şeklinde olmuştur. Mesela Hz. Ali’yi genç yaşta Yemen’e kadı olarak görevlendirdiğinde, Hz. Ali, genç ve tecrübesiz oluşunu gerekçe göstererek ilk başta çekingen davranmıştı. Bunun üzerine Hz. Peygamber, elini onun göğsüne vurmuş ve: “Allah’ım, bunun kalbine hidayet ver ve diline sebat ver!” buyurarak duasıyla onu cesaretlendirmiş ve ona bir davada nasıl hüküm vermesi gerektiğini de şöyle öğretmiştir; “İki hasım gelip önüne oturduğunda, birincisini dinlediğin gibi diğerini de dinleyinceye kadar bir karar verme. Bu, gerçeğin ortaya çıkması için daha uygundur.” Neticede Hz. Ali: “Bundan sonra iki kişi arasında hüküm verme konusunda hiç tereddüt etmedim.” demiştir.⁷¹

Hz. Peygamber, gençlerin sadece özgüven eksikliklerini gidermekle kalmamış, çevrenin onlara karşı güvensizliğini ortadan kaldırmak için de tedbirler almıştır. Mesela Üsâme b. Zeyd’i Rumların üzerine gönderilecek bir orduya komutan tayin ettiğinde bazı tereddütler baş göstermişti. Bunun üzerine Hz. Peygamber: “Siz şimdi Üsâme’nin kumandanlığı hakkında ileri geri konuşuyorsunuz. Bundan önce babasının kumandanlığı hakkında da konuşmuştunuz. Allah’a yemin ederim ki Zeyd bu göreve nasıl layık ve insanların bana en sevimlilerinden idiyse hiç şüphesiz Üsâme de babasından sonra bana insanların en sevimlilerindendir.”⁷² buyurarak hem tereddütleri ortadan kaldırmış hem de genç Üsâme’yi cesaretlendirmişti.

Genç sahâbîsi Muaz b. Cebel’i Yemen’e vali olarak göndereceği zaman aralarında şöyle bir konuşma geçmişti:

‘Sana bir dava geldiğinde nasıl hüküm vereceksin?’ Allah’ın Kitabı’na göre hüküm vereceğim. ‘O konuda Allah’ın Kitabı’nda bir hüküm bulamazsan?’ Resûlullah’ın sünneti ile karar vereceğim. ‘Resûlullah’ın sünnetinde de yoksa?’ Kendi görüşümle içtihad ederek ona göre hüküm vereceğim. Bunun üzerine Hz. Peygamber: “Resûlü’nün elçisini (Resûlü’nün arzuladığı cevabı vermeye) muvaffak kılan Allah’a hamdolsun.”⁷³ buyurarak Muaz’a, “benim senden istediğim de buydu” anlamına gelen ama ondan daha etkili olan bir üslup kullanarak cesaret ve özgüven vermiştir.

3.6. Dikkat Çekme, Meraklandırma

Öğrenme psikolojisinde, öğretilecek konuya muhatabın dikkatini çekme, merak uyandırma ve hedeften haberdar etme etkili bir yoldur.

Hz. Peygamber’in genç Muaz ile samimi ve sıcak iletişimine dair önemli mesajlar da veren şu olay bu hususa iyi bir örnektir:

Hz. Peygamber, yuları liften yapılmış Ya’fûr isimli merkebine bindi ve: “Haydi Muaz, sen de bin!”diyerek genç sahâbîyi çağırdı. Muaz, Hz. Peygamber’e rahatsızlık veririm diye önce binmek istemedi. Hz. Peygamber ısrar edince, onun terkisine binmeye çalıştı, lakin Muaz’ın binmesiyle huysuzlaşan merkep ikisini de yere düşürdü. Hz. Peygamber gülerek yerden kalktı. Her ikisi de merkebe bindi ve yola çıktılar. Yolculuk esnasında Hz. Peygamber elini arkaya doğru uzatarak Muaz’ın sırtına dokunup: “Ey Muaz b. Cebel!”diye seslendi. “Buyur ey Allah’ın Resûlü, emret!” dedi, Muaz. Bir müddet daha gittiler. Hz. Peygamber tekrar: “Ey Muaz b. Cebel!” diye seslendi. “Buyur ey Allah’ın Resûlü, emret!” dedi, yine Muaz. Bir müddet daha gittiler. Hz. Peygamber tekrar; “Ey Muaz b. Cebel!”diye seslendi. Muaz yine; “Buyur ey Allah’ın Resûlü, emret!” dedi. “Muaz, sen Allah’ın kulları üzerindeki hakkının ne olduğunu biliyor musun?”, “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dedi ve sustu Muaz. Hz. Peygamber buyurdu ki: “Allah’ın kulları üzerindeki hakkı, kulların O’na kulluk ve ibadet etmeleri ve hiçbir şeyi O’na ortak koşmamalarıdır.”

Hz. Peygamber ve genç sahâbî bir müddet daha merkep üzerindeki yolculuklarına devam ettiler. Sonra Hz. Peygamber: “Ey Muaz b. Cebel!” diye seslendi yine. Muaz: “Buyur ey Allah’ın Resûlü, emret!” dedi. Hz. Peygamber: “Peki kulların Allah üzerindeki hakkının ne olduğunu biliyor musun?” diye sordu. Muaz; “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dedi. Bunun üzerine Hz. Peygamber: “Allah’a kulluk etmesi ve O’na ortak koşmaması hâlinde kuluna azap etmemesi ve onu cennete koymasıdır.” buyurdu.⁷⁴

3.7. Öğüt Verme

Bütün peygamberler, insanları dine davet ederken öğüt yolunu kullanmıştır.⁷⁵ Diğer usuller yanında öğüt yolunun kullanılması Hz. Peygamber’e de telkin edilmiştir.⁷⁶ Kur’ân’ın kendisi de,⁷⁷ peygamberlere indirilen diğer kutsal kitaplar da aslında öğüttür.⁷⁸

Kur’ân, öğüdün herkese tesir etmeyeceğini bildirmekte ve öğüdün tesir edeceği kişileri de belirtmektedir: Buna göre öğüt, Allah’a inanıp ona gereği gibi saygı duyanlar, onun azabından sakınanlar, yalnız ona kulluk edip yalnız ona yönelenler, kalpleri açık olanlar, uyanık bir zihinle çağrıya kulak verenler içindir.⁷⁹ Onlar, kendilerine öğüt verildiği zaman derin bir hayranlık ve saygıyla secdeye kapanırlar; Rablerinin sınırsız ihtişamını hamd ile yüceltirler ve asla büyüklük taslamazlar. Yataklarından geceleri kalkarak korku ve ümit içinde Rablerine dua ederler ve kendilerine verilen rızıklardan hayır için harcarlar.⁸⁰

Gençlerle iletişiminde Hz. Peygamber’in başvurduğu yollardan biri de onlara öğüt vermektir. Mesela bir gün bineğinin arkasında bulunan genç İbn Abbas ile yolculuk yapmaktaydı. Allah Resûlü ona şunları öğütlemişti: “Delikanlı! Sana bazı şeyler öğreteceğim. Allah’ı gözet ki Allah da seni gözetsin. Allah’ı gözet ki Allah’ı yanında bulasın. Bir şey istediğinde Allah’tan iste! Yardıma muhtaç olduğunda Allah’tan yardım dile! Şunu bil ki bütün insanlar sana fayda vermek için toplansa, Allah’ın takdiri dışında sana faydalı olamazlar. Ayrıca bütün insanlar sana zarar vermek için toplansa Allah’ın takdiri dışında sana hiçbir şeyde zarar veremezler. Bu konuda kalemler kaldırılmıştır (yeni bir şey yazmaz), sayfalar kurumuştur (değişmez).”⁸¹

Genç olmanın tabii ama zor taraflarından biri, karşı cinse duyulan ilgi ve arzudur. Hz. Peygamber’in gençlere verdiği öğütler içerisinde bu konu önemli bir yer tutar: “Gençler! Evlenme imkânı bulanınız evlensin. Çünkü evlenmek, gözü haramdan çevirmek ve iffeti korumak için en iyi yoldur. Evlenme imkânı bulamayanlar da oruç tutsun. Çünkü orucun, kişi için şehveti kesme özelliği vardır.”⁸² Hz. Peygamber (s.a.s.) sadece öğüt vermekle de kalmamış bizzat sorumluluk da üstlenmiştir. Mesela amcasının oğlu Fadl b. Abbas evlilik çağına geldiğinde onun evlenmesine aracılık etmiştir.⁸³

Hz. Peygamber, her yaştan insanın Allah ile bağ kurarken bunu huşû içerisinde yapmalarını istemiş, ama gençlerin, güçlü kuvvetli ve gösterişli olmalarından dolayı böbürlenmeyip Allah’a karşı daima huşû içinde hareket etmelerini bilhassa öğütlemiştir.⁸⁴ Hatta öğütlemekle kalmamış bunun nasıl olacağını da öğretmiştir. Mesela gençlere, bir işe girişirken şu duayı okumalarını öğütlemiştir: “Allah’ım! Senin ilminle hayırlı olana ulaşmak istiyorum. Senin gücün sayesinde güçlü olmayı diliyorum ve senin büyük lütfundan istiyorum. Allah’ım! Senin gücün yeter, benim gücüm yetmez. Sen bilirsin, ben bilemem. Zira sen gaybın tüm inceliklerini bilensin... Eğer bu iş benim dinim, yaşantım, dünyam ve ahiretim için kötü ise o işi benden uzak tut, beni de o işten uzak tut!”⁸⁵

Bazen de gençler kendileri, Hz. Peygamber’den öğüt istemiştir: Mesela genç sahâbî Muaz b. Cebel, kendisine öğüt vermesini isteyince Allah’ın Elçisi: “İnancında samimi ol. O zaman sana az amel de yeter!” buyurmuştur.⁸⁶

3.8. Alternatif Getirme

Eğitim açısından bir şeyi sadece yasaklamak veya engellemek yeterli değildir, yasaklanan şeyin yerine aynı zamanda yapılacak şeyin de gösterilmesi gerekir ki süreç anlam kazansın.

Şu örnek muhteva açısından etnik mensubiyetin değil iman, ahlak, ilke ve ideallerle ilgili olan sosyo-kültürel mensubiyetin önemli olduğunu öğretirken, yasaklanan şeylere alternatif sunmanın gerekliliğini de göstermektedir.

Uhud Savaşı’nda, İran asıllı azatlı bir köle olan Ukbe’nin müşriklerden birine öldürücü darbesini indirirken, “Al bu da benden. Ben Farisî bir gencim!” diye haykırdığını duyan Hz. Peygamber ona, “... ‘Ben, Ensârî bir gencim!’ deseydin ya?”⁸⁷ diyerek uygun bulmadığı şeyin yerine yapması gerekeni de göstermiştir.

3.9. Kolaylaştırma

Kur’ân-ı Kerîm, insanın zayıf yaratıldığına sıklıkla dikkat çeker. Bu zayıf yaratılışından dolayı insan zorluğa ve sıkıntıya gelemez, gücünün üstündeki tekliflere direnir. Bilhassa gençler dinî sorumluluklar karşısında bir alışma dönemine ihtiyaç duyarlar.

Bundan dolayıdır ki, Hz. Âişe’nin bildirdiğine göre Hz. Peygamber, iki şeyden birisini seçmek durumunda kaldığında, günah olmadığı müddetçe hep kolay olanını tercih etmiştir.⁸⁸

Ebû Mûsa el-Eş’arî ile Muaz b. Cebel’i Yemen’e görevli olarak uğurlarken, bu gençlere insanlara karşı nasıl davranacaklarını da şu sözlerle ifade etmiştir: “Kolaylaştırın, zorlaştırmayın; müjdeleyin, nefret ettirmeyin ve hüküm verirken birbirinizle uyum içinde olun!”⁸⁹

3.10 Kıssalardan Faydalanması

Kıssalar özellikle anlaşılması zor, soyut konuları somutlaştırmak, heyecan uyandırmak, düşündürmek, ibret almak, ders çıkarmak bakımından eğitsel değeri olan araçlardır. Hz. Peygamber’in de bu amaçlarla kıssa anlattığı ve muhataplarının bilhassa gençlerin kıssaları büyük bir dikkat ve heyecanla dinledikleri görülmektedir.

Hapsettiği bir kedinin ölümüne sebep olduğundan cehenneme giren ve azap gören bir kadının hâli,⁹⁰ susuzluktan nemli toprağı yalamakta olan bir köpeğe kuyudan su çıkarıp verdiği için Allah’ın hoşnut olup bağışladığı bir adamın durumu⁹¹ Hz. Peygamber’in anlattığı kıssalardan bazılarıdır.

4. “Alıcı” Olarak Gençlerin Hz. Peygamber’in Mesajlarına Karşı Tutumları

Alıcı, iletişim sürecinde kaynağın gönderdiği mesaja muhatap olan unsurdur. Alıcılar için en önemli iletişim engeli, bağlı olunan gelenekler, uzun zaman devam eden davranışlar, kalıcı özellik arz eden kötü alışkanlıklardır. Bunlardan kurtulmak kuvvetli bir irade, büyük bir çaba ve uzun bir egzersiz istemektedir. Yetişkinler için yenilikleri kabullenmek ve bunlara uyum da ayrıca iletişim engelleridir. Gençler, yetişkinlere göre iletişime ve yeniliğe daha açıktırlar. Hz. Peygamber’in, İslâm’a girmelerinin yaşlılara göre daha kolay olmasından dolayı müşriklerin gençlerini öldürmemeleri talimatı verdiğini görmekteyiz.⁹²

Gençler idealist, adil, dürüst, akıllı, insanlara sevgi ve şefkat gösteren, bulunduğu ortamda emniyet ve güven sağlayan kişilerden etkilenmektedirler. Hz. Peygamber’in muhatabı olan gençler adaletsiz, dengesiz, kaba kuvvet ve zorbalığa dayalı, zulüm, baskı ve sömürünün hâkim olduğu cahiliye ortamını görmüşler ve gelişimsel özellikleri itibariyle de bunu sorgulamışlar, içten içe bu hâle isyan etmişlerdir. Bu gençlerin böylesi bir düzeni ortadan kaldırmak için gelmiş, üstelik geçmişinde de cahiliyenin çirkinliklerine katılmadığı gibi erdemli davranışlarıyla öne çıktığını bildikleri birisine, bir peygambere hayranlık duymaları ve ona büyük bir sevgiyle bağlanmaları zor olmamıştır. Peygamberlik göreviyle birlikte getirmiş olduğu ilkeler, yasalar, kurallar cahiliye toplumuna isyan eden gençlerin idealist, inkılapçı, yenilik ve gelişime açık enerjik yapılarına çok uygundu. Bu bakımdan Hz. Peygamber gençlerden büyük ölçüde destek almıştır. Bazı araştırmacıların İslâm’ın ortaya çıkış ve yayılışını “Genç İnsanlar Hareketi” olarak tanımlaması dikkat çekicidir.

Gençlik dönemi bir yandan bağımsızlığa düşkünlüğün, otoriteye ve yetişkin dünyasına başkaldırının öne çıktığı; bir yandan da hayranlık duyulan, takdir edilen kişilere öykünme ve onlarla özdeşim kurma dönemidir. Gençlerin kimlik arayışında en önemli referansı ve dayanağı özdeşim örnekleridir. Gençler, çevresinde beğendiği kişilerle özdeşim kurarak kimliklerini şekillendirirler. Model konumundaki kişinin muhatabını sevmesi, onunla ilgilenmesi, başarıları, sahip olduğu güç ve itibar, benzerlik gibi faktörler özdeşleşmeyi etkileyen önemli faktörlerdir.

Hz. Peygamber’in muhatabı olan gençler için dinleme ve algılama yetersizliği, seçici dikkat, bilgi eksikliği, önyargılar, kalıplaşmış düşünceler, gelenek, atalar dini, taklit, zan, taassup ve hevâ gibi iletişim engellerinden söz etmek mümkün değildir. Onlar Hz. Peygamber gibi yaşamak, onun gibi hissetmek onunla özdeşim kurmak, onu modellemek için her yolu denemişler, bütün benlikleriyle “alıcı” konumunda olmuşlardır. Bütün mesele vahiyle belirlenen yeni dinin öğretilerini bu gençlere onların anlayacakları bir dil ve benimseyecekleri bir üslupla öğretmek ve bizzat yaşayarak örnek olmaktı. Hz. Peygamber de bunu yapmış, hayatın her alanında sözleriyle onları bilgilendirirken, tutum ve davranışlarıyla da rol model olmuştur.

SONUÇ

Hz. Peygamber İslâm’ı tebliğe başladığından itibaren toplumun her kesiminden her yaşta insanla muhatap olmuş, bunlar içerisinde gençler çoğunluğu teşkil etmiştir. Hz. Peygamber, gençleri inanılan, güvenilen zarif kişiliğiyle etkilemiş, gençler de Hz. Peygamber’i çok sevmiş ona hep destek olmuşlardır. “El-Emîn” olmanın bütün şartlarını şahsında toplamış olması, çağrısının hak olduğuna ve çabalarının en iyi neticeyi vereceğine herkesten önce kendisinin samimiyetle inanması Hz. Peygamber’in iletişimdeki etkin nitelikleridir.

Hz. Peygamber Allah tarafından eğitilmiş, insanları da bu kaynaktan aldığı bilgiye dayanarak eğitmiştir. Dolayısıyla O, vahiy karşısında öğrenen, insanlar karşısında öğreten konumundadır. İnsanı ve eğilimlerini çok iyi bilmektedir. Her bakımdan dağılmış bir toplumun yeniden inşasını gençlerden başlayarak oldukça kısa bir sürede gerçekleştirmiş olmasında fıtrata uygun öğretileri, fıtrata uygun olarak öğretmesinin rolü büyüktür.

Mesajlarında gençlerin gelişimsel özelliklerini, ilgi, ihtiyaç, beklenti, seviye, karakter vb. yönlerini, bireysel farklılıklarını göz önünde bulundurmuş, onlara çok değer vermiştir. Hayatın içinden ve güncel olan mesajlarını fıtrata ve gençlik psikolojisine uygun olarak, muhatabın hazır bulunuşluğunu gözeterek azar azar, bıktırmadan, baskı ve zorlama yapmadan, dengeli, ölçülü ve kolaylık yolunu tercih ederek, sevdirerek ve benimseterek, açık, net ve anlaşılır biçimde vermiş, daima sabırla ve müsamaha ile hareket etmiştir. Hürriyeti ve sorumluluğu esas almıştır. Öğretim konusuna karşı ilgi ve merak uyandırmış, muhatabı düşünmeye, araştırmaya, sorgulamaya teşvik etmiştir.

Hz. Peygamber gençleri, öncelikle eğitmek ve yetiştirmek için gerekli imkânları oluşturmuştur. Mekke’de çok zor şartlar altında da olsa Dârü’l-Erkam’da, Hicret’ten sonra da Medine’de ilk iş olarak inşa edilen Mescid-i Nebevi’nin içindeki Suffa’da verilen düzenli eğitim yanında hayatın içinde, her yerde, her ortamda her olayı, her anı değerlendirerek “fırsat eğitimi” yapmıştır.

Hz. Peygamber’in rahmet olma özelliğini muhataplarına yansıtma çabası, en çok örnek olma ve yaparak-yaşayarak eğitme olarak ortaya çıkmaktadır. O, öğrettiklerini yaşayarak imrenilecek bir hayat sunmuş, gençleri en çok da bu yönüyle etkilemiş ve onların kendisiyle özdeşim kurmalarını sağlamıştır. Gençler Hz. Peygamber’in özel hayatı da dâhil yaşantısını en ince ayrıntısına kadar izlemiş ve onlardan hiçbiri Hz. Peygamber’in öğrettiklerine aykırı düşen bir tutum ve davranışından bahsetmemiştir.

Yetiştirdiği gençleri, kişiliklerine, yetenek ve birikimlerine en uygun olan istihdam alanına yönlendirmiş ve sorumluluklar vermiştir. Bu sorumluluklarında başarılı olmaları için de gerekli olan bilgiyi, özgüveni ve yetkiyi vererek destek olmuştur. Hem eğitirken hem sorumluluk verirken seviyeyi ve liyakati esas almıştır.

Günümüzden bakıldığında Hz. Muhammed’in (s.a.s.) sadece peygamber kimliğine vurgu yapılması onun gençler tarafından modellenmesinin en önemli engelidir. Dolayısıyla kronolojik bir siyer öğretimi yerine tematik bir siyer öğretimine ağırlık verilmeli, peygamberlik yönü ihmal edilmeden tabiattaki bütün varlıklarla ilişkisi olan, hayatın içinde diğer insanlarla birlikte yaşayan ve her vesileyle onları eğiten örnek şahsiyetiyle tanıtılması bilhassa gençler tarafından modellenmesini kolaylaştırmış olacaktır.

1 Bakara 2/129, 151; Âl-i İmrân 3/164; Cuma 62/2.

2 İbn Mâce, Mukaddime, 17; Dârimî, Mukaddime, 32.

3 Müslim, Talâk, 29.

4 İmam Mâlik, Husnü’l-Hulk, 8.

5 Enbiyâ, 21/107.

6 Bk. David Krech, R.S.Crutchfield, E.L. Ballachey, Cemiyet İçinde Fert, çev. M. Turhan, İstanbul 1970, s. 381; J. L. Freedman, D.O. Sears, J.M. Carlsmith, Sosyal Psikoloji, çev. A. Dönmez, Ankara 1993, s. 350; Çiğdem Kağıtçıbaşı, İnsan ve İnsanlar, İstanbul 1988, s. 168-169; Doğan Cüceloğlu, İnsan ve Davranışı, İstanbul 1991, s. 522.

7 Necm, 53/4-5; ayrıca bk. En’âm, 6/105.

8 Ankebût, 29/48.

9 Hûd, 11/49; ayrıca bk. Şûrâ, 42/52; Yusuf, 12/3; Hûd, 11/49.

10 A’râf, 7/203.

11 A’râf, 7/203; Yunus, 10/15; Sebe, 34/50; Necm, 53/3-4.

12 Müslim, Fedâil, 141.

13 Müslim, Fedâil, 139, 140.

14 Tirmizî, Birr, 57, Ebû Dâvûd, Edeb, 92.

15 Buhârî, Bed’u’l-Vahy, 1; Müslim, İman, 252.

16 Kağıtçıbaşı, İnsan ve İnsanlar, s. 173.

17 Freedman ve dğr., Sosyal Psikoloji, s. 353-354.

18 Ebû Dâvûd, Vitr, 26.

19 Tirmizî, Şemâil-i Şerife, II, çev. H. Nakşibendî, Hilal Yay. Ankara, ty., s. 355.

20 Müslim, Fedâilü’s-sahâbe, 98; Ebû Dâvûd, Edeb, 143, 144; Tereccül, 21.

21 Buhârî, İstikrâz, 9, 18.

22 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, V/224.

23 Buhârî, Büyû, 47.

24 Buhârî, Müsâkât, 10, Eşribe, 19; Müslim, Eşribe, 127.

25 Vâkıdî, el-Meğâzî, I/210-11, (thk. Marsden Jones), Âlemü’l’Kütüb, Beyrut, t.y..

26 Buhârî, Cenâiz, 79; Ebû Dâvûd, Cenâiz, 2.

27 Tirmizî, Şemâil-i Şerife, II, s. 342.

28 Buhârî, Ezân, 49.

29 Müslim, Mesâcid, 33.

30 Müslim, Müsâfirîn, 182.

31 Buhârî, Zekât, 41.

32 Müslim, Birr, 62.

33 İbn Mace, Mukaddime, 9.

34 Buhârî, Nikâh, 1.

35 Müslim, Sıyâm, 186.

36 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, VI/226.

37 Ebû Dâvûd, Tatavvu’, 27.

38 İbn Mâce, İkâmet, 48.

39 Ebû Dâvûd, Salât, 28.

40 İbn Mâce, Ezân, 2; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, III/409.

41 Ebû Dâvûd, Salât, 28.

42 Müslim, Hac, 147.

43 Müslim, Zekât, 167.

44 Ebû Dâvûd, Libas, 8.

45 Buhârî, Hayz, 2.

46 Ebû Dâvûd, Teraccül, 2, 3.

47 Müslim, Tahare, 42.

48 İbn Mâce, Ticarât, 67.

49 Buhârî, İlim, 17.

50 Buhârî, Rekâik, 3.

51 Tirmizî, Îmân, 8.

52 Buhârî, Hudûd, 12; Müslim, Hudûd, 8.

53 Mustafa Ağırman, “Hz. Peygamber’in Gençlere Yaklaşımı”, Etkili Din Öğretimi, TİDEF: İstanbul 2010, s. 404-405.

54 Müslim, Cihâd, 101. Bk. Yaşar Kandemir, “Fâtıma”, DİA, XXII, s. 219.

55 Mustafa Fayda, “Âişe”, DİA, II, 201.

56 Buhârî, Vesâyâ, 25. Ebû Dâvûd, Edeb, 1.

57 Müslim, Fedâil, 54.

58 Buhârî, Ezân, 18; Başka bir örnek bk.mam Malik, Muvatta, Salâtü’l-Leyl, 2.

59 Buhârî, Farzu’l-humus, 19.

60 Nesâî, Nikâh, 36; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, VI/135.

61 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, V/256-257.

62 Buhârî, Ezan, 36, Tirmizî, Zühd, 53; Nesaî, Kudat, 2.

63 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, XI/287.

64 Hâkim en-Neysâbûrî, el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn,VIII/2865 (4/358).

65 Tirmizî, Birr, 75.

66 Ali Yardım, “Esma bt. Ebû Bekir”, DİA, XI, 402.

67 Tirmizî, Kıyame, 1.

68 Hâkim en-Neysâbûrî, el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn, IV/341

69 Ebû Dâvûd, Cihâd, 95.

70 Ebû Dâvûd, Libâs, 34.

71 İbn Mâce, Ahkâm, 1; Ebû Dâvûd, Akdiyye, 6

72 Buhârî, Meğâzî, 88.

73 Tirmizî, Ahkâm, 3.

74 Müslim, Îmân, 48.

75 Mesela bk. A’râf, 7/62, 68, 79, 93.

76 Gâşiye, 88/21; Nisâ, 4/63; Zâriyât, 51/54-55; Tûr, 52/29.

77 Kalem, 68/52; Âl-i İmrân, 3/138; Nûr, 24/34; Hâkka, 69/48.

78 Kasas, 28/43; Enbiyâ, 21/48; Mâide, 5/46.

79 Mesela bk. Âl-i İmrân, 3/128; Nûr, 24/34; Hûd, 11/120; Bakara, 2/232; A’lâ, 87/9-10; Kâf, 50/45; Zâriyât, 51/54-55; Enbiyâ, 21/84; Mü’min, 40/13; Kâf, 50/37.

80 Secde, 32 /15-16.

81 Tirmizî, Sıfatü’l-Kıyâme, 59.

82 Buhârî, Nikâh, 3; Müslim, Nikâh, 1.

83 Müslim, Zekât, 167.

84 Ebû Ya’la, el-Müsned, XI/287.

85 Buhârî, Teheccüd, 25.

86 Hâkim en-Neysâbûrî, el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn, VIII/2797 (4/306).

87 İbn Mâce, Cihâd, 13.

88 Buhârî, Menâkıb, 23 , Edeb, 80; Müslim, Fedâil, 77-78.

89 Buhârî, Cihâd, 164.

90 Müslim, Selâm, 151.

91 Müslim, Selâm, 153.

92 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, V/13.

Günümüz Gençlerinin Peygamberimiz’e (s.a.s.) Yönelik Zihinsel Şemaları ve Duygu Dünyaları: Tespit, Problem ve Öneriler1

Dr. Öğr. Üyesi. Sevde DÜZGÜNER

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

Özet

İslâm’ın evrensel bir din olması, onun tüm zamanlar ve tüm mekânlara yayılacak nitelikte olması demektir.¹* Asırlardır farklı coğrafyalardan pek çok insan Müslüman kimliği ile yaşamaktadır. İslâm’ın bireysel hayatlara yansıtılmasında ise şüphesiz Peygamber Efendimiz’in (s.a.s.) yüce örnekliğinin etkisi büyüktür. Onu tanımak, onu sevmek ve onun yaşadığı gibi yaşamak tüm Müslümanların hayat şiarıdır. Ancak günümüzde, hızla değişen teknolojinin yaygınlaştığı bir dünyada Peygamber Efendimiz’i tanımak ve bugünün şartlarında onu örnek almak, özellikle gençler için kolay değildir. Bu noktada gençlerin peygamber algıları ve kendileri ile onu konumlandırdıkları zihin şemaları önem arz etmektedir. 

Gençlerin Peygamberimiz’e yönelik zihinsel şemaları ve duygu dünyalarını tespit etmek amacıyla bir araştırma ekibi kurulmuş ve ortaokul, lise ve üniversite öğrencileri üzerine bir dizi alan araştırması yapılmıştır. Farklı yıllarda, farklı örneklem gruplarıyla yaptığımız çalışmalar, bugünün gençlerinin Peygamber Efendimiz’e yönelik algıları ve iç dünyalarında onunla kurdukları ilişki biçimlerini ortaya koymaktadır. Bu çalışmaların sonuçları, psikolojik ve sosyolojik bakış açıları ile ele alınarak literatürdeki diğer çalışmalarla karşılaştırılmıştır. Araştırma sonuçları, literatür ve sosyal hayat gözlemi ışığında hazırlanan tebliğ, bugünün gençlerinin Peygamberimiz’e bakışındaki önemli temaları içermektedir. Temalarda, teknolojik bir dünyada ve modern hayatta İslâm’ı yaşama zorluğu öne çıkmıştır. Bugünün gençlerinin zihnindeki peygamber imajı ve onu kendilerine örnek almalarının önündeki engeller de tespit edilmiştir. Tebliğ, gençlerin peygamber algısındaki hangi hususların desteklemesi ve düzeltilmesi gerektiğine dair öneriler sunmaktadır. Özellikle gençlere verilen din eğitiminde dikkat edilmesi gereken noktaların da altını çizmektedir. 

Anahtar Kelimeler: Gençler, Peygamberimiz, Algı, Tespit, Problem, Çözüm

GİRİŞ

Gençlik dönemi, kişinin çeşitli psikolojik, fizyolojik ve manevi değişimler yaşadığı bir dönemdir. Bu dönemde birey, kendi kimliğini inşa etme, toplum içerisinde kendi olarak var olma ve hayatının anlamını sorgulama gibi süreçler yaşar (Yavuzer, 2001). Kim olduğunu ve ne uğruna nasıl bir hayat yaşayacağını belirlediği bu dönemde genç için din de önem kazanır. Çeşitli şüphe ve çatışmalar yaşasa da bu dönem gencin, diğer konularda olduğu gibi dini konularda da kendine bir yol çizdiği dönemdir (Peker, 2003).

Gençlerin kendi potansiyellerini fark edip doğru kararlar verdiklerinde ne kadar önemli işlere imza atabileceklerine dair şu iki örnek dikkat çekicidir. Bunlardan ilki Peygamberimiz dönemindeki genç sahâbîlerdir. Aşağıdaki tablo bazı sahâbenin Müslüman olma yaşlarını göstermektedir (Sarıçam, 2003):

SAHABE | YAŞI
Hz. Ali | 10
Abdullah b. Ömer ve Ebû Ubeyde b. Cerrâh | 13
Ukbe b. Âmir | 14
Cabir b. Abdullah ve Zeyd b. Hârise | 15
Abdullah b. Mesud, Habbab b. Eret, Zübeyr b. Avvam | 16
Talha b. Ubeydullah, Abdurrahman b. Avf, Erkam b. Ebü’l-Erkam, Sa’d b. Ebû Vakkas, Esma bt. Ebû Bekir | 17
Muaz b. Cebel ve Musab b. Umeyr | 18
Ebû Mûsa el-Eşârî | 19
Cafer b. Ebû Tâlib | 22
Osman b. Huveyris, Osman b. Affan, Ebû Hüreyre ve Hz. Ömer | 25-31

Görüldüğü gibi ashabın güzide isimlerinden bazıları, yaşları 10 ile 30 arasında değişen gençlerdi. Benzer şekilde Kurtuluş Savaşı sırasında Çanakkale’de şehit olan askerlerimizin yaşları da şu fotoğrafta görülebilir:

Şu hâlde dinimizin de ülkemizin de en kritik zamanlarda gençlere emanet edildiği ve onların özverili çabaları ile bugünlere geldiği söylenebilir. Dolayısıyla gençlik dönemindeki insanlar dikkate alınmalı ve en iyi şekilde yetişmeleri için gerekli ortam hazırlanmalıdır. Günümüzde gençlerin dini konularda sağlam bilgiye ulaşması da aynı şekilde önem taşımaktadır.

Din eğitimi artık sadece aile ve formel alanda verilen eğitim ile sınırlı değildir. Başta internet olmak üzere gençler artık pek çok kanaldan din ile ilgili bilgi edinmektedir. Üstelik bu edinim, aile ve okulda aldığı eğitim şeklinde iradi olabildiği gibi sosyal medya paylaşımları ile birden karşılaşmak şeklinde gayr-i ihtiyari de olabilmektedir. Özellikle uydurma rivayetler örneğinde olduğu gibi doğru olmayan bilgiler bu kanalla gençlere ulaşmakta ve onların zihinlerinde yer edinmektedir. Farklı kaynaklardan gelen dini bilgilerin birbiri ile çeliştiğini gören genç ise bu duruma karşı bir tavır sergilemek durumunda kalmaktadır. Bir nevi doğru ve yanlış bilgilerden oluşan bir bombardıman altında kalan genç zihni, sağlam olan ile olmayan bilgiyi ayırt etmek için çeşitli ilke ve ölçütlere ihtiyaç duymaktadır. Ancak post-modernizmin her şeyin insanın algısına göre değiştiği yönündeki iddiasının “ortak ilke” kavramını yerle bir ettiği bir dünyada, gençlerin kendilerine yol haritası bulmaları güçleşmektedir. Envai kaynaktan gelen envai dini bilgi ile karşılaşan genç, kendi yolunu çizmekte şu tepkilerden birini göstermeyi tercih etmektedir.

1. Eğer karşılaştığı bilgi yığını gözünde çok büyüyorsa, doğru ve yanlış ayrımı yapmayı güç bulup tümünü reddetmeyi seçebilir. Bu seçim, kendini bugün ateizme ve deizme yönelme olarak göstermektedir. Ayrıca dini inancı olduğu hâlde günlük hayatında dinin etkisine yer vermeyen gençlerin bu tutumlarının en önemli sebebinin bu bilgi karmaşanın uzağında kalmayı istemelerinin olduğu söylenebilir.

2. Eğer karşılaştığı bilgi yığını gözüne çok karmaşık geliyorsa bir bilgi kaynağını seçip onu esas alabilir ve bu kaynak dışındaki tüm bilgileri reddedebilir. Bu seçim de gençlerin radikalleşmesi veya bir cemaat liderine bağlanarak onun dışındaki tüm kaynaklara kendini kapatması şeklinde ortaya çıkar. Bu, tek kaynağa bağlanma tutumu belli bir lider veya ideolojiye bağlanmak şeklinde ortaya çıktığı gibi tek bir internet sitesini doğru kabul ederek diğerlerini göz ardı etme şeklinde de olabilir.

3. Eğer karşılaştığı bilgi yığını içerisinden sağlam olan ve olmayanları ayırma cesaretini gösterirse Kur’ân ve sünnet temelli ana kaynaklara ulaşması gerekmektedir. Bu da sağlam bir din eğitimi almasını, buna ciddi bir zaman ve emek harcamasını zorunlu kılmaktadır. Çünkü Peygamber Efendimiz’den günümüze kadar birikerek gelmiş olan dini literatür de kendi içinde çok farklı görüş ve tutumları barındırmaktadır. Bu noktada sağlam kaynaklardan Peygamberimiz’i tanımak ve onu örnek almak önem kazanmaktadır.

Tebliğde günümüz gençlerinin peygamber algısının tespit edilmesi ve gençlerin Hz. Peygamber’i kendilerine örnek almalarının önündeki engellerin belirlenerek çözüm önerilerinin sunulması amaçlanmıştır. Bulgu ve yorumlar, dört adet alan araştırmasının sonuçları ile yazarın kendi gençlik yıllarının yanı sıra gençlerle geçirdiği 13 yıllık akademisyenlik tecrübelerine dayanmaktadır. Bu çalışmalarda hem gençlerin Peygamberimiz’e yönelik genel algıları belirlenmiş hem de Peygamberimiz’i bugünün şartlarında düşünmeleri sağlanarak zihinsel kodları tespit edilmiştir.

ÇALIŞMADA ESAS ALINAN ALAN ARAŞTIRMALARI

1. “Gençlik Gözünde Efendimiz (s.a.s.)” isimli yarışmaya 45 adet üniversite öğrencisi deneme göndererek katılmıştır. Bu metinler yazar tarafından içerik analizine tabi tutulmuş ve gençlerin Peygamberimiz’le ilgili yazılarındaki ana temalar belirlenmiştir.

2. Kız İmam Hatip Lisesi öğrencilerinden 103 kişiden “Peygamberimiz bugün yaşasaydı” cümlesini tamamlamaları istenmiştir. Öğrencilerin cevapları kâğıtlara yazması sağlanarak toplanmış ve analiz edilmiştir.

3. 20 tane İmam Hatip Lisesi öğrencisinden, 20 tane de Anadolu Lisesi öğrencisinden Peygamberimiz’e mektup yazmaları istenmiş ve metinler analiz edilmiştir.

4. 71 tane İmam Hatip Lisesi öğrencisi ile 44 tane Güzel Sanatlar Lisesi öğrencisine “Peygamberimiz şuan karşınızda olsaydı ona ne söyler veya ne sorardınız?” sorusu yöneltilmiştir. Öğrencilerin cevapları yazılı olarak toplanarak analiz edilmiştir.

Araştırmaların yazılı metinler üzerine kurulmasında gençlerin kişisel bilgilerini gizleyerek kendilerini rahatça ifade etmelerini sağlamak amaçlanmıştır. Ayrıca gençler sınıf ortamı gibi bir alanda düşüncelerini herkese ilan etmeden cevap verdikleri için başkalarının düşüncelerinden etkilenmeleri azaltılmıştır. İlaveten sözlü beyan alıp not etme sırasında yaşandığı gibi veri kaybının önlenmesi sağlanmış ve gençlerin yazdıkları her kelime analize dâhil edilmiştir. Aşağıda yer alan tespitler, yazarın tecrübeleri ışığında şekillendirilmiş, temaların desteklenmesi için öğrencilerin metinlerinden direkt alıntılar yapılmıştır.

GÜNÜMÜZ GENÇLERİNİN PEYGAMBER ALGISINA YÖNELİK TESPİTLER

Türkiye’de gençler arasında kendini Müslüman olarak tanımlayan gençlerin Efendimiz’e (s.a.s.) yönelik algılarında şu noktalar öne çıkmaktadır:

1. Mükemmellik

Gençlerin, zihinlerindeki en iyi, en doğru ve en güzel sıfatlarına dair tüm özellikleri Peygamberimiz’e yansıttıklarını söylemek mümkündür. Onlar için Peygamber Efendimiz kâmil insanı temsil etmektedir. İlginç olanı gençlerin, kendi dünyalarına göre bir mükemmellik algısına sahip olmalardır. Nitekim kişisel hayatında dini kurallara çok bağlı yaşayan gencin algısında dini kuralları tam olarak yerine getiren bir peygamber vurgusu öne çıkarken, kişisel hayatında hatalar yaptığını düşünen gencin algısında affedici peygamber vurgusunun öne çıktığı gözlenmiştir. Gençler kendi din algılarındaki ideal olanı, Peygamberimiz’e yansıttıkları için mükemmellik algıları çeşitlilik göstermektedir. Bu çeşitliliğin içerisinde hata ettiklerinde kızmayan, onları yargılamadan oldukları gibi kabul eden, güler yüzlü, merhametli, sevgi dolu olduğu kadar gençlerin bugün karşılaştıkları insanlarla yaşadıkları iletişimsizliklerin hiç birini yaşamayan, ibadetlerinde titiz, bu titizliği göstermeyenlere kızan peygamber algılarının olduğu da söylenebilir. Bu ideal yüklemelerinin içerisinde Peygamber Efendimiz’e dair net bilgilerin olmaması dikkat çekicidir. Dolayısıyla gençlerin Peygamberimiz’e (s.a.s.) yönelik atıflarının büyük ölçüde bilgiye değil duyguya dayandığı söylenebilir.

2. Sevgi ve Özlem

Peygamberimiz’in gençler tarafından mükemmel bir örnek olarak algılanmasının doğal bir sonucu olarak gençler ona büyük sevgi beslemektedir. Bu duygularını açık sevgi cümleleriyle ifade ettikleri gibi kelimelerle ifade edilemeyecek kadar yoğun duygular yaşadıklarını belirtenler de olmuştur. Bir üniversite öğrencisinin ifadelerinde bunun örneğini görmek mümkündür:

“Hasrettik her şeyine: elif gibi duruşuna, aydan parlak yüzüne, misk kokuna, baldan tatlı sözlerine hep özlem duyanlardan olduk. Sevdik çok sevdik seni, en kalbi duygularımızla sevdik, kalbimizi muhabbetin kapladı ve bu ümmetin en kıymetlisi sen oldun ya Muhammed (s.a.s.).”

Bu sevginin özelliği ise eylem temelli değil duygu temelli oluşudur. Diğer bir deyişle Hz. Peygamber’e yönelik sevgi, hayran olmak ve örnek almak şeklinden ziyade içsel duygulara dayalı romantik bir sevgidir. Bu sevgi, onu görememe gerçeğiyle birleşince kendini özlem olarak göstermektedir. Özlem ise daha çok onun asrında yaşamış olma hayalinde ortaya çıkmaktadır. Onu bugünün şartlarına getiren tahayyüller yok denecek kadar azdır.

3. Yakınlık ve özdeşleşme

Gençlerin bir kısmı Peygamberimiz’le duygusal bir yakınlık kurmayı başarmışlardır. Bu durum, onu her an yanında hissetme, bir iyilik yapınca onun hoşuna gittiğini düşünme gibi örneklerde kendini göstermektedir. Bu yakınlık çoğu zaman onun sevgisini yüreğinde taşıma ve varlığını hissetme şeklindedir.

4. Uzaklık ve örnek alamama

Gençlerin büyük bir kısmı ise Peygamberimiz’i kendine uzak hissetmektedir. Onu çok sevmelerine rağmen kendilerini ona layık ümmet olarak görmeme, zamanın değişmiş olması, onun gibi mükemmel olma ihtimallerini olmadığına inanma gibi sebeplerden dolayı kendilerini ona yakın hissedememektedirler. Bu durum, onların Peygamberimiz’i örnek almaları ve kendilerini dönüştürmelerine de engel olmaktadır.

5. Kurtarıcı Olması

Günümüz gençlerinin Peygamberimiz’le ilgili ifadelerinde onun kurtarıcı yönüne yaptıkları vurgu öne çıkmaktadır. Bir şekilde gençler, zihinsel anlamda peygamber imgesi ile karşılaştıklarında hemen ondan şefaat istemektedirler. Bugün yaşanan bireysel ve toplumsal problemlerin, onun yokluğundan kaynaklandığını düşünmektedirler. Dolayısıyla peygamber varken herkes iyi işler yapar, toplumda karmaşa olmaz; o yokken kaos olur şeklinde bir algıdan bahsetmek mümkündür.

Görüldüğü gibi gençler, Peygamber Efendimiz’in spesifik özelliklerini öne çıkarmamışlardır. Bunun yerine ona mükemmellik atfederek ona olan sevgilerini iletmiş ve kendilerini veya ümmeti kurtarması talebinde bulunmuşlardır. Bu sonuç, gençlerin Peygamber Efendimiz’in kişiliği ve kişisel hayatına dair yeterli bilgiye sahip olmadıkları şeklinde yorumlanabilir. Nitekim ona yakınlık hissedenlerin iki katı sayıda gencin kendini ona uzak hissediyor olması, gençlerin Peygamberimiz’i günlük hayatlarına getirememeleri, bunun da onun günlük hayatındaki eylemlerini bilmemelerinden kaynaklandığı düşünülebilir. Gençlerin zihinlerinde peygamber algısında bu hususlar öne çıkarken gençlerle Peygamberimiz arasındaki iletişimde problemli noktalar tespit edilmiş ve çözüm önerileri sunulmuştur.

GÜNÜMÜZ GENÇLERİNİN PEYGAMBER ALGISINDAKİ PROBLEMLER VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ

Yapılan alan araştırmaları ve kişisel tecrübeler neticesinde gençlerin Peygamberimiz’e yönelik algılarının en temelde, onu yücelterek sevmek ama kendini ondan uzak hissetmek şeklindeki iki noktaya dayandığı söylenebilir. Bu durum, gençlerin Peygamberimiz’e sevgi ve saygı duysa bile onu kendilerine örnek alamamaları ile sonuçlanmaktadır. Oysa bizzat Allah Teâlâ tarafından Peygamberimiz’in tüm insanlar, dolayısıyla bugünün gençleri için de en güzel örnek olduğu bildirilmiştir (Ahzâb, 33/21). Bunun gerçek hayata yansıması ve gençlerin kendilerini dönüştürecek bir motivasyona sahip olmalarının önünde bazı zihinsel engeller vardır. Gençlerin zihin ve duygu dünyalarındaki bu yanlış kalıplar çoğu zaman yanlış bilgiye dayanmaktadır. Günümüzde gençler, din ile ilgili konularda ve dolayısıyla Peygamberimiz’le ilgili konularda aile, okul, sosyal çevre, televizyon, internet gibi pek çok kanaldan farklı bilgiler edinmektedir. Gençlerin dini bilgileri edindikleri bu kanal çeşitliliğine çalışmamızda göz önünde tutulmuştur. Bu nedenle “din anlatımında” veya “din eğitimcileri” gibi ifadelerin kullanıldığı bölümlerde gençlere ulaşan tüm kaynaklar kastedilmektedir. Çalışmamızda gençlerin Peygamber Efendimiz’le ilgili algılarında öne çıkan problemli noktalar aşağıdaki şekilde tespit edilmiştir:

1. Uzaktan Sevme

Gençlerin Peygamberimiz’e büyük sevgi besledikleri bir vakıadır. Ancak eş zamanlı olarak onu kendilerine uzak da hissetmektedirler. Bu iki durum birbiri ile çelişiyor gibi görünse de günümüz şartlarında manidar bir sonuçtur. Çünkü Peygamberimiz gençler tarafından tarihte yaşamış önemli bir şahsiyet veya ideal bir insan olarak algılanmaktadır ve onu bugünün şartlarında tahayyül etmekte zorluk çekmektedirler. Bir üniversite öğrencisinin konu ile ilgili ifadeleri, gencin kendini peygambere uzak hissetmesine ve ona ulaşmanın önündeki engelleri aşma çabasına çarpıcı bir örnektir:

“Açıkça söylemek gerekirse Resûlullah (s.a.s.) ile aramızda birçok duvarlar var ve bu duvarlar gittikçe de kalınlaşıyor. Bizler bu kalınlaşan duvarları vinçler getirerek yıkmalı, vinç bulamıyorsak küreklere sarılmalı, onu da bulamıyorsak elimize bir kaşık alıp bu duvarları yavaş yavaş oymalıyız. İşin önemine binanen daha da ileri gidersek kaşık da bulamıyorsak tırnaklarımızla ellerimizde yaralar çıksa, ellerimiz kan revan olsa dahi bu duvarları yıkmaya çalışmalıyız. Çünkü ancak Allah’a (s.a.s.) ve Resûl’üne (s.a.s.) tabi olmakla ve onlara yakın olmakla saadete ulaşabiliriz.”

Örnekte görüldüğü gibi gençler, Peygamberimiz’le aralarında uzun mesafeler ve engeller hissetmektedir. Bu bulgu üzerine tarafımızdan gençlerin zihinlerinde Peygamberimiz’le karşılaşmalarını sağlayacak çalışmalar tasarlanmıştır. “Peygamberimiz bugün yaşasaydı” cümlesini tamamlamalarını istediğimiz çalışmada da “Peygamberimiz şu an karşında olsa ne söylerdin veya ne sorardın?” sorusunu cevaplamalarını istediğimiz çalışmada da gençlerin Peygamber Efendimiz’i bugünün şartlarında tahayyül etmeleri sağlanmıştır. Ancak bulgular, gençlerin itikadi ve fıkhi konulara ile ondan şefaat istemeye odaklandıklarını göstermiştir. Bu durum, gençlerin Peygamberimiz’le kurdukları iletişimde duygu (sevgi, özlem vb.) ve düşünce (kelami sorular vb.) boyutlarının öne çıktığı, onun sünnetini örnek almak şeklindeki davranış boyutunun ise gölgede kaldığı şeklinde yorumlanabilir.

Çözüm Önerisi

Gençlerin Peygamberimiz’le duygu ve düşünce bazında iletişim kursa da onun güzel ahlakını kendi davranışlarına yansıtamamasının ardında bugünkü din anlatımın etkili olduğunu söylemek mümkündür. Nitekim formel olan ve olmayan tüm dini bilgi kaynaklarına bakıldığında iman, ibadet, ahlak örüntüsünün bir arada olması gerektiği dile getirilse de dini göstergeler daha çok iman ve ibadet kısmına odaklanmaktadır. Bu söylem, “dinde esas olan iman, namaz ve tesettürdür ama kişinin çevresi ile kurduğu ilişkilerde ahlaklı olması da iyi olur” şeklinde bir gizli mesajı içermektedir. Dolayısıyla din anlatımında ahlak ortadan kalkmasa bile merkezi bir yere sahip olmamaktadır. Oysa Kur’ân-ı Kerîm (Kalem,68/ 4) ve hadis-i şeriflerde (Ahmed b. Hanbel, Müsned, II, 272) güzel ahlakın da iman ve ibadet gibi esas unsurlardan olduğu yönündeki ifadeler oldukça nettir. Ahlak ise kişinin günlük davranışlarında kendini gösterir. Evden çıkarken, bir komşu ile karşılaştığında, trafikte yol alırken, akşam sofrada otururken gibi günlük rutinler önemsiz ve sıradan görülen işlerdir. Gençlerin İslam’ı bugünün şartlarında yaşayabilmesi için gün içerisinde vakitlerinin büyük çoğunluğunu geçirdikleri bu sıradan işlerde Peygamberimiz’in nasıl davrandığını bilmesi gerekmektedir. Din eğitimi kanallarında Peygamber Efendimiz’in günlük hayatı içerisindeki güzel ahlakının bugünün şartlarında nasıl yaşanacağına dair örneklerin sayısının artırılması gerekmektedir. Örneğin Peygamberimiz’in hayatından karelere dayanarak bugün trafikte araba kullanırken, sosyal medya paylaşım yaparken şunlara dikkat etmemiz gerekir gibi ifadeler kullanılabilir. Bugünün şartları ile Peygamber Efendimiz’in örnekliğini birleştiren anlatımlar yapılmalıdır. Okullarda bu konu üzerine projeler geliştirilebilir, gençlerin önce zihin dünyalarında sonra davranışlarında Peygamberimiz’i bugüne getirmeleri sağlanabilir.

2. Yüceltme ve Alçaltma

Gençlerin peygamber algısında öne çıkan hususlardan biri, Peygamberimiz’e yükledikleri kutsiyettir. Gençler Efendimiz’in (s.a.s.) yüce bir peygamber olduğunu kabul etmekte ve ona hayran olmaktadırlar. Ancak bu iletişim biçiminde dikkat çeken husus, Peygamberimiz’in yüceltilmesinin bir noktadan sonra onun örnek alınması önünde bir engel teşkil etmeye başlamasıdır. Nitekim kendisini sıradan bir kul, Peygamberimiz’i de yüce bir varlık olarak gören gençler, onun söz fillerini önemseseler bile kendi hayatlarına uygulamamaktadırlar. “Ben zaten onun gibi olamam” cümlesi elinden geldiğince daha iyi bir Müslüman olma motivasyonuna da ket vurabilmektedir.

Çözüm Önerisi

Genelde toplumumuzdaki Müslümanlarda özelde ise gençlerde görülen bu algı, mükemmeliyetçi dindarlık algısı ile örtüşmektedir. Her yönüyle mükemmel olan bir peygambere layık ümmet olmak için her yönüyle mükemmel bir Müslüman olma beklentisi vardır. Namazlarını tam kılamama endişesiyle namaza başlamayan kişi bu duruma örnektir. Oysa bu bakış açısı gerçekçi değildir. Çünkü insan hatadan uzak bir varlık değildir. Ancak kişi, hatalarının çok olduğunu düşünmeye başlarsa bunlara kendince bir açıklama getirme ihtiyacı hisseder. Bu noktada Peygamber Efendimiz’i yücelterek kendisini de aşağı çekerek dini motivasyonunu düşürebilir. “O yüce bir peygamberdi, bense aciz bir kulum” cümlesi devamında “ben onun gibi olamam, o zaman kendimi dönüştürmek için çaba sarf etmeme gerek yok” gibi bir yanlış düşünceye dönüşebilir. Psikolojik anlamda da uzak hedefler inandırıcılığını yitirir ve kişinin o amaca ulaşmak için çaba göstermesini engeller. Buna benzer bir zihinsel süreç Peygamber Efendimiz’i yücelterek kendimizi alçaltmak şeklinde karşımıza çıkmaktadır. Ancak bu ifade, Peygamber Efendimiz’in fazla yüceltilmemesi gerektiğini ima ettiğimiz şeklinde anlaşılmamalıdır. Bilakis onun yüce bir peygamber oluşunun izlerinin günlük hayatında da aranması gerektiği ileri sürülmektedir. Kur’ân-ı Kerîm’de Allah, Peygamberimiz’in insan yönünü özellikle vurgulamış (Fussilet, 41/6) ve tüm insanlara örnek olarak gösterilmiştir (Ahzâb, 33/21). Şu hâlde gençlere din anlatılırken Peygamberimiz’in tüm zamanlara ve tüm coğrafyalara örnek olarak gönderildiğinin altı çizilmelidir. Müslümanın bencilce bir egoya sahip olmaması ama kendini küçük görmeyerek Allah’ın ona verdiği değeri de fark etmesi sağlanmalıdır. Bunun için özgüven kavramının yanı sıra özdeğer kavramına vurgu yapmayı önerebiliriz. Peygamber Efendimiz’in de bir insan olarak zor şartlar içinde bulunduğu ve o şartlarda doğruluktan ayrılmadığı vurgulanmalıdır. Onu örnek almanın onun gibi olmakla değil, onun gibi olma çabasında olmakla gerçekleşeceği belirtilmeli, sonuç odaklı değil süreç odaklı bir dil benimsenmelidir. Nitekim sonuç odaklı din anlatımı daha çok belli eylem kalıplarının yerine getirilmesi gerektiğine odaklanırken, süreç odaklı din anlatımı bireylerin içinde bulunduğu şartlarda elinden gelenin en iyisini yapma çabasını içerir. Örneğin sonuç odaklı din anlatımında ibadetlerin şeklen yerine getirilmesi gerektiği öne çıkarken, süreç odaklı din anlatımında bu ibadetleri yerine getirirken kişinin içinde bulunduğu hâl öne çıkar. Kur’ân-ı Kerîm’de de Allah (c.c), “namaz kılın” ifadesi yerine “namazlarınızı dosdoğru kılın” (Bu ifade sadece Bakara suresinde 5 kez geçmektedir: 3, 43, 83, 110 ve 177. ayetler), “namazlarınızı koruyun” (Bakara, 2/238; En’âm, 6/92; Mü’minûn, 23/9) gibi ifadelerle namazı emretmektedir. Dahası O, namazı şeklen yerine getirse de onun ruhuna uygun davranmayan yani gösteriş için ibadet edenleri (Ma’ûn, 107/4-5) ve namazı kılsa da bunu isteksizce yapanları (Nisâ, 4/142) açıkça eleştirmiştir. Görüldüğü gibi esas olan ibadetin yerine getirilmesi değil, yerine getiriş şeklidir. Diğer bir deyişle sonuç değil süreç önemlidir. Gençlerin Peygamber Efendimiz’i örnek alırken de sonuç değil süreç odaklı olmaları sağlanmalıdır. Din anlatımında gençlere “her an mükemmel olan” değil “her an mükemmel olmaya çalışan” kişiler olmaları öğütlenebilir.

3. Bugünü Eleştirme

Gençlerin zihinlerinde en çok yer alan yanlış kodlardan biri de günümüz şartlarında dini yaşamanın çok daha zor olduğu inancıdır. Ahir zaman olarak da gelenekte yer edinen inancın Peygamber Efendimiz hadislerine uzanan bir temeli olduğu doğrudur ancak dinin gereklerini yerine getirmenin güç olduğu fikri gençleri dini duygu ve eylemlere yöneltmekten alı koyan bir noktaya ulaştığında problem arz etmektedir. Bir üniversite öğrencisinin ifadeleri bu duruma örnektir:

“Uzaklaşıyoruz Efendim. Her gün biraz daha, kendimizden. Aynalar şehrinde kendimize yabancılaşıyoruz. Sen ki bir insanlık timsali bizlere, hayatını hakkıyla nakşedemiyoruz ömrümüze. Ahir zamanda “ümmet” sıfatını sana layık kuşanamıyoruz. Kuşatamıyoruz İslâm’ın nuruyla tam manasıyla kalelerimizi. Kelimelerden uzaklaşıyoruz, ilk emirden. Ahir zaman diyorlar, sıfatlaşıyoruz”.

Gençlere verilen din eğitimi, Peygamberimiz’in zamanında da Müslüman olmanın kolay olmadığını, ashabın pek çok tehlikeyi göze aldığını hatta bizzat Peygamber Efendimiz’in büyük zorluklar atlattığını belirtmektedir. Ancak gençlerin zihni bu bilgiyi algılarken zaman farkının etkisinde kalmaktadır. Nitekim bugün dünya hızlı bir değişim süreci yaşamaktadır. Sanayileşmenin peşinden gelen şehirleşme, modernleşme, küreselleşme ve post-modernizm gibi kitlesel dönüşümler gençlerin bireysel dünyalarında etkisini göstermektedir. Bu durum da onların zihninde, içinde bulundukları zaman diliminde İslâm’ı yaşamanın çok zor olduğu hissini uyandırmaktadır. Gençlerin, içinde bulundukları zaman dilimini eleştirmelerinde İslam dışı olarak algıladıkları akımların etkisine maruz kalmaları etkili olmuştur. Bir üniversite öğrencisinin ifadeleri bulgular arasındadır:

“Biz kim miyiz Efendim? Biz yerden aldığı çakıl taşlarını başına taç eden; ama başının üstünde duran yıldızlara hiç bakmayan, başkalarının sözlerini ezberleyen, barışı Amerikalılardan, insan sevgisini İngilizlerden, sanatı Fransızlardan öğrenen, duvarlarına suretten ibaret şarkıcı posterleri asan, televizyonda kim en çok küfür ediyorsa onu seyreden, Filistinli çocuklara kayıtsız kalan ama Avrupa yakasında kahkahalarla boğularak senden uzaklaşan…”

Çözüm Önerisi

Gençlere yönelik din eğitiminde İslam’ın tüm zamanlara gönderilmiş evrensel bir din olmasının onun, her zaman diliminde yaşanabilir bir din olduğu anlamına geldiği vurgulanmalıdır. Çünkü “Allah Teâlâ buyuruyor ki: Âdemoğlu dehre (zamana) söverek bana eziyet verir. Halbuki ben dehrim (zamanın yaratanıyım). Her şey benim elimdedir. Geceyi, gündüzü ben idare ederim.” (Buharî, Tefsir, 45) şeklindeki hadis-i kutsîde Peygamberimiz bu konuda tavrımızın ne olması gerektiğini net bir şekilde ifade etmiştir. Zamana insanı etkileme gücü atfedip, başa gelen kötülüklerden zamanı sorumlu tutmak Peygamberimiz’in onayladığı bir durum değildir (Karahan, 2008). Gençlerin zihinlerindeki bu algının değişmesi için bugünün şartlarında yaşayan ve iman-ibadet-ahlak dengesini kurmuş Müslümanların örnek verilmesi önerilebilir. Peygamberimiz zamanının sosyolojik bir bakış açısıyla ele alınması ve o toplumun şartlarında Peygamber Efendimiz’in tutumlarının bugüne de örnek verilebileceği şeklinde bir anlatım benimsenebilir. Bu noktada psikolog Erich Fromm’un sahip olmak ve olmak yönelimlerine değinebiliriz. Fromm insanların hayata karşı iki yönelim benimsediğini ileri sürer: “Sahip olmak” yönelimli insanlar kendilerini sahip oldukları üzerinden anlamlandırırlar. Örneğin iyi bir işe, marka bir otomobile, başarılı bir çocuğa sahip olmak, bu kişiler için kendilerini tanımlama vesiledir. “Olmak” yönelimli insanlar ise sahip olduklarıyla değil kendi kişilikleri, yetenekleri, potansiyelleriyle var olan kişilerdir. Güler yüzlü olmak, çalışkan olmak, yeniliklere açık olmak gibi özellikleriyle tanınırlar (Fromm, 1994). Bu tespiti Peygamberimiz zamanı ve günümüz şartlarına uyarladığımız zaman karşımıza şöyle bir tablo çıkar. Peygamber Efendimiz zamanında toplum içinde saygın birisi olmanın, seçkin bir aileden gelmiş olmak, mal mülk ve zenginliğe sahip olmak ve sözlü edebiyata hakim olmak gibi kriterleri vardır. İnsanlar, ahlaklı olup olmamalarına göre değil de sahip oldukları güç üzerinden değerlendirilmektedir. Böylesi bir toplumda peygamberimiz, henüz genç yaşında güvenilir oluşu ile yer edinmeyi başarmıştır ve örnek alınması gereken taraf burasıdır. Daha açık bir ifade ile Peygamber Efendimiz, insanın sahip oldukları üzerinden kabul gördüğü bir toplumda kendi ahlakı ile tanınmayı başarmıştır. Günümüzde de sosyal ortamlarda insanlar sahip oldukları (marka, kariyer, aile vb.) ile var olmaktadır. Oysa böylesi bir ortamda dahi kişi, sahip olduklarıyla değil kendi kişilik ve karakteriyle var olabilmelidir. Gençlere yönelik din anlatımında, zaman farkına odaklanmadan içinde bulunulan şartlarda elinden gelenin en iyisini yapma fikri öne çıkarılabilir.

4. Bilişsel Kutuplaşma

Günümüz gençlerinin -ve hatta yetişkinlerinin- oldukça büyük bir bölümü günün şartları ile Peygamberimiz’in hayatını birleştirememektedir. Zihinsel şemalarında dini ögeler ile moda, teknoloji, basketbol gibi bugün hayatın içindeki unsurlar tam zıt noktalara kodlanmıştır. Bir üniversite öğrencisinin ifadesi konuya ışık tutmaktadır:

“Günümüzde genç olmak, Müslüman bir genç olmak nedir? Elimizden Kur’ân-ı Kerîm yerine telefonlarımızı düşürmemek; abdestimiz bozulduğunda değil, şarjımız bittiğinde üzülmek âdeta kahrolmak. Hacca, umreye gitmek için değil, son model telefonu, bilgisayarı alabilmek için paralarımızı biriktirmek; alarmı, sabah namazı için değil basket maçını izleyebilmek için kurmak; hayırda değil, modayı takip için yarışmak. İslâm dini sanki sadece yaşlılara gelmiş gibi davranmak, ölümün soluğunun ensemizde olduğunu unutmak. Âlemlere rahmet olarak gönderilen Efendimiz’in (s.a.s.) sevgisi yerine dünyevi sevgilere dalmak…”

Gençlerin zihin dünyalarındaki kutuplaşma, gün içinde meşgul olunan işler ile Peygamberimiz’in öğütleri arasında görüldüğü gibi Batı kaynaklı fikirlerle İslam medeniyeti arasında da görülmektedir.

“Batının düşünürleriyle hayatı karmaşık ve daha cazip hâle getirmiştim çoktan. Descartes ile Aristoteles’in zihin havuzlarında yüzerken Hasan-ı Basrî’nin kadere iman etmiş düşünceleri genç kanıma pespaye geldi. Maslow’un piramidini her şarta uyarlayan bıyığı yeni terlemiş delikanlılarız biz, Abdülkadir Geylanî’nin on kurallık piramidini merak eder miyiz? Muhalif olma fikri de genç kanlarımızı çekiyor. Baktığımızda sağ-sol kavramları ne kadar bizden değilse de şu gün sağcı hizipte yer alan bizler sağ ile ilgisiz her şeyi davetkâr bulmaktayız. Mefhum karmaşası güzel çünkü. Bu hâlin cezbesi içinde ruhlarımızın ömründen çalmak güzel. Arkamızda Peygamber, yolunu işaret edip “Sade yaşayın” diyor. Duyar mıyız? Nefsimizin delikanlılıkları! Durup durup ölmeyi de pek severiz ama Yûnus Emre gibi değil, naaşımız ancak melankolizmden çıkıyor.”

Bu noktada gençler, kapana kısılma psikolojisi ile karşı karşıya kalmaktadır. Çünkü telefon, internet gibi güncel olguları hayatlarından çıkarmaları mümkün değildir. Bunların olduğu yerde de dinin yaşanması güçleşmekte algısı vardır. Benzer şekilde gençler, Müslüman olmayan düşünür ve toplumların şekillendirdiği bir dünyada yaşamakta ancak bu fikirlerle İslam’ı birleştirmekte güçlük çekmektedirler. Aristo’ya mesafeli durup onun fikirlerini İslami düşünce ile birleştiren İbn Rüşd’e kucak açmak mantıksızlığına düşebilmektedirler. Fikir ve uygulama noktasında iki kutup arasında savrulan gençler içsel bütünlüklerini yakalamadıklarını ifade etmektedir. Hem teknoloji ve internetten kopamayıp hem de dinden uzak hissetmek ise bir sonraki maddede değinileceği gibi kendilerini suçlamalarına yol açmaktadır.

Çözüm Önerisi

Günümüz gençlerinin Peygamberimiz’e yönelik algılarında en büyük orana sahip olan tema bilişsel kutuplaşmadır. Zaman içerisinde bu kutuplaşma din ile dünya ayrımı şekline dönüşmekte ve gençler dünya meşgalesinden kopamadıkça kendilerini sekülerleşmiş hissetmektedirler. Din ile dünya işlerinin bu kadar ayrı noktalara itilmesi ise uzun vadede deizm fikrine zemin hazırlamaktadır. Bu nedenle gençlere yönelik din anlatımında öncelikli olarak bu ayrı kutupların birleştirilmesi gerekmektedir. Aslında teknoloji bizatihi din ile ilgili konulardan uzak değildir. Bugün artık WhatsApp grupları, hatimlerin dağıtıldığı, Cuma mesajlarının gönderildiği, tesbih halkalarının oluşturulduğu gruplardır. İnternet siteleri ve YouTube videoları arasında dini içeriğe sahip olanların sayısı azımsanmayacak kadar yüksektir. Dini Kimliklerin Sosyal Medyada Akışkanlaşması: Siber-Etnografik Bir Araştırma isimli çalışmasında Dereli (2018) gençlerin büyük ölçüde internet kaynaklarından dini bilgi edindiklerini ortaya koymuştur. Ancak onlar, sosyal medyadaki sanal kimlikleri ile dini kimliklerini nasıl bir araya getirecekleri konusunda güçlük çekmektedir. Mesela sosyal medya paylaşımları ile mahremiyet bilinci ve sınırları onlar için bir soru işaretidir. Bu çalışmada gençlerin dini gerekçelerle sosyal medya hesaplarını kapattıkları veya buna teşebbüs ettikleri bulgulanmıştır. Sosyal medyadan uzak kalamayan gençlerin ise bunu “tebliğ” yapmak için diye meşrulaştırma ihtiyacı hissettikleri ortaya çıkmıştır. Bu durum dahi yaşadıkları bilişsel gerilimin göstergesidir (Dereli, 2018). Sadece sosyal medya ile ilgili değil genel olarak hayatlarına dair algılarında ise şöyle bir tablo ortaya çıkmaktadır. Gençler gün içerisinde meşgul oldukları sosyal medya aktiviteleri, spor müsabakaları, alışveriş saatleri gibi etkinlikleri din-dışı eylem olarak görme eğilimindedir. Bu eylemleri yaptıkları zaman, buralarda fazla vakit geçirdikleri zaman kendilerini dine ve peygambere uzak hissetmektedirler. Dolayısıyla gençlere verilen din eğitimi kanallarının dini öğreti ile günlük aktiviteleri bir arada ele alması gerekmektedir. Örneğin çevre bize emanet verildiği için onu korumanın İslam’ın gereği olduğu, hayvanlara zarar vermenin dinen doğru olmadığı, hatta ihramlıyken bir sivrisineğe dahi dokunulamadığı, trafikte emniyet şeridinden gitmenin de bir kul hakkı olduğu gibi örnekler gündeme alınmalı, günlük hayat eylemleri ile din birleştirilmelidir. Peygamberimiz’in , gülümsemenin sadaka olduğunu müjdelemesi dahi bu bilinçle hayata geçirildiğinde gençlerin yanlış kodları kırmasına yardımcı olacaktır.

Bilişsel kutuplaşmanın ortadan kaldırılması için bugünün dünyasının hayatımıza getirdiği yeniliklerin yapısal olarak kötü olmadığını ancak onu kullanma biçimimize göre iyi veya kötü olarak nitelendirilebileceği de açıkça ifade edilmelidir. Gençlere yönelik yargılayıcı yaklaşımdan vazgeçilmelidir. Onların ahlaken bozulduğu, internet bağımlısı hâline geldiği ve bireyselleşerek narsistleştiği şeklindeki söylemden kaçınılmalıdır. Bu tespitlerin bazı sağlam dayanakları olsa bile faturanın sadece gençlere kesilmesi doğru bir yaklaşım olmaz. Zira günümüzde internette çokça vakit geçiren, televizyon dizilerini kaçırmayan yetişkinlerin sayısı da az değildir. Dünyanın değişmekte olduğu ve yaşlı, yetişkin, çocuklar gibi gençlerin de bu değişimden etkilendiği fikir daha isabetli bir tespit olur (Düzgüner, 2015).

Diğer taraftan gençlerin zihinlerinde teknoloji ile dini birleştirmenin yolu sadece internette daha çok ayet, hadis paylaşmak değildir. Ezbere tekrarlanan bilgi cümlelerinden ziyade gençlerin teknoloji kullanım ilkelerine ihtiyaçları vardır. Onlara, teknoloji ve interneti tüm varlıkların hayrına olacak işler için kullanmalarının esas olduğu anlatılmalıdır. Bu noktada şu önermeden bahsedilebilir. Sanal alem ile bu dünya arasında sorumluluk farkı yoktur. Bu dünyada doğru olan, sanal alemde de doğrudur; bu dünyada yanlış olan sanal alemde de yanlıştır. Bugün artık internette, hayvanlara bir kap su verme kampanyası başlatma, savaş mağdurları için eşya toplama, bir kitap okuyup fikir paylaşma gibi eylemler yapılabildiği gibi yalan söyleme, gıybet etme, iftira atma, hırsızlık yapma gibi eylemler de yapılabilmektedir. Ancak bireyler, günlük hayatta yapmadıkları davranışları sahte hesaplar açarak sanal alemde yapabilmektedirler. Onlara bundan mesul oldukları hatırlatılmalıdır. Din-dünya ayrımı olmadığı gibi bu dünya-sanal âlem ayrımının olmadığı belirtilmelidir. Allah ve peygamberle içsel sevgi bağını kuran genç, onların her an yanında olduğu bilincini kazanırsa bugün nasıl davranması gerektiğine dair yol haritasını da kolayca edinmiş olacaktır. Böylece de içsel bütünlüğünü sağlamış ve bilişsel kutuplaşmadan kurtulmuş olacaktır. Tarafımızdan sıkça kullanılan şu cümlenin gençleri etkilediği gözlenmiştir: “Allah âlemlerin Rabbi’dir, sanal âlem de buna dâhildir.”

5. Suçluluk Hissetme

Gençlerin Peygamberimiz’le ilgili duygu ve düşüncelerinde sıkça dile getirdikleri bir konu da suçluluk psikolojisidir. İlginç olan nokta, kendileri genç olan bireylerin yine gençleri sıkça eleştirmeleridir. “Ömrünü boşa harcamak, dünyalık işlere kendini kaptırmak, günaha bulanmak” gibi ifadeler 60-70 yaşlarındaki insanların kullanması durumunda daha anlaşılır iken yaşları 10 ila 22 arasında değişen gençlerin büyük ölçüde bu kalıplara başvurması meselenin farklı bir boyunu ortaya çıkarmaktadır. Örnekler şu şekilde sıralanabilir:

Hayalinde dahi Peygamberimiz’e yaklaşamayan bir üniversite öğrencisinin ifadeleri:

“Efendim ben gözümü kapatınca evinin kapısında Hz. Hatice’yi güllerle uğraşırken görüyorum ama sana adım atamıyorum. Neden mi bu ömrü boşa harcıyorum çünkü. Seni anlatacak iki kelimeyi bile bir araya getiremiyorum.”

“Peygamberimiz şu an karşında olsaydı ona ne söyler veya ne sorardın?” sorusuna cevap veren bir lise öğrencisinin ifadeleri:

“Dilim tutulur daha konuşamazdım herhâlde. Ne diyebilirim ki? O bize yani ümmetine o kadar güvenirken biz ona nankörlük ettik. Ona hürmetsizlik etmişken onun yüzüne bile bakabilmeye nasıl yüzümüz olabilir ki?”

“Peygambere Mektup” isimli yarışmadan ikincilik ödülü alan bir ortaokul öğrencisinin ifadeleri:

“Senin sevgini kazanabilmek için ne yapabilirim ya Resûlallah? Kendimi o kadar dünya işlerine kaptırmışım ki, ben bile ne yaptığımın farkında değilim. Sanki sonbaharda bir ağaçta kalmış son yaprak gibi kendimi yalnız hissediyorum. Rüzgâr beni almış koparmış, uçuyorum bilmediğim yerlere. Rüzgârın eline esir olmuşçasına, dünyanın zevklerine esir olmuşçasına, rüzgârla uçuyorum. Sonra bir nur denizine düşüyorum. O sensin ya Resûlallah!”

Bu örneklerin oldukça düşündürücü olduğu ortadadır. İslam’la belki de mükellef olmamış veya mükellef olalı henüz birkaç yıl olmuş gençlerin bu denli suçluluk hissetmeleri ancak algı farkı, öğrenilmiş tutum ve kodlamalar ile açıklanabilir. Görülen o ki gençler, yukarıda değindiğimiz yüceltme ve alçaltma, zaman farkı, bilişsel kutuplaşma gibi nedenlerle içsel bütünlüklerini kaybedince kendilerini hataya batmış görmekte ve suçluluk yaşamaktadırlar. Dikkat çekici olanı, peygamberi kendine örnek alsa bile bazı gençlerin bu duygudan kurtulamayışıdır. Bir üniversite öğrencisinin ifadeleri buna örnektir:

“Ben, Resûlullah’ı içtenlikle sevmenin ecrine bile talip olamayan güruhtanım. Vicdanım bana acıyor olmalı. Oysa sorsanız Allah lafzı düşmez dudaklarımdan, ezgilerle coşarım: “Sökülmez dilimizden lâ ilâhe illâllah!”; her Cuma bol bol salavat getiririm, bol ama O’nu görmemi sağlamayacak denli az. Hele sünnetleri elimden geldiğince ihmal etmem. Sahiden, Resûlullah’a sevgimin nişanesi olduğundan mı yahut sevmiyorum gibi olmasın endişesinden midir sünnetleri terk etmeyişim? Ne kepaze endişe!”

Suçluluk, insanın benlik algısını olumsuz etkileyen bir tecrübedir. Suçluluk, yüksek dozlarda yaşanırsa kişinin içinde bulunduğu durumdan tam zıt kararlar vermesine neden olabilir. Bu durum dini konular için de geçerlidir. Kişi, bir günah işlediği zaman hiç suçluluk duymazsa yani yaptığının hata olduğunu kabul etmezse dine yönelmez. Diğer taraftan kişi, bir günah işlediği zaman çok aşırı suçluluk duyarsa yani kendine çok kızarsa da dine yönelmez. Kişinin bir hata yaptığında tevbe ederek Allah’a yönelmesi, ancak belli bir ortalama suçluluk duygusu ile gerçekleşmektedir. Nitekim aşırı suçluluk duygusu kişi üzerinde bir baskı oluşturur ve çok baskı hisseden kişi bir süre sonra buna tepki gösterir. Yaşları 23 ila 33 arasında değişen 25 gencin, İslam’dan çıkarak Hristiyan olmayı tercih etme nedenleri arasında “suçluluk ve günahkârlıktan kurtulma” isteğinin olması bu durumu açıklamaktadır (Hökelekli ve Çayır, 2006). İslam gibi her çocuğun tertemiz bir fıtrat ile doğduğunu ve Allah’ın çok merhametli olduğunu söyleyen bir dinden insanın asli günahla doğduğunu iddia eden dine geçerken suçluluktan kurtulma isteğinin öne çıkmış olması çok üzücü bir durumdur. Suçluluğun dozajı önem taşımaktadır. Gençler, bu duyguyu uzun süre yaşadıklarında ise duyarsızlık geliştirerek apatik olabilirler.

Çözüm Önerisi

Gençlere yönelik din eğitimi kanalları, yüklediği suçluluğun dozajına dikkat etmelidir. Buradaki hassas doz, ne tüm hataların affedileceği inancına yol açacak kadar düşük ne de hata yapınca bir daha geri dönüşün olmayacağı fikrine ulaştıracak kadar yüksek olmalıdır. Gençlik döneminde insanlar pek çok tecrübeyi deneyimler. Bunların tamamen günah olduğu düşüncesi doğru değildir. Diğer taraftan Peygamberimiz’in hadislerinde günahların küçük ve büyük olanları vardır. Bugünkü günah algımızda hangilerinin büyük, hangilerinin küçük olarak algılandığını bir kez daha gözden geçirildiğinde Peygamber Efendimiz’in sınıflandırması ile uyumlu olmayan noktalar görülür. Peygamberimiz, büyük günahlar içinde Allah’a şirk koşmak ile yalan söylemeyi bir arada saymaktadır (Buhârî, 6219). Günümüzde gençlerin de yetişkinlerin de yalan konusunda büyük tepki göstermediklerini ancak internette veya alışveriş merkezlerinde biraz fazla vakit geçirince suçluluk duygusu yaşadıklarını gözlemlemek mümkündür. Oysa yalan haramdır, internette ve alışverişte vakit geçirmek ise İslam’a uygun bir şekilde yapılabilir. Yani salt kötü bir eylem değildir. Dolayısıyla gençlere eğitim verilen tüm kanallarda onların din ile ilgili konularda olumlu tecrübeler yaşamalarını sağlayacak projeler geliştirilmeli, olumsuz tecrübelerinin sayısı azaltılmaya çalışılmalıdır. Daha açık bir ifade ile genç, bir hata işlediğinde suçluluk duymalı ama bir iyilik yaptığında da bunun mutluluğunu yaşamalıdır. Yapılan iyi işler ve ibadetler zaten yapılması gereken görev olarak anlatılırsa gençler, bunları yerine getirince bir olumlu içsel tecrübe yaşayamaz. Sadece görevini yerine getirmiş olduğu hissini yaşar ve bu durum zihinlerinde olumlu bir tecrübe olarak kaydedilmez, “mecburdum yaptım” gibi bir mantık cümlesi olarak kaydedilir. Diğer taraftan hata yaptığında suçluluk tecrübesi kaydedilirse burada problem ortaya çıkar. Bu durum aslında her insanın mantıken kabul ettiği bir durumdur. Bir hata yaptığınızda (bir çalışan bir evrakı gözden kaçırdığında, bir öğrenci düşük not aldığında, bir anne yemeği yaktığında vs.) çevrenizin sizi acımasızca eleştirdiğini düşünün. Aynı kişiler, güzel bir iş yaptığınızda (bir çalışan diğerlerinden daha üstün performans sergilediğinde, bir öğrenci sınıfın en yüksek puanını aldığında, bir anne emek ve zaman harcayarak enfes bir yemek yaptığında vs.) ise “aferin, helal olsun” demek yerine “zaten yapman gerekirdi” diye cevap verirse kendinizi değer görmemiş hissedersiniz. Olumsuz davranışın cezalandırılıp olumlu davranışın pekiştirilmediği durumlarda olumlu davranışlar zamanla gücünü kaybeder. Nitekim gençlere din ile ilgili tecrübeleri sorulduğunda suçluluk gibi olumsuz tecrübelerini hızla hatırlar ama buna mukabil mutluluk, huzur gibi olumlu tecrübeleri hatırlamazsa dinden uzaklaşmaya başlar.

Din, iç kaynaklı değil dış kaynaklı bir olguya dönüşür. Bunun önüne geçmek için onlara verilen din eğitiminde sadece ibadetlerin nasıl yapılacağı anlatılmamalı, ibadetlerin tadı da anlatılmalıdır. Ayakları şişene kadar ibadet eden peygamber örneği hemen zihnimizde büyük bir güçlük gibi anlaşılıyorsa burada bir kodlama hatası var demektir. Peygamberimiz’in bu hâli, kendini dahi unutarak Allah’a yönelmenin, kendini aşarak tam bir huzura erişmenin örneğidir. Bu noktada dinin ibadet ve ahlak boyutunun, kişi üzerindeki olumlu psikolojik etkilerinin öne çıkarılarak anlatılması önerilebilir. Dahası tecrübe anlatılarak öğretilmez, yaşatılması gerekir. Bunun yolu da başta camiler olmak üzere dinin işlendiği tüm ortamlarda bilgi veren kişinin aynı zamanda o tecrübeyi yaşayan ve yaşatan kişi olması da gerekmektedir. Gençlerin, ibadet ederken, iyilik yaparken mutluluk ve huzurla kendinden geçen örnek Müslümanlar görmeye ihtiyaçları vardır. Aksi takdirde din, bir tecrübe değil bilgi yığını haline gelmektedir.

Bilginin az veya çok olması da tecrübe üzerine etkili değildir. Din eğitimcileri, dinin anlatılan değil yaşanan ve yaşatılan bir tecrübe olduğunu hatırlarında tutmalıdır. Çünkü gençleri dini yaşamaya çağırırken onlara Allah’ın ifade ettiği gibi dünya ve ahiret mutluluğu vadetmeleri gerekir. Ancak gençlere verilen din eğitiminde, “istediklerini yapamayacaksın, dünyada mutlu olamayacaksın ama ahirette kurtulacaksın” gibi bir gizli mesaj olursa bu hem İslam ile örtüşmez hem de gençleri İslam’a çekmez. Bir köpeğe su verdiği için affedildiği müjdesine mazhar olan kadın örneğinde olduğu gibi gençlere yapılan küçük iyiliklerin de büyük ecirleri olduğunu anlatmak yerinde olabilir. Din eğitimi veren tüm kanallarda, hata yapmaktan kaçınmak gerektiğini ama hata yapınca hemen tevbe etmeyi, Allah’ın affedemeyeceği kadar büyük bir günah olmadığını sadece bu günahta ısrar etmemek gerektiğini ve ibadetlerin tecrübe boyutunun yani tadının çok güzel olduğunu öne çıkaran mesajlara öncelik verilebilir.

6. Toplumsal Problemleri Sorgulama

Gençler, içinde yaşadıkları dünyada Müslüman toplumların tavırları ile diğer toplumların Müslümanlara yönelik tutumlarından etkilenmiş görünmektedirler. Yaşanan savaşlarda çok sayıda Müslümanların öldürülmesi, bu gerçeği görmezden gelip Müslümanların terörist yani öldüren olarak gösterilmesi, Müslüman olmayan toplumlardaki İslamofobi gibi konular onların rahatsızlık duydukları konulardır. Diğer taraftan Müslüman ülkelerin izledikleri siyaset, Müslüman toplumların geri kalmışlığı, bu toplumların mezhep ve cemaat kavgalarıyla parçalanması, ümmetin birlik olamaması ve iman-ibadet-ahlak pratiklerinde yozlaşması gibi konular ise onların eleştirdiği konulardır. Hem diğer toplumların Müslümanlara yönelik baskıları hem de Müslüman toplumların içindeki birlik problemleri gençlerin zihninde kendini, “Zulüm ne zaman bitecek” sorusu ve “peygambere layık ümmet olamadık” psikolojisi ile göstermektedir. Bir üniversite öğrencisinin şu sözleri genelde tüm insanları özelde ise Müslümanları eleştirmektedir:

“Dünya öyle bir yere dönüşüyordu ki, o bile nereye gittiğini bilmeyen bir tavır içerisinde. Kendisiyle birlikte insanlığı da oluk oluk bir manasızlık, vicdansızlık, maneviyatsızlık denizine akıtıyor. Denizler okyanus oluyor, önünü alamadığımız bir hâle varıyor, onu durdurmaya çalışan her şeyi yerle bir ediyor. Farkında değil kimse ama bu gidiş suya değil, sûra yaklaştırıyor. İnsafımızdan olmuşuz yitirmişiz onu, enaniyetimiz bizleri öylesine esir almış ki kendimizden başkasını düşünemez bir hale bürünmüşüz. İnsan sormadan duramıyor ‘Fe eyne tezhebûn’. Peki, bunlar neden oluyor diye soruyor muyuz kendimize bilmiyorum. Bunlar başımıza neden geliyor farkında mıyız onu da bilmiyorum. Acaba bizler artık yüce yaratıcının habibini dinliyor muyuz onu sorarken bile korkuyorum.”

Müslüman toplumların kendi içlerinde ve diğer toplumların Müslümanlara yönelik tutumlarında gördükleri sorunlar, gençlerin zihinlerinde olumsuz etki bırakmış görünmektedir. Ortaya çıkan bu kötü tabloyu açıklamak için değişik yollara başvurmuşlardır. Bunlardan en sık olanı, kendini dışarda bırakarak genel bir topluluğa kızma şeklinde ortaya çıkmıştır. Sosyal psikolojide bu durumun adı dış atıftır. İnsanlar başlarına gelen olayları iç atıfla (yüksek notu kendim aldım vb.), kötü olayları ise dış atıfla (düşük notu hoca verdi vb.) açıklama eğilimindedir (Kağıtçıbaşı, 2013). Bu şekildeki iç atıf, kişinin kendini iyi ve başarılı biri olarak görme ihtiyacını karşılamaktadır. Dış atıf ise daha çok sorumluluktan kaçma ve masumiyetini gösterme çabasını içermektedir. Gençler de günümüzde karşılaştıkları kötü olayları dış atıfla açıklayarak suçu yansıtmaktadır. Yapılan araştırmalarda gençler, bugün yaşayan Müslümanları ve onlara eziyet edenleri Peygamberimiz’e şikâyet ederek bu durumu ortaya koymuşlardır. Bu zihinsel yaklaşımın arka planında ise diğerini yargılama ve onu değiştirme fikri vardır. Maalesef günümüz toplumunda dini konularda Müslümanların kendilerini değil diğer insanları eleştirmesi, onun hata yaptıklarını iddia ederek düzeltmeye kalkması ve hatta kendi gibi düşünmeyenleri tekfir etmesi gibi durumların yaygınlığı malumumuzdur. Ayrıca bugün yaşanan savaşlar, adaletsizlikler ve zulümler gençlerin zihinlerini bir başka noktaya daha çekmektedir. “Eğer Allah varsa neden bu kötülüklere engel olmuyor?” sorusunun gençler arasında yaygınlaşmasının nedenlerinden birisi de bu tutumdur. Burada da sorumluluğu Allah’a atfederek işlerin düzeltilmesini beklemek şeklindeki dış atfı görmek mümkündür.

Çözüm Önerisi

Müslüman toplumların kendi içlerindeki problemler de diğer toplumların Müslümanlara yönelik olumsuz tutumları da tarih boyunca var olmuştur. Dahası bu gerçek, Peygamberimiz zamanı için de geçerlidir. Ebû Cehil gibi bireysel örnekler, Mekke’de müşriklerin ilk Müslümanlara yaptıkları işkenceler, Medine’de Yahudi kabilelerin kurduğu tuzaklar, yalancı peygamberlerin iddiaları, Peygamber Efendimiz başta olmak üzere dönemin Müslümanlarına yönelik bir takım olumsuz tutum ve savaşlara örnek verilebilir. Müslümanlar içerisinde de seferden kaçmak şeklindeki bireysel örnekler, münafıkların Mescid-i Dırar olayı da Müslüman toplumun içindeki problemlere örnek verilebilir. Asıl mesele bu sorunlarla karşılaştığında Peygamber Efendimiz’in ne yaptığının altının çizilmesidir. Bugünün gençlerine dinin anlatıldığı kaynaklarda, Peygamberimiz’in bu sorunlarla baş etmede benimsediği yöntemin bugün yapıldığı gibi “ötekini yargılama, diğerini suçlama, kin ve nefret söylemini yayma” olmadığı net bir şekilde ifade edilmelidir. Peygamberimiz’in İslâm’a düşmanlık edenlere kahrolsun dediği, Tâif örneğinde olduğu gibi Müslüman olmayan toplumlara lanet okuduğu vaki değildir. O, Allah’ın “kötülüğü iyilikle sav” (Fussilet, 41/34) ayeti gereği Müslüman toplumun içi ve dışındaki problemleri çözerken kin ve nefret söylemini benimsememiştir. Bunun yerine Müslümanların çalışıp güç toplamalarını sağlamış ve problemin kaynağını kurutmuştur. O, zalimleri dahi afişe etmez, onları lanetlemez ve içinde bulunduğu durumdan şikayet etmez. Çünkü o sözle değil eylemle çözüm arayan bir peygamberdir. Gücünün yetmediği yerde sabreder, çalışır, gücünün yettiği yerde zulmetmez ve zulme izin vermez. Günümüz gençlerine, Peygamber Efendimiz’in bu yönü daha çok anlatılmalı ve din dilini nefret söyleminden arındırmak için çalışılmalıdır. Eğitimciler gençlere, her Müslüman’ın önce kendini düzenleme sorumluluğunun olduğu belirtilirken de bu konuda kendileri örnek olmalı, gençlere yargılayarak değil anlayarak ve değer vererek yaklaşmalıdır.

7. Kurtarılmayı Bekleme

Günümüz gençleri karşılaştıkları bireysel ve toplumsal problemlerle başa çıkmada zorlanmaktadırlar. Buraya kadar değinilen her madde onların içinde yaşadıkları dünyayı oldukça güç bir yer olarak algıladıklarını ortaya koymuştur. Peygamberimiz’i seven ama kendini ona uzak hisseden, kişisel hayatında içerden ve dışardan pek çok saldırıya maruz kaldığını düşünen, bilişsel kutuplaşma içerisinde bütünlüğü yakalayamayan ve Müslümanlardan kaynaklanan ile Müslümanlara yönelik problemlerle yüzleşmek zorunda kalan gençler, zihinsel ve duygusal bir kaos yaşamaktadır. Bundan kurtulmak içinse bir kurtarıcıya ihtiyaç duymaktadır. Yapılan araştırmalarda gençlerin hem bireysel hem de toplumsal problemlerini Peygamberimiz’in çözebileceği yönünde bir algılarının olduğu ortaya çıkmıştır. Örneğin “Peygamberimiz şu an karşınızda olsa ona ne söyler veya ne sorardınız?” sorusuna cevaben gençler, kendilerini ve Müslümanları kurtarmasını talep etmişlerdir. Gençler büyük oranda, Peygamber Efendimiz’den kendilerini hem bu dünyada başlarına gelecek kötü olaylardan kurtarmasını hem de ahirette kendilerine şefaat etmesini istemişlerdir. “Peygamberimiz bugün yaşasaydı…” cümlesini tamamlamalarını istediğimiz çalışmada ise bu tema çok daha net bir şekilde ortaya çıkmıştır. Lise öğrencilerinin cevaplarından örnekler şu şekildedir:

“İnsanlar yalan söylemezdi”

“Herkes ibadetlere dört elle sarılırdı”

“Her günümüz daha huzurlu olurdu”

“Hayat daha anlamlı olurdu”

“Televizyonlar açılmazdı”

“Müslümanlar dağılmazdı”

“Zulümler daha az olurdu”

“Peygamberimiz birçok ülkeyi Müslüman yapabilirdi”

“İnsanlar siyasi alanda bu kadar kavga etmezdi”

“Eğitim sistemi değişebilirdi”

Görüldüğü üzere gençler, Peygamberimiz yaşasaydı bireysel mutsuzluktan, ibadetlerin yerine getirilmemesine, açlık-savaş gibi kötülüklerden, siyasi problemlere hatta eğitim sisteminin bozuk olmasına kadar her türlü kişisel, toplumsal ve kitlesel sorunun olmayacağına dair inançlarını dile getirmişlerdir. Bu durumda gençlerin zihinlerinde Müslümanların yaşadıkları problemlerin nedeni Peygamberimiz’in hayatta olmamasıdır. O yaşasaydı dünyada sorun kalmazdı inancı Peygamberimiz’e duyulan güven gibi görünse de aslında daha başka bir arka plana sahiptir. Nitekim bizzat Peygamberimiz’in hayatı, sorunların olmadığı bir dünyada geçmemiştir. Gençlerin kurtarılma beklentisi, acı, keder, zorluk, mücadele gibi kavramların kendi günlük hayatlarının içinde olmasını istemediklerine işaret etmektedir. Peygamberimiz’in bu tecrübeleri yaşayarak bir toplum kurduğu geri plana itilmekte ve ona sihirli bir güç atfedilerek gelmesiyle her problemi çözmesi bir olmaktadır. Bu algı, gerçekle örtüşmemektedir. Genel olarak denilebilir ki gençler, kişisel, toplumsal ve kitlesel problemleri dış atıfla açıklamakta ve çözümü de dış kaynaktan beklemektedir.

Çözüm Önerisi

Gençlere din eğitimi verilirken kişisel sorumluluklarını almalarını ve problem çözme becerileri geliştirmelerini öncelemek gerekmektedir. Özellikle maddi anlamda daha rahat şartlarda doğup büyüyen genç nesil, hayatın zorlukları karşısında önceki nesillere oranla daha dayanıksızdır. Psikolojik dayanıklılık denilen bu beceri, küçük yaşlardan itibaren küçük problemlerin üstesinden gelerek kazanılmaktadır. Ancak daha refah bir ortamda bu tür problemler yaşamayan veya en ufak problemin dahi anne babası tarafından çözülen gençlerde bu yeti istenen ölçüde gelişmemektedir. Bugünün gençlerinin, olumsuz duyguları yaşamak istemeyen, kolay ve hızlı bir şekilde sonuca ulaşmak isteyen, hayatında birden yükselme, zengin olma hayali kuran ve bireyselleşerek kendini önceleyen bir nesil olduğu yönündeki eleştirileri duymak mümkündür. Ancak doğru yaklaşım gençleri suçlamak değil anlamaya çalışmak olmalıdır. İyi anne-baba ve öğretmen olmak, gençlerin sorumluluk almalarını ve problemle yüzleşmelerini öğretmeyi de kapsamaktadır. Nitekim bu noktada düşülen hata gençlerin Peygamberimiz’le kurdukları iletişime de yansımaktadır. Bu nedenle gençlerin sorumluluk alacakları ve problem çözme becerilerini geliştirecekleri projeler geliştirilebilir. Örneğin gençlerin hasta ziyareti, yaşlılarla vakit geçirme, mülteci çocuklara ders anlatma gibi etkinliklere katılmaları sağlanarak sorunla yüzleşen insanları tanımaları sağlanabilir.

Dünya üzerindeki sorunların çözümü için bir kurtarıcı beklemek yerine her bireyin kendi sorumluluğunu yerine getirmesi ile güçlüklerin aşılabileceğinin altı çizilebilir. Din eğitiminde de Peygamberimiz’in mucizesinin olağanüstü hâller yaşamasında değil, Kur’ân’ı bize aktarması ve yaşamasında olduğu belirtilmelidir. Onun günlük hayatı içinde iman-ibadet-ahlak bütünlüğünü sağlarken sorunların üstesinden gelmek için gösterdiği çabayı örnek almamız gerektiği vurgulanmalıdır. Peygamberimiz zamanında da bireysel ve toplumsal sorunların olduğu,Efendimiz’in (s.a.s.) bunları bir anda çözmediği, uzun yıllar azimle çalışarak üstesinden geldiği öne çıkarılmalıdır.

SONUÇ VE DEĞERLENDİRME

Gençler üzerine yapılan dört alan araştırması ile kişisel tecrübeler ışığında bugünün gençlerinin Peygamberimiz algısında beş temel özelliğin öne çıktığı tespit edilmiştir. Bunlar, “mükemmellik”, “sevgi ve özlem”, “yakınlık ve özdeşleşme”, “uzaklık ve örnek alamama” ve “kurtarıcı olması” şeklinde sıralanmıştır. Gençlerin tüm iyi özellikleri Peygamber Efendimiz’e atfettikleri için onun mükemmel oluşunu ayrıntılı açıklama ihtiyacı duymadıkları dikkat çekmiştir. Zihindeki tüm ideal davranışları ona yansıtması ve bunu spesifik olarak örneklendirmemesi gençlerin Peygamber Efendimiz’in kişiliği ve günlük hayatı hakkında yeterince bilgi sahibi olmadıklarına da işaret etmesi mümkündür. Gençlerin Peygamberimiz’le ilgili algılarında yedi tane de problemli alan tespit edilmiştir. Bunlar da “uzaktan sevme”, “yüceltme ve alçaltma”, “bugünü eleştirme”, “bilişsel kutuplaşma”, “suçluluk hissetme”, “toplumsal problemleri sorgulama” ve “kurtarılmayı bekleme” şeklinde adlandırılmış ve her biri için çözüm önerileri sunulmuştur. Gençlerin Peygamberimiz’i sevmekle birlikte onu örnek almalarının önünde çeşitli engeller olduğu belirlenmiştir.

Gençler genel olarak, Peygamber Efendimiz’i yücelterek kendilerini basit bir insan olarak görme eğilimdedir. Bu düşünce doğru olsa da gençler, Peygamberimiz’in insani yönünü göz ardı etmeye başlayınca onu kendilerine örnek almada güçlük yaşamaktadır. Peygamberimiz’in yüceliği, çok eski devirlerde yaşamış olduğu gerçeği ile bileşince gençler bugünün şartlarında kendilerine örnek alabilecekleri kişi arayışına girmektedir. Bu nedenle dini kimliği olan kişilerin hatalı davranışları, gençler arasında –onların da insan olarak hata yapabileceği göz ardı edilerek- büyük tepki ile karşılanmaktadır. Ya da böyle olduğunu düşündüğü kişilere –onların da insan olarak hata yapabileceği göz ardı edilerek- büyük bağlılık göstermektedir. Bu örneğe ihtiyaç duymasının ardında bilişsel kutuplaşma yaşıyor olması vardır. Gençler teknoloji gibi bugünün getirileri ile Peygamberimiz’i zihinlerinde zıt kutuplara kodlamışlardır. Bugünün getirilerinden kopamayınca kendilerini Peygamber Efendimiz’e de uzak hissetmektedirler. Bu gerginlik onların kendileri suçlamalarına yol açmaktadır. Gençler, kendilerinin içinde bulundukları şartlarda iyi bir Müslüman olarak yaşayamayacaklarına inandıkları takdirde dine yönelme motivasyonları ciddi ölçüde düşmektedir. Bunu açıklarken de diğer insanları suçlamayı ve yaşanan problemlerin kaynağının ümmetin gafleti veya diğer toplumların zulmü olduğu fikrine sarılmaktadır. Sorunların dış atıfla açıklanması, dış kaynakla çözülebileceği inancını doğurmakta ve gençlerin zihinlerinde Peygamber Efendimiz’in kurtarıcı tarafı öne çıkmaktadır.

Şu hâlde din eğitimi veren aile, okul, internet gibi tüm kaynaklar gençler ile Peygamberimiz arasında açılan makası kapatmak için söylemlerinde şu noktalara dikkat etmelidir:

1. Peygamber Efendimiz’in bir insan olarak yaşadığı, içindeki toplumun kötülüklerine uyum sağlamadığı, bunlarla mücadele ettiği gerçeği vurgulanmalıdır. Asıl mucizesinin Kur’ân’ı getirmek ve bunu yaşamak olduğu, yani günün her anında bu bilinci taşımanın esas olduğu anlatılmalıdır.

2. Başta teknoloji olmak üzere gün içerisinde vakit geçirilen işlerde ilahi boyutu göz önünde tutan bir tutum öğretilmelidir. Peygamber Efendimiz’in bugünün şartlarında nasıl davranacağı konusu gerçekçi bir şekilde ele alınmalıdır. İnternet kullanımına karşı olmak yerine onu kullanırken dikkat edilmesi gereken amaçlara ve yapılan aktivitelerin İslam’a uygun olmasının önemine dikkat çekilmelidir. Hayvan hakları, çevre bilinci, trafik problemleri gibi bugünün gündemindeki konulara dini bir yaklaşımla açıklama getirilmelidir. Nitekim ihram yasakları arasında sinek öldürmemenin olması, Peygamberimiz’in dere kenarında dahi suyun israf edilmemesini öğütlemesi, trafikte emniyet şeridini gereksiz kullanmanın kul hakkı olduğu bu konuların dini taraflarına işaret etmektedir. Gençlere de bu bilinç kazandırılmalı, bu konular önemsiz gibi algılanmamalıdır.

3. Gençlerin artık her türlü bilgiye kolayca ulaştığı gerçeği kabul edilmelidir. Bu nedenle gençlere yaklaşımda belli bir konuda ateizm veya diğer dinlerin görüşlerinin yanı sıra İslam içerisindeki farklı yorumların da bilgisi verilmelidir. Bu bilgiler aktarılırken İslami bakış açısı da net bir şekilde anlatılarak diğer iddiaların neden doğru olmadığı belirtilmelidir. Doğru bilgiye ulaşmak için sağlam kaynaklara nasıl ulaşacakları öğretilmelidir.

4. Sünnetin bağlayıcılığı öne çıkarılmalıdır. Ne acıdır ki biz yetişkinler dahi Peygamber Efendimiz’in sünnetini kabul etmekle birlikte onu günlük hayatımızda titizlikle uygulamak noktasında başarısızız. Bir işin hükmünün “sünnet” olması hâlinde onu, “yapıldığında ecir kazandırır ama yapılmasa da olur” şeklinde algılama eğiliminde olduğumuz bir gerçektir. Dini hayat araştırmalarında Peygamberimiz’in sadece iman bahsinde ele alınması ve dinin pratikleri arasında sadece ibadetlerin yer alıp sünnet olan eylemlerin ve ahlaka dair verilerin yer almaması bu bakışımızı yansıtmaktadır. Bu da gençlerin Peygamber Efendimiz’i bugünün şartlarında örnek almalarını güçleştirmektedir. Onlara yaşayarak örnek olmak için anne-baba, din eğitimcisi ve aslında tüm yetişkinlerin sünneti bütün boyutlarıyla, uzun süreli, düzenli ve titizlikle yerine getirmeye çalışması gerekmektedir.

5. Yetişkinlerin Peygamberimiz’le bağ kurup onu örnek alması ve günlük hayatta sünnete uygun davranış modellerine daha çok yer vermesi halinde dinin sadece Allah’a iman ve namaz gibi şekli belirli ibadetlerden oluşmadığını gençlere anlatmak daha kolay olacaktır. Namazın sadece dini bir zorunluluk değil, Peygamberimiz’in ifadesiyle “ihsan” bilinci içinde yaşamanın bir sonucu olduğu unutulmamalıdır. Diğer bir ifade ile İslam’ın bir insanın içine nüfuz etmesinin neticesi olarak kişi namaza başlama ihtiyacı duyar. İbadetlerin dinin ön şartı değil sonucudur.

6. Futbolu stadyumda izleme, sinema izlemeye salona gitme, arkadaş toplantılarına katılma, konserleri takip etme gibi gençlerin insan gruplarının olduğu her yere gidişlerinin ardında o ortamın havasını tecrübe etme isteği vardır. Cemaat ve radikal gruplara yönelmenin ardında da benzer nedenler öne çıkmaktadır. Bu nedenle gençlere din anlatan kaynaklarda bilgi verilmesinin yanı sıra yoğun olumlu tecrübeler yaşanmasının sağlanması gerekmektedir. Aksi takdirde gençler, dini pratikleri ruhsuz bulacaklardır. Gençlere hem dini bilgi verilmeli hem de dini tecrübe yaşamaları sağlanarak bilgi-tecrübe dengesi kurulmalıdır.

7. Her şeyden öte İslam’ın bir oto-kontrol mekanizması öngördüğünün altı çizilmelidir. Toplumsal ve kitlesel dönüşümlerin veya sorun çözmelerin ancak kişisel dönüşümle mümkün olacağı belirtilmelidir. Gençlere, sanal âlem gibi kimsenin kendilerini görmeyeceği ortamlarda bile Allah’ın onları gördüğü bilinciyle aktivitede bulunmaları gerektiği anlatılmalıdır. Peygamberimiz’in toplum inşasında bireysel dönüşümün esas olduğu vurgulanarak gençlerin birey olma sorumluluğunu almaları sağlanmalıdır. Diğer insan ve toplumları düzeltmeden önce kendini düzeltmesi, sorunları çözmek için birini beklemek yerine çözüm üretmek için kendisinin çalışması gerektiği açıkça ifade edilmelidir.

KAYNAKÇA

Dereli, Derviş (2018). Dini Kimliklerin Sosyal Medyada Akışkanlaşması: Siber-Etnografik Bir Araştırma, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi, SBE Din Sosyolojisi Anabilim Dalı.

Düzgüner, Sevde (2015). Değişen Dünyada Gençlik ve Değerler, Gençlik Araştırmaları Dergisi, 3 (3), 105-126.

Fromm, Erich (1994). Sahip Olmak ya da Olmak, (Çev. Aydın Arıtan), Arıtan Yay: İstanbul.

Hökelekli, Hayati ve Çayır, Celal (2006). Gençlerin Din Değiştirip Hıristiyan Olmasında Etkili Olan Psiko-Sosyal Etkenler, Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, 15 (1), 23-46.

Kağıtçıbaşı, Çiğdem (2013). Günümüzde İnsan ve İnsanlar: Sosyal Psikolojiye Giriş, Evrim: İstanbul.

Karahan, Abdullah (2008). Zamana Sövmeyi Yasaklayan Hadisin Tenkid ve Tetkiki, Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, 17 (2), 463-518.

Peker, Hüseyin (2003). Din Psikolojisi, Çamlıca Yay: İstanbul.

Sarıçam, İbrahim (2003). Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı, DİB: Ankara.

1 Bu tebliğde sonuçlarına değinilen araştırmaları yapan Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nden Semanur Tiryaki, Zeliha Ulutaş, Zehra Karagedik, Tayyip Aydın, Hacı Ahmet Diri, Hamza Altundağ, Ahmet Derviş Çokyaşar ve Mahiye Şekerci isimli öğrencilere teşekkür borçluyum.