T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 2176
Gençlik Kitapları: 50

BİZ GENÇLERE DAİR - 10
İletişim, Sosyal Medya, Dil/Üslup, Eleştiri ve Biz

Yayın Yönetmeni: Cafer Tayyar DOYMAZ

Koordinasyon: Yunus YÜKSEL

Editör: Prof. Dr. Kadir DEMİRCİ

Yazarlar: Doç. Dr. Ömer DEMİR
Öğr. Gör. Ayşe SARITAŞ
Dr. Öğr. Üyesi Mehmet ÇETİN
Prof. Dr. Kamil SARITAŞ

Tashih: Zeynep Selin TERZİ

Grafik&Tasarım: Uğur ALTUNTOP

Kapak Tasarım: Gökhan ÇAKIR

4. Baskı, ANKARA 2023

Eser Yayın Kurulu Kararı: 02.12.2021/88

Baskı: Salmat Basım Yayıncılık
Tel: 0312 341 10 24 • Sertifika No: 47771

2023-06-Y-0003-2176
ISBN: 978-625-435-220-1
Sertifika No: 12930

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 294 43 43 • Faks: 0 312 294 42 57
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr
www.diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye Daire Başkanlığı
Tel: 0312 295 71 53 - 295 71 56 • Faks: 0312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

PROJE HAKKINDA…

Sevgili Gençler!

Projemiz, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi ile MEB Eskişehir İl Milli Eğitim Müdürlüğü arasında imzalanan protokol çerçevesinde lise öğrencilerine yönelik gerçekleştirilen “Bize Dair” eğitim seminerlerinin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.

Projemizin hedefleri olarak iki husustan bahsedebiliriz. Birincisi, çeşitli alanlardaki soru ve sorunlarımıza, alanında uzman üniversite hocaları tarafından cevap ve çözümler üretebilmektir. Bunun için doğru düşünmemize yardımcı olacağına inandığımız bazı kavram ve değerlerimizi, kısa ama öz bir şekilde anlamaya ve anlatmaya çalıştık.

Projenin bir diğer amacı ise, çevremizde sürekli iç içe olduğumuz bazı soru ve sorunlara dikkat çekmektir. Bu çalışmalarla, sorumlu, bilinçli ve ahlaklı bireyler olarak iyiliğin yayılması, kötülüğün engellenmesi konusunda küçük de olsa bir adım atmak istiyoruz. Fakat bunu hep birlikte yaparsak başarılı olacağımıza inanıyoruz.

Hemen belirtelim ki, daha işin başındayken unutmamamız gereken bazı hususları da sizlerle paylaşmak istiyoruz:

Sevgili genç arkadaşlar! Öncelikle bizleri yaratan, yaşatan ve bunca nimetleri veren Rabbimizi unutmamalıyız. Zira Yüce Allah’a olan inancımız, hayattaki duruşumuzun merkezini oluşturmaktadır. O’ndan uzaklaşmak, zihnen ve kalben savrulmamıza sebep olabilir. Öyle ki kendimizi ve insanlığımızı kaybedecek bir duruma gelebiliriz. Kıblemiz Allah (cc) olmalı ve yönümüzü sadece O’na dönmeliyiz.

Kalbimizin merkezine Allah’ı koymak, ilim ve irfanımıza yön verecek, hayatın güzellikleri karşısında şükrümüzü artıracak, zorluklar karşısında sabrımızı kuvvetlendirecek, ailemizle, yakınlarımızla ilişkimizi güzelleştirecek, çevremize, kültürümüze, tarihimize bakışımızı değiştirecek, bireylerin olduğu kadar tüm toplumun hak ve hukukunu koruyacak, helalinden kazanma ve helalinden tüketme hassasiyetimizi yükseltecek, çevremizle sağlıklı ilişkiler kurmamıza imkân verecektir. Tüm bu hususlar, bizlere adil ve ahlaklı bir ümmet olma bilinci kazandıracaktır.

Kıymetli gençler! Yaptığımız her işin öteki dünyada bir karşılığının olduğunu biliyoruz. Bu sebeple çevremize ve olup bitenlere karşı duyarlı davranmalıyız. Ömrümüzü boş arzu ve hevesler yerine dünya ve ahiretimizin güzelleşmesine katkı sağlayacak işlerle geçirmeliyiz.

Bu vesileyle, çalışmalarımızın Cenab-ı Allah’ın bizler için hedef koyduğu erdemli bir insan olma ve ahlaklı bir toplum inşa etme idealini gerçekleştirmeye katkı sağlaması dileklerimizle...

Editör’den Gençlere…

Sevgili Gençler!

Bizler sosyal bir varlığız. Bu yüzden yakınlarımızla, arkadaşlarımızla ve bir vesileyle birlikte olduğumuz insanlarla sürekli iletişim hâlindeyiz. Sadece insanlarla değil; hayvanlar, ağaçlar, bitkiler, çiçekler ve kısaca tüm doğa ile iletişimimiz var. Çünkü bizler iletişime muhtacız. Zira kişiliğimizi, sosyal hayatın içinde diğer varlıklarla iletişim sürecinde iken keşif ve inşa ederiz. İletişim ile gönlümüzü canlı ve diri tutarız.

Hayatımızla bu denli iç içe olan bir olgu hakkında yeterli ve doğru bir bilgiye ihtiyacımız olduğu açıktır. Çünkü sorunlarımız da genelde “iletişimsizlik” ya da “iletişim kazaları” sonucu ortaya çıkıyor. Bu çerçevede huzurlu bir hayat yaşayabilmemiz hem Yaratıcı hem de yaratılanlarla kuracağımız başarılı bir iletişime bağlıdır. Bu başarı, iletişim sürecini değerler üzerine bina etmekle gerçekleşecektir. Değerler kaynağı olan dinimizin çerçevesini çizdiği davranış kodları, çevremizle kuracağımız iletişim konusunda bizlere rehberlik edecektir. Bahsettiğimiz bu konuları Doç. Dr. Ömer DEMİR hocamızın “İletişim ve Biz” yazısında okuyacağız.

İçinde yaşadığımız modern zaman diliminde iletişim sanal boyutu ile etki alanını daha da genişletmiş, yoğunluğunu artırmıştır. Sanal iletişimi en yoğun kullandığımız alan herhâlde sosyal medyadır. Öyle ki zaman zaman sosyal medya aracılığıyla kendimizi cümle âleme gösterme çabasına gireriz. Sosyal medya ile iletişim becerimiz belki de pik yapmaktadır. Ancak, ekrana dokunmakla gerçekleşen iletişimin gönlümüze ne kadar dokunduğu tartışmalıdır. Zira sosyal medyada bir taraftan var olmanın mücadelesini verirken, diğer taraftan da kendimize yabancılaşmanın ağına düşebiliriz. Kanaatimizce Öğr. Gör. Ayşe SARITAŞ hocamızın “Sosyal Medya ve Biz” yazısı, sanal âlemde varoluş boşluğuna düşmememiz konusunda bizlere yardımcı olacaktır.

İnsanlar arasındaki iletişimde en önemli ve etkili unsurlardan biri de dil ve üsluptur. Eskiler bunu ne güzel dile getirmişlerdir: “Söz ola kese savaşı, söz ola kestire başı, söz ola ağulu aşı, yağ ile bal ede bir söz.” Dilin, yani sözün etkisi öyle güçlüdür ki, düşmanı bile dize getirir. Bunun için “Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır.” denilmiştir. Dr. Mehmet ÇETİN hocamız “Dil/Üslup ve Biz” yazısında, iletişimdeki dil ve üslubun etki ve gücünü bizlere hatırlatıyor.

İletişimde bir diğer önemli unsur ise eleştiridir. Çoğumuz, eleştirinin iletişimi bozacağını düşünürüz. Oysa bu düşünce, eleştiriyi yanlış anlamamızdan kaynaklanır. Eleştiri, güzel ve çirkin olanın birlikte dile getirilmesidir. Bu yönüyle hem takdiri hem de gelişmeyi içinde barındırır. Doç. Dr. Kamil SARITAŞ hocamız, “Eleştiri ve Biz” yazısında, eleştirinin çoğu kez ihmal ettiğimiz takdir edici ve yapıcı yönüne de dikkatimizi çekmektedir. Yine kaş yapayım derken göz çıkarmamak için eleştiride dikkat edilmesi gereken hususları ve eleştirinin nasıl bir yöntemle yapılması gerektiğini bizlere hatırlatıyor.

Velhasıl hayatımız; dil zenginliğimiz, eleştirel düzeyimiz ve sağlıklı bir iletişimle doyumlu ve mutlu bir hâl alacaktır. Bu mutluluğu keşfetmeye ne dersiniz?

Editör
Prof. Dr. Kadir DEMİRCİ

İLETİŞİM VE BİZ¹

Giriş

“Sen onlara sırf Allah’ın lütfu sayesinde yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı kalpli olsaydın, hiç şüphesiz etrafından dağılır giderlerdi. Onları affet, onların bağışlanmasını dile, iş hakkında onlara danış, karar verince de Allah’a güven, doğrusu Allah kendisine güvenenleri sever.”²

Hayatımızda çok kapsamlı kavramlar vardır. Ele avuca sığmayan, sınırlandırmakta zorlandığımız, nereden başlasak daha geriye giden, nerede bitirsek yerini beğenmeyen kavramlar… İşte bunlardan biri de iletişim kavramıdır. Aslında bütün canlılar iletişim hâlinde yaşar. Fakat iletişimi en geniş, en kapsamlı ve çok yönlü yaşayan insandır. O kadar ki ihtiyaçları sınırsız olan insanın ihtiyaçlarını karşılamak için kullandığı en önemli araç iletişimdir.

Neye ihtiyacımız varsa ona iletişim ile ulaşabiliriz. Hani biraz abartılı olsa da meşhur bir söz vardır; “İstemesini bilirsen elde edemeyeceğin bir şey yoktur.” Bu söz iletişimin önemini anlatması bakımından doğrudur.

Peki, iletişim nedir? Çok kapsamlı kavramların tanımında her zaman bir eksik bulunur. Bu eksikliği kabul ederek iletişimin tanımında en merkezi odak kavramın “paylaşma” olduğunu söyleyebiliriz. Peki, paylaşılan nedir? Bir mesaj, bir anlam, bir duygu, bir inanç, bir düşünce… Tabii ki, bunu çoğaltabiliriz. İletişimde ikinci anahtar kelime: “taraflar” yani alıcı-verici, alan-satan… Üçüncü anahtar kelime: “vasıtalar”. Yani söz, yazı, görüntü... Dördüncü anahtar kelime, “geri bildirim”. Yani gönderinin doğru adrese, doğru kişiye gidip gitmediğinin, anlaşılıp anlaşılmadığının izlenmesi ve sonuçlandırılmasıdır.

Hangi alanda olursa olsun hayatta başarılı olabilmenin gereklerinden biri de iletişimdir. Konuşarak, yazarak, beden dili ve ortak semboller kullanarak isteklerimizi dile getirir; böylece düşünce ve duygularımızı paylaşarak iletişimde bulunuruz. Aslında iletişim insan olarak en önemli ihtiyaçlarımızdan biridir. Diğer insanları iyi anlamak ve kendimizi diğer insanlara iyi ve doğru bir şekilde anlatabilmek için iletişim bilgisine ve iletişim becerilerine ihtiyacımız vardır. Etkili iletişimde ise konuşmanın özel bir yeri vardır.

Sağlıklı iletişim, kişilik ve karakterimizi, sosyalleşmemizi, kültürel gelişme ve değişimimizi olumlu yönde etkiler. İletişim becerileri gelişmiş bireyler olduğumuzda, hayatta hemen her alanda etkin bir rol oynama imkânına kavuşuruz. İletişim becerileri gelişmemiş bireyler ise çoğu zaman pasif ve edilgen bir tutum sergilerler.

Diğer yandan sağlıklı iletişim; gençlik bunalımlarına, kimlik krizlerine, güven sorunlarına, yalnızlık ve yabancılaşmaya karşı direncimizi artırır. Yine kültürel, sosyal, din ve ahlak alanında görülen eksikliklerin giderilmesinde katkı sağlayabilir. İletişim; medeniyetin ve medeni olmanın temelini oluşturur. İletişimsizlik ise bencilliğe, yabancılığa, yalnızlığa neden olur.

Önceden iletişim hemen hemen dil ve konuşma aracılığı ile gerçekleştirilirken, günümüzde iletişim araçları gittikçe çeşitlenmiştir. Bugün iletişim yüz yüze konuşma şeklinde olabileceği gibi telefon, yazılı metinler, e-mail, sosyal medya platformları, radyo ve televizyon gibi araçlar da olabilmektedir.³ Aslında sanat ve edebiyat ürünleri olan şiir, roman, hikâye, film, tiyatro vb. etkinlikler yanında dostluk ve kardeşlik duyguları ile gerçekleştirilen bütün spor aktiviteleri de birer iletişim aracı olarak görülebilir.

İletişim, yapılacak işin önemine göre değer kazanır. Ufak ve basit işlerde de hayati işler ve ihtiyaçlarda da iletişimden yararlanırız. Kısaca büyük-küçük her alandaki ihtiyaçlarımız için iletişime gereksinim duyarız. Dinî emirler de insanlar arasında iletişimi destekler. Hatta iletişime engel olduğu için bazı davranışlar dinen yasaklanmıştır. Bu nedenle dinî etkinlikler ve ilişkiler de iletişim dünyasının önemli bir boyutunu oluşturur. Acaba dinî hayatımız açısından iletişim olgusunu anlamaya çalışırsak neler söyleyebiliriz?

1. Din İletişimimize Nasıl Katkı Sağlar?

Yüce Allah’ın varlık âlemi ile iletişime geçme biçimine vahiy diyebiliriz. Vahiy varlık dünyasında en büyük iletişimdir. Allah (cc), her varlıkla kendi yetenekleri ve görevleri doğrultusunda, her varlığın öz niteliklerine uygun bir şekilde vahiy yoluyla iletişime geçmiştir. Allah’ın insanlarla iletişimi ise, melek, peygamberler ve kutsal kitaplar aracılığı ile olmuştur.

İnsan, dinî hayatını maddi ve manevi çevresi ile ilişkilerini iletişim üzerinden yürütür. Bu yüzden iletişim dinî hayatın temelini oluşturur. Bu nedenle doğru ve etkili bir iletişim, dinî hayat için de son derece önemlidir.

Dinin öngördüğü iletişim yaklaşımında yalnızca insandan insana gerçekleşen iletişim anlayışı yoktur. Din bizlere bütüncül bir iletişim anlayışı kazandırmak ister. Çünkü insan olarak biz, varlık âleminde yalnız başına ve tek taraflı ileti dünyasında yaşamayız. Aksine çevremizdeki her etkiye ve iletiye şu veya bu şekilde karşılık veririz. İnsan ile iletişimde bulunan her varlık da insana kendi dili ve hâli ile katılır. Bu nedenle insan olarak, kendimiz, canlı ve cansız diğer varlıklar, diğer insanlarla iletişim hâlinde yaşarız. Çiçeğe, böceğe, aya, güneşe, toprağa, yaprağa, ağaca ve tarihî kalıntılara kayıtsız kalamayız. Çevremizdeki insanlarla da çok yönlü etkileşimde bulunuruz. Varlık kendi içinde bir düzen ve ahenk oluşturur. Bu düzen ve ahenk ile bizimle konuşur. Allah’ın yüceliğini, varlığa koyduğu ölçü ve yasalarla bize hissettirir.

Din iletişim dünyamıza “gaybî çevreyi” de ekler. İnsanın Allah, melek, cin ve şeytan gibi görünmeyen manevi varlıklarla da etkileşim içinde olduğunu bildirir. Böylece din, iletişim çevremizi daha da genişletmiş olur.

Din insanın sadece iletişim kurmasını istemez; aynı zamanda iletişimin nasıl olması gerektiği konusunda da ona rehberlik eder. Bu anlamda din; iletişimin amacına, tarzına, işleyiş ve gelişmesine katkı sağlar. İnsanın çok yönlü iletişimini dinî ve ahlaki değerlerle destekler.⁴

Aslında dinin başlı başına bir iletişim olgusu olduğunu söyleyebiliriz.⁵ Çünkü dinî sorumlulukların önemli bir kısmı bireysel faaliyet alanını aşar. İnsan ilişki kurduğu her varlıkla iletişim de kurar.

Din iletişimle yaşanır ve iletişimle diğer insanlara ulaştırılır. Din inanan insana diğer insanlarla birlikte başarılması gereken hedefler gösterir. İyiliklere birlikte koşulur. Haksızlıklara birlikte karşı konulur. Allah’ın adı ve değerler birlikte yüceltilir. Din insanın toplumsal hayata katılmasını, toplum içinde sorumluluk üstlenmesini ister. Bu nedenle dinî ve ahlaki emir ve yasakların birçoğu iletişimi zorunlu kılar. Örneğin; ibadetlerin önemli bir kısmı cemaatle yerine getirilir, iyilik yapmak ve kötülükleri önlemek için toplumsal hayatta yer alınmalıdır. Sevgiyi ve sevinci paylaşma, acıya ortak olma, bir ihtiyacı giderme ancak iletişim yolu ile gerçekleştirilir.

Peygamber Efendimiz (sas) de birçok hadisinde insanlarla iyi geçinmeyi, insan ilişkilerinde zorluk çıkarmamayı, kolay geçimli olmayı ve insanlara iyilik yapmayı tavsiye etmiştir.

“Müslüman, Müslüma’nın kardeşidir. Ona zulmetmez, haksızlık yapmaz, onu düşmana teslim etmez.

Müslüman kardeşinin ihtiyacını gideren kimsenin Allah da ihtiyacını giderir. Kim bir Müslüman’dan bir sıkıntıyı giderirse, Allah Teâlâ o kimsenin kıyamet günündeki sıkıntılarından birini giderir.

Kim bir Müslüman’ın ayıp ve kusurunu örterse, Allah Teâlâ da o kimsenin ayıp ve kusurunu örter.”⁶

“Kendisi cehennem ateşine ve cehennem ateşi de kendisine haram olan kişiyi size bildireyim mi: Cana yakın, yumuşak huylu, kolaylaştırıcı kimse.”⁷

Örneklerde olduğu gibi Peygamber Efendimizin (sas) tavsiyelerinin birçoğu insanlar arasındaki iletişimi güçlendirecek niteliktedir. Ayrıca kendisi bu konuda tertemiz hayatı, kişiliği ve ilişkileri ile bize örnek olmuştur. Acı ve kederde, yoklukta ve varlıkta her zaman insanlarla birlikte olmuş, onların dertleri ile dertlenmiş ve onlardan biri olarak yaşamıştır.

2. Dinin Emir ve Tavsiyeleri, İnsanlarla İletişimimize Katkı Sağlar

Dinimizin selam, istişare, yardımlaşma gibi emir ve tavsiyeleri bizleri birbirimize yaklaştırır. Bir meslek aracılığı ile insanların birbirlerinden hizmet almaları özendirilir. Emaneti ehline vermek, insanlar arasında adaleti sağlamak, hayırlı, iyi ve güzel işlerde aracılık yapmak, bütün işlerde istişare etmek ve ortak aklı kullanmak… Anne-baba, akraba, komşu ve arkadaşlara iyilik yapmak… Selam verene daha güzeli ile karşılık vermek, mirası hukuk kurallarına uygun bir şekilde paylaşmak…

Borçluya zaman tanımak, ödeyemeyecek durumda olanların borçlarını silmek, yetim ve yoksullara yardım etmek, vatanından uzak kalmış göçmenlere yardımcı olmak gibi emir ve tavsiyeler insanlarla iletişim kurmadan gerçekleştirilemez. Bu nedenle dinî ve ahlaki emir ve tavsiyeler iletişim dünyasına açılan kapılardır. Yasaklar ise iletişim açısından içinde maddi ve manevi ölüm barındırır.

3. Din, İletişimimize Engel Olan Hususları Yasaklamıştır

Dinin yasakladığı tutum ve davranışların her biri, yapıldığında hayatımıza çok yönlü zarar verir. Bunlar aynı zamanda birer iletişim engelidir. Örneğin Yüce Allah’a şirk koşmak, insanın Yaratıcısı ile iletişimini bozar. Bir insanı öldürmek ise bütün insanlığı öldürmek gibidir. Bir topluluğa olan kin ve nefret insanı adaletsizliğe sürükler. İnsanlar faiz ile sömürülür. Zan ile hareket etmek, ön yargı ve basmakalıp yakıştırmalarla insanları yaftalamak, iftira, alay, gıybet, lakap takmak, içki, kumar, zina gibi yasaklanmış davranışlar insan ilişkilerini bozarak olumlu iletişime engel olur.

Düşünelim! Kibirli ve kendini beğenmiş bir kişi hangi insanla doğru bir iletişime geçebilir? Din, kibir ve benzeri tutumları yasaklayarak insanların haklarını ve onurlarını korumayı amaçlar. Dolayısıyla dinî ve ahlaki olmayan her davranış aynı zamanda bir iletişim engeli olarak insan ilişkilerine zarar verir.

4. İletişimimizi Bilgi, İlke ve Değerler Üzerinden Yürütmeliyiz

Dinde iletişim ve ilişkilerin bilgi ve değerler üzerinden sürdürülmesi istenir. Kur’an, insanın çok yönlü olan iletişimine bilgi temelinde rehberlik eder. Bilgi temelli ilke ve değerler inanan insanın hayatını yönlendirir ve yönetir. Güvenirlik, doğruluk, sabır, adalet, sözünde durma, emaneti koruma, empati, güzel söz ve hoşgörü gibi ahlaki değerler iletişimi kolaylaştırır ve yaşatır. Örneğin yerine göre af, cezadan daha etkili olabilir.⁸ Söz konusu ahlaki değerler iletişimi güçlendirirken değerlerden uzak kalmak ise iletişim çatışmalarına yol açar.

Düşünce, duygu ve davranışlarımızın itici gücü motivasyon kaynaklarımızda gizlidir. Bizim davranışlarımızın arkasındaki en önemli motivasyon kaynağı iman merkezli dinî ve ahlaki değerlerimizdir. Bundan sonra da Yüce Allah’ın rızası için iş yapma azim ve kararlılığı gelir. Din bize bu şekilde bir içsel motivasyon sağlar. İyiliğe, güzelliğe, doğruluğa gönüllü olarak katılmamıza aracılık eder.

İnanan insanın hayatında Allah rızasını kazanmak en üst değer olarak yer alır. Yapılan iyiliklere “Allah razı olsun” demek iyiliğin en önemli karşılığıdır. Bu nedenle yapılan iyiliklerde insanlardan bir beklenti, karşılık umulmaz. Aksi takdirde bu durum çıkar ilişkisine dönüşmüş olur.

İslam dininde çıkar ilişkisi ticarette olduğu gibi helal olduğu sürece yasaklanmamıştır. Ancak bu iyilik sayılmaz. İyilik çıkarın ötesinde gerçekleştirilen fedakârlık içeren bir olgudur. İnanan insanın hayatında en önemli hedef her zaman Allah rızası olunca iletişim güçlenir. Beklenti Allah’tan olmadığı takdirde ilişkiler hesapçı olmaktan kurtarılamaz.

İyiliğin karşılığının Yüce Allah’tan beklenmesi iletişimi özgürleştirir. Beklentileri yaşanan zamanın ötesine yani ahirete taşır. İletişim yalnızca görünür âlemdeki kabuğundan daha derin anlamlarla zenginleşir.

İslam’ın öngördüğü yaşam tarzında birçok ilke ve değer insan ilişkilerinin sağlıklı yürütülmesine aracılık eder. İnanan insan;

Müslüman kardeşinin derdini kendisine dert edinir…

İnsanların iyiliğine ve yararına çalışır…

Hastalarını arayıp sorar…

Sıkıntılarını gidermeye gayret eder…

İmkânı oldukça cenazelerine katılır…

Kendinden büyük olanlara saygı, küçüklere sevgi ve şefkatle davranır…

Verdiği sözde durur…

Annesine ve babasına itaat eder…

Emaneti korur…

Görev ve sorumluluklarını en iyi şekilde yerine getirir…

İnsanların arasını düzeltir…

Hayâsızlıktan sakınır…

Kimseye zarar vermez…

Ayıp ve kusurları araştırmaz…

Kimseyi hor görüp büyüklenmez…

İnsanlarla alay etmez…

Halkın iyiliği için çalışır…

Hak ve adaletten ayrılmaz…

Yalan söylemez ve yalancı şahitlik yapmaz…

İsraftan ve cimrilikten uzak durur…

Eliyle diliyle kimseyi incitmez…

Komşu, arkadaş ve akrabalara iyilik eder…

Barış insanıdır, dargınları barıştırır…

Çalışkandır, tembellik yapmaz…

Helal rızık peşinde koşar…

Sabırlı ve affedicidir…

Hiçbir fedakârlıktan kaçınmaz…

Kendisi için istediğini başkaları için de ister…

Kötü ve alaycı, karalayıcı lakaplar takmaz…

Herkes ile hoş geçinir, insanlarla geçimi kolaydır…

Her konuda adaleti gözetir…

Merhametlidir, elinden geldiği sürece merhametini iyiliğe çevirir…

Hastalık hâlinde sabreder…

İnsanların elindekilere göz dikerek kıskançlık etmez…

Yetim malı yemez…

İnsanların özgürlüğü için çalışır…

Yüce Allah’ın kendisine nasip ettiği maldan ve rızıktan sadaka ve zekât verir, cimrilik yapmaz…

Yolda kalmış insanlara yardım eder, yolunu şaşırmışa yol gösterir…

İffet ve namusunu korur, başkalarının iffet ve namusuna yan gözle bakmaz…

Ölçtüğü zaman doğru ölçer, doğru terazi ile tartar.

Kendini övmez, kibirlenip böbürlenerek yürümez, insanlardan yüz çevirmez…

Herkese faydalı olmaya çalışır, her hayırlı işe arka çıkar ve destekler…

İyiliği ve güzelliği paylaşır…

Aşırı duygulardan uzak durur…

Küfretmez, kaba ve çirkin konuşmaz, güzel konuşur, güzel hitapta bulunur…

Darlık ve musibet zamanlarında sabreder, Allah’a ve kaderine isyan etmez, varlık zamanında şükreder ve paylaşır…

Canlılara şefkat ve merhamet ile yaklaşır…

Haset etmez, kin gütmez…

Sağlığını korur, başkalarının sağlığına zarar vermez…

Kimseye kötü davranmaz, dövmez ve cana kıymaz…

Kimsenin evine izinsiz girmez…

Mal ve evlat çokluğu ile övünmez…

Kul hakkına girmez, zulümden uzak kalır…

Sır saklar…

Kişisel hataları affeder…

Yapabileceği yardımı kimseden esirgemez…

Kendisinin ve yakınlarının aleyhine de olsa adaletten ayrılmaz…

Misafire ikram eder…

Toplum içinde fısıldaşarak konuşmaz…

Akraba, arkadaş ve yakınlara iyilik yapar…

Zandan ve ön yargıdan kaçınır…

İnsanların onur, şeref ve haysiyetleri ile oynamaz…

Kendine, insanlara ve diğer canlılara zarar vermez…

İnsanlar ve çocuklar arasında cinsiyet ayrımcılığı yapmaz…

İnsanları korkutmaz…

Öfkesini ve aşırı duygularını kontrol eder…

Lanet okumaz…

Onur ve edebini korur…

Haksızlık karşısında korkmadan hakkı ve haklıyı savunur, cesurdur…

Alçak gönüllüdür…

İnatçı değildir…

Kin tutmaz…

Bilmediği konularda yargıda bulunmaz, iftira ve dedikodudan uzak durur…

Gevezelik ve boşboğazlık yapmaz…

İnsanlara saygılı olur…

Hakkına rıza gösterir, konuşurken söz kesmez…

İnsanların iyiliğini ister ve onlara dua eder.⁹

Sayılan tüm bu esaslara uyduğumuz takdirde, insanlarla olan iletişimimiz üst düzeye çıkacak hatta mükemmel olacaktır.

5. İletişimde Kullandığımız Dil ve Üsluba Dikkat Etmeliyiz

Kur’an’da güzel söz güzel bir ağaca benzetilmiştir.¹⁰ Gerçekten de iletişimin en güçlü aracı sözdür. Güzel söz hayata hayat katar, onu renklendirir, problem çözer. Bu nedenle söz çok değerlidir. İbadetlerin çoğu ve günahların önemli bir kısmı söz söylemekle ilgilidir. Çünkü söz insanın duygu ve düşünce gibi iç dünyasına ait olguların dışa aktarılmasını sağlayan bir semboldür.

Uyarıcı, müjdeleyici, hayırlı işlerde teşvik edici olma peygamberlerin inanan insanlara devrettiği önemli bir iletişim sorumluluğudur. İnanan insanların hakikatleri aktarma, paylaşma, öğrenme-öğretme gibi sorumlulukları söz konusudur. Kur’an’da hayra çağırma kurtuluşun şartı olarak gösterilir. Özellikle inanan insanların içinden bir grubun iyiliği tavsiye görevini yapmaları beklenir.¹¹ Kur’an’da sıkça tekrarlanan “De ki!” emri insanlara açılmayı onlara yakınlaşmayı gerektirir.

İletişimde kullanılan dil ve üslup hakaret içermemelidir. Öyle ki Kur’an, Allah’tan başkasına tapınanların ilahlarına bile hakaret etmeyi yasaklar. İnanan insanın Allah’a değer vermesini başkalarının ilahına küfretmemesi ile ilişkilendirir.¹²

İletişim sadece sözle değil beden dili denilen sunuşlarla da gerçekleşir. Dinde iletişimi destekleyici güzel ifadeler özendirilirken, olumsuz ifadeler, küçük düşürücü ve alaycı kaş, göz ve yüz hareketleri kınanmıştır.¹³ Söz ve bedenle yapılan eziyet ve başa kakma gibi tutumların iyilikleri boşa çıkaracağı bildirilmiştir.

Muhatabı aktif bir şekilde dinlemek, muhataba saygı duymak, güzel niyet, göz teması, güler yüz, söz kesmemek, söylenilen sözü doğru anlamaya çalışmak iletişimi kolaylaştırır. Hoşgörüsüzlük, sertlik, asık suratlılık ise, iletişimi zorlaştırır. Kur’an’da Hz. Peygamber’e hitaben “Sen onlara kaba ve sert davranmış olsaydın etrafından dağılıp giderlerdi.”¹⁴ buyurulur. Kaba ve katı kalpli bir kimse –başka bazı erdemlere sahip olsa da– muhataplarında nefret uyandırır. İnsanlar böyle bir kimseyi dinlemek istemezler veya onun arkadaşlığına katlanamazlar.

Hazreti Peygamber konuşmalarımızda ölçülü olmamızı, yararlı, yapıcı olmamızı gereksiz, kırıcı ve hayırsız konuşmalardan uzak durmamızı bize şöyle tavsiye eder:

“Her kim Allah’a ve ahiret gününe inanıyorsa, ya hayır konuşsun yahut sussun.”¹⁵

6. İletişimde Muhataplarımız

İletişim insanı kendisine, Allah’a, insanlara ve diğer varlıklara yaklaştırabildiği oranda başarılı sayılabilir. İnsan her ne kadar kendi yapıp ettiklerinde özgür olsa da bağımlı bir varlık dünyasında yaşamaktadır. İnanan insan hem diğer insanlara hem tabiata hem de görmediği, tabiat ötesi olan gaybî varlık alanına bağlıdır. Bu bağlılık bütün varlık tarzlarının temel karakteridir ve kendini her yerde gösterir.¹⁶

Bu bağlamda din bizi kendimize, Allah’a, insanlara ve diğer tüm varlıklara yaklaştıran bir rehber görevi üstlenir. Din insandan kendisi ile duygu ve düşünceleriyle, Allah’la ibadeti ve itaatiyle, insanlar ve diğer canlılarla da iyilik dili ile iletişime geçmesini ister.

7. Kendimizle İletişimimiz

İnsan her şeyden önce kendisi ile sürekli iletişim hâlindedir. Bu iletişim, insanın kendi varlığının farkına varmasıyla başlar ve hayat boyu devam eder. Bir insanın düşünmesi, duygulanması, tutum, davranış ve yeteneklerinin, ihtiyaçlarının farkına varması, iç gözlem yapması, kendi kendisine sorular sorarak bunlara cevaplar araması yani düşünmesi bir iç iletişimdir. İnsanın iç iletişiminde kendisine sorduğu en önemli sorular kimliği ve geleceği ile ilgilidir. İşte din insana hem kimliği hem de geleceği hakkında hiçbir yerde bulamayacağı bilgiler sunar.¹⁷

Din bizi bize tanıtır. Yüce Allah bizim yeryüzünde “halife” olarak yaratıldığımızı bildirir.¹⁸ Biz insanlar halife olarak hem kendimizden hem de bize emanet edilen canlı cansız her şeye karşı gerçekleştirdiğimiz davranışlarımızdan sorumluyuz. Bu bağlamda Kur’an bize âdeta varlık âleminin özü olduğumuzu hatırlatır. Biz hem insanlık âleminin hem de varlık âleminin bir parçasıyız. Çünkü biz âdeta her varlıktan bir parça almış gibiyiz. Allah (cc) bize ruhundan üflemiş, iyilik tarafımızla meleklere, kötülük tarafımızla şeytanlara, aşırı duygularımızla hayvanlara, sükûnet hâli ile bitkilere benzeriz. Bu nedenle biz iyi-kötü, doğru-yanlış eylemler arasında, doğru karar verme çabasında gel-git yaşayan bir varlığız.

Diğer insanları, canlı ve cansız varlıkları tanımak da kendimizi tanımamıza yardımcı olur. Örneğin başkasının yaptığını ve başardığını gören insan, kendisinin de yapabileceğine ve başarabileceğine inanır. Başkalarını ve diğer varlıkları tanımak, kendimizi tanıma bilincimizin çok derin ve kuşatıcı bir tarafını oluşturur. Aslında biz kendimizi tek başımıza değil, bütün bir varlık ve insanlıkla beraber tanıyabiliriz.

İnsanın iyilik ve kötülük eğilimleri arasında olması, onu başlı başına sürekli bir mücadele ve çatışma ile karşı karşıya getirir. İnsan olarak kendimizle iletişimimize engel olabilecek en önemli unsur yine kendimizden başkası değildir. Bizim fıtratımız, yaratılış bakımından iyiliğe olduğu kadar kötülüğe de yatkındır.¹⁹ Ancak insan olarak farklı özellik ve zaaflarımızla birbirimizden ayrılırız. Bu nedenle insanın kendisi ile iletişiminde kendini tanıması, düşünce ve duygularını yönetebilmesi çok önemlidir.

Bizler öncelikle kendimizi, güçlü ve zayıf yönlerimizi tanımalıyız. Kendimizle iletişim becerilerimizi geliştirmeliyiz. Hatalarımızdan dersler çıkarmalı, aklımızın ve vicdanımızın bizimle yaptığı içsel konuşmalara değer vermeliyiz. Yani, içimizdeki meleğin ruhumuza fısıldadığı doğru eylemlere, ruhumuzu huzura kavuşturan yöne yönelmeliyiz. İçimizdeki şeytan, vesveselere uymamalıyız.

İletişim sürecinde yaşanan sorunların önemli bir kısmı insanların kendisi ile ilgilidir. İnsan kendisi ile iletişiminde bazı çatışmalar yaşar. Kişinin bazı istek ve duyguları ile vicdan, akıl ve vahiy çatışabilir. Kendisiyle doğru ve iyi iletişime geçmeyi başaramayanlar, diğer iletişim alanlarında da başarısız olur. İnsanın kendisini iyi tanıyamaması, dinî ve ahlaki değerleri içselleştirememesi bu etkenlerin başında gelir. İnsan olarak hayatımızda iyilik ve kötülüklerin çekim alanı vardır. Biz iyiliklerin güçlenmesi ve çoğalması için iyilik alanında yer almaya gayret etmeli ve iyilik taraftarı olmalıyız.

Din insanın akıl, vicdan, dil, beden ve kalbinin birbiri ile tutarlı olmasını tavsiye eder. Akıl, dil, beden, vicdan ve kalbin tutarlı olduğu bir kişilikte doğru ve iyi bir iletişim ortaya çıkar. İletişim biçimi ve yaklaşımı insanın dinî ve ahlaki yaşam tarzını da belirlemiş olur.

8. Cenab-ı Allah ile İletişimimiz Nasıl Olmalıdır?

Yüce Allah, yarattığından beri insanla iletişim hâlindedir. Allah insanlarla iletişimini genel olarak peygamberlerle gönderdiği kutsal kitaplar aracılığı ile yani vahiy ile kurmuştur. Allah (cc), özel anlamda da insanlarla ve diğer varlıklarla ilişkisini ve iletişimini kesmemiştir. Örneğin peygamber olmadığı hâlde Hz. Musa’nın annesine ilham yolu ile seslenmiştir.²⁰

Yüce Allah Esmâ-i Hüsnâ olarak bilinen güzel isimleri ile kendisini tanıtmıştır.²¹ Bu güzel isimler insanların Allah’ı daha iyi tanımalarına ve tevhid inancını kavramalarına yardımcı olmaktadır. İnsan, Allah ile iletişiminde ona uygun bir dil ve üslup kullanmalı, Yüce Allah’a, O’nun güzel isimleriyle hitap etmelidir.

Güzel isimler insanların içinde bulundukları ahlaki ve dinî duruma göre insanları etkiler. Cenab-ı Allah katında insanın içinde bulunduğu her durum Esmâ-i Hüsnâ’ya denk gelecek bir isimle karşılık bulur. Örneğin; Allah (cc), bize nimet ve rızık verdiğinde er-Rezzak ismi ile, hata edip tövbe ettiğimizde et-Tevvâb ismi ile hastalanıp iyileştiğimizde eş-Şafi ismi ile hayatımıza tecelli eder. Allah (cc), inanan ve inanmayanlara hak ettikleri karşılıkları güzel isimlerinin tecellisi ile zamanında verir.

8.1. Allah ile Doğru Bir İletişim Tevhid İnancıyla Mümkündür.

Tevhid, kısaca Allah’tan başka ilah olmadığına inanmaktır. Buna göre Allah (cc) insan hayatında mutlak otoritedir. Egemenliği varlık âleminde olduğu gibi insan hayatında da tartışılmaz bir gerçektir. İnsanın sahip olduğu zaman, mal-mülk ve sağlık gibi konularda hiçbir garantisi yoktur. İnsan, Allah’ın yarattığı ve yaşattığı evrende hayatını sürdürmekte, O’nun nimetleriyle varlığını devam ettirmektedir. Bu nedenle insanın Allah’a muhtaç olmadığı hiçbir konu yoktur.

Manevi ve maddi mülkün sahibi Allah’tır. Kur’an’da hiçbir konuda otoritesi olmayan varlıklara yapılan tapınma, dua ve yakarışlar büyük günah olan şirk kavramı ile tanımlanmıştır. Şirk koşmak hem Allah’a büyük bir haksızlık hem de insan onuruna karşı gerçekleştirilen büyük bir hakarettir. Bu nedenle şirk hem Allah ile insan hem de insan ile kendi özü arasındaki ilişki ve iletişimi koparır.

Kur’an’da insanın Allah ile nasıl iletişim kuracağı öğretilmiştir. Temelinde tevhid inancı olan iman; Allah-insan ilişkisini sağlıklı bir temele oturtan, koruyan, güçlendiren en önemli iletişim aracıdır. Allah’ı inkâr ve O’na karşı nankörlük olan küfür, Allah ile beraber başka varlıklara tapınma olan şirk ile dinî ve ahlaki emirlere aykırı davranışlar yani isyan ve günahlar, insan-Allah iletişimini engelleyen inanç ve yaklaşımlardır. Diğer yandan hem Allah-insan hem de insan-insan iletişiminde imana uygun yararlı, iyi ve güzel davranışlar anlamına gelen salih ameller en önemli iletişim unsurlarıdır.

8.2. Allah ile İletişimimizde Zaman ve Mekân Sorun Oluşturmaz

Hayat, Yüce Allah’ın huzurunda yaşanmaktadır. Allah (cc) her zaman ve mekânda bizimle iletişime hazırdır. Aslında insan olarak hepimizin kalbi de Allah’a açıktır. Ancak kendimizi bu iletişime hazırlamamız gerekir. Çünkü kalplerimiz iyiliğe de kötülüğe de meyillidir.

Allah (cc) kendisine yönelmiş hazır bir kalbe iyilikler ilham eder. Özellikle Allah’ın manevi sesi olan vahyine kulak kesilmemiz ve kalbimizin iyilik tarafını harekete geçirmemiz gerekir. Kalbimizin iyiliğe yönelmesi çok önemlidir. Dua, ibadet ve güzel ahlak ile Allah’a yönelen bir kalbe Allah güzel duygu ve düşünceler ilham eder. Kendi varlığının delilleri ile gönül, kalp ve aklımızı teskin eder. İnsanı cehalet karanlıklarından aydınlığa çıkarır.

Yüce Allah, insana yakınlığını ifade etmek için harika metaforlar kullanmıştır. Allah (cc), kendisini soranlara yakın olduğunu, hatta insana şah damarından daha yakın olduğunu, dua edenlerin dualarına karşılık vereceğini, kendisini hatırlayanı kendisinin de hatırlayacağını ve kendisine sesleneni duyacağını haber vermiştir. Öyle ki üç kişilerse dördüncülerinin, dört kişilerse beşincilerinin kendisi olduğunu belirtmiştir. Bütün bu yakınlık ifadeleri gerçekten başka türlü ifade edilemeyecek özlü ifadelerdir:

“Kullarım sana beni sorduklarında bilsinler ki şüphesiz ben yakınım, bana dua ettiğinde dua edenin dileğine karşılık veririm. Şu hâlde benim davetime gelsinler ve bana iman etsinler ki doğru yolu bulabilsinler.”²²

“İnsanı biz yarattık ve elbette içinden geçenleri biliriz; sağında solunda oturmuş iki alıcı (yaptıklarını) alıp kaydederken biz ona şah damarından daha yakınız.”²³

“Farkında değil misin, Allah göklerde olanı da yerde olanı bilmektedir! Gizli gizli konuşan üç kişi yoktur ki dördüncüleri O olmasın; beş kişi yoktur ki altıncıları O olmasın. Bundan az veya çok olsunlar ve nerede bulunurlarsa bulunsunlar mutlaka Allah onların yanındadır; nihayet kıyamet günü onlara yapıp ettiklerini bildirecektir. Çünkü Allah her şeyi bilmektedir.”²⁴

8.3. Allah ile İletişimimiz Fiziksel Değildir

Allah-insan iletişiminde mesafe de yoktur. İletişim hâlindeyken başkaları ile mesafenin sıfırlandığı tek iletişim, Allah-insan iletişiminde yaşanır. Diğer tüm iletişim ilişkilerinde bir şekilde mesafe bulunur. Oysa Allah-insan ilişkisinde mesafe bulunmaz.

Yüce Allah ile olan iletişimimizde fiziksel boyut olmadığı Hz. Musa’nın kıssasında şöyle anlatılır: “Mûsâ, tayin ettiğimiz vakitte (Tûr’a) gelip de Rabbi onunla konuştuğunda o, ’Rabbim! Bana görün; sana bakayım‘ dedi. Rabbi, ‘Sen beni asla göremezsin. Fakat şu dağa bak; eğer o yerinde durabilirse sen de beni görebilirsin’ buyurdu. Rabbi o dağa tecelli edince onu paramparça etti; Mûsâ da bayılıp düştü. Kendine gelince dedi ki: ‘Seni noksan sıfatlardan tenzih ederim, sana tövbe ettim; ben inananların ilkiyim.’”²⁵ Bu ayet Allah ile fiziksel bir ilişki kurmanın insan için mümkün olmadığını gösterir. Çünkü insan Allah ile fiziki beraberliği gerçekleştirebilecek bir donanımda değildir. Yüce Allah bir ayette de ifade edildiği gibi göklerin ve yerin nurudur.²⁶ İnsan Allah ile iman, ibadet, dua ve şükür gibi yollarla iletişim kurar ve bunların karşılığını görür.

8.4. Allah ile İletişimimizi Tövbe, İnsanlarla İletişimimizi Özür Dilemek ve Helallik Almak Canlandırır

Yüce Allah, insanı musibetler, hastalıklar ve yoksulluk ile deneyebileceği gibi, verdiği güç ve imkânlarla da dener. Bu süreçte insan kendisi, çevresi, imkân ve imkânsızlıkları ile denenmiş olur. Sabır ve doğruluk gibi değerler, sınavlarla kişinin hayatında belirginleşir.

Yüce Allah hata yapanı hemen cezalandırmaz, mühlet verir, hata ve kusurundan dönmesi için fırsat tanır. Hatada ısrar ve ümitsizlik yerine tövbe ve düzelme kapıları her insana yaşadığı sürece açık tutulmuştur. Tövbe ümitsizliği yok eder. Konu ile ilgili olarak Zâriyât suresinde şöyle buyrulur:

“De ki (Allah şöyle buyuruyor): “Ey kendi aleyhlerine olarak günahta haddi aşan kullarım! Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin. Allah (dilerse) bütün günahları bağışlar; doğrusu O çok bağışlayıcı, çok merhametlidir.”²⁷

İnsanlar arasında iletişim çatışmaları yaşanabilir. Kasıtlı veya kasıtsız iletişim kusurları olabilir. Söz konusu durumlarda dinimiz insanların öfkelerini yutmalarını ister. Akraba, komşu ve arkadaşlıkların sürdürülmesi için karşılıklı olarak kusurların örtülmesini, hataların bağışlanmasını tavsiye eder. Hatalı ve kusurlu olan bireylerin de hata ve kusurlarında ısrar etmeden ve gecikmeden özür dileyip helallik istemelerini tavsiye eder. Peygamber Efendimizin (sas) bu yöndeki teşviklerinden biri şöyledir:

“Kim, dünyada Müslüman kardeşinin ayıbını örterse, Allah da onun ayıbını ahirette gizleyip kapatır.”²⁸

Kur’an’da insanların yapmış olduğu hataları, kin ve düşmanlık için bir fırsata dönüştürmek yerine affetmek erdemli bir davranış kabul edilmiştir. Bu doğrultuda ayette şöyle buyrulur:

“İyilikle kötülük bir değildir. Sen kötülüğü en güzel olan iyi bir hareketle önle. O vakit bakarsın ki, seninle aranda düşmanlık bulunan biri yakın bir dost gibi oluverir.”²⁹

8.5. Allah ile İletişimimizde Yanlış Anlamaya Yer Yoktur

Allah’ın insanla iletişiminde söze ve beden dili gibi sembollere ihtiyaç yoktur. O bizim her yaptığımıza, her söylediğimize, görünen hâlimiz kadar görünmeyen hâllerimize de şahit olduğu, zihnimizden ve kalbimizden geçen her şeyi bildiği için O’nunla iletişimimizde yanlış anlaşılmamız söz konusu değildir. Fakat insan kendi dünyasında Allah’a karşı kendisini ifade etmek için hem sözel hem de bedensel olarak bazı sembollere ihtiyaç duyar.³⁰ Bu nedenle Allah (cc) insana “Secde et ve yaklaş”³¹ buyurur. İnsan-Allah ilişkisinde “işitmek” ve “itaat etmek” müminlere yakışan en güzel üslup olarak tavsiye edilir.³² Zira bizler, Allah’ın emir ve tavsiyelerine kulak vermek ve onlara uymakla sorumluyuz.

8.6. Allah ile İletişimimiz Karşılıklıdır ve Tüm Varlığı Kuşatıcıdır

Yüce Allah, canlı, duyan, gören, bilen, karşılık veren bir ilahtır. Bu nedenle Allah-insan iletişimi pasif ve edilgen değil, dinamik ve canlı bir iletişimdir. Allah bizim ahlaki tutum ve davranışlarımıza hem dünyada hem de ahirette karşılık verir. Allah ile iletişim aynı zamanda sürekli ve kesintisizdir. Allah (cc) bizim içimizden geçenleri, açığa vurduklarımızı, gizlediklerimizi ve niyetlerimizi bilir.³³

İnsana kendisinden sonra en yakın alan gaybdır. En rahat iletişim kurabileceğimiz varlık Allah’tır. Bizim de insan olarak bu yakınlığa uygun davranmamız gerekir. Aslında bizim mutlu veya mutsuzluğumuz da Allah’a yakınlık ve uzaklığımız oranında olur. Cenab-ı Allah’a iman bağlamında iletişim; yalnızca söz, göz teması, beden dili becerisi değildir. Aynı zamanda bir zihniyet ve gönül işidir. Allah’a duyulan sevginin yaratılmışlara aktarılması ve paylaşılması da Allah sevgisine dâhildir. İman ve samimiyet insanı yumuşak, hoşgörülü olmaya yöneltir. İlahi rehberlik insanı, sevgiye, nezaket ve saygıya, merhamet ve şefkate ulaştırır. İnanan insan, diğer insanlara, canlı ve cansız bütün varlıklara gösterdiği sevgi ve merhametle Yüce Allah’ın lütfuna layık olmaya çalışır.

9. Diğer İnsanlarla İletişimimiz: Sosyal Beceriler

İletişim deyince aklımıza ilk gelen kavramlardan biri, insanın en önemli ihtiyaçlarından biri olan tanışmadır. Çünkü tanışma iletişimin ilk adımını oluşturur. Din insanı kendisiyle, Rabbiyle, insanlar ve diğer varlıklarla tanıştırır.

Tanışma her türlü iletişim ve ilişkinin başlangıcıdır. Tanışma insandan insana, insandan varlığa sürekli yaşanan bir olgudur. Özellikle insanlar arasındaki farklılık ve varlıktaki çeşitlilik insanın merak duygusunu kamçılar. Bu bağlamda kültür, bilim, sanat gibi beşerî faaliyetler birer tanışma aracı olarak değerlendirilebilir. Kur’an-ı Kerim de bizleri iletişimin ilk aşaması olan tanışma için teşvik etmiştir:

“Ey insanlar! Şüphesiz sizi bir erkek ile bir dişiden yarattık ve tanışasınız diye sizi kavim ve kabilelere ayırdık. Allah katında en değerli olanınız O’na itaatsizlikten en fazla sakınanınızdır. Allah her şeyi hakkıyla bilmektedir, her şeyden haberdardır.”³⁴

İnsan ancak sosyal bir yapı içinde varlığını sürdürebilir. Din, insana yüklediği akrabalık, komşuluk ve arkadaşlık gibi sosyal rollerle onun bir zihniyet ve dünya görüşü kazanmasına aracılık eder. Söz konusu zihniyet ve dünya görüşü ile insan, sosyal olaylara karşı tavır ve tutumlar geliştirir. Aile, ekonomi, eğitim, siyaset, hukuk, sanat ve ahlak gibi toplumun temel kurumlarında çeşitli sosyal roller üstlenir.

Dinî hayatın özünde kendinden başkasını düşünmek, başkasının ihtiyaçlarını dikkate almak gibi fedakârlıklar bulunur. Dinimiz, insanı bencillikten uzaklaştırarak birlikte mutlu olmaya özendirir. Dinî emirlerin birçoğunda bu amacı görmek mümkündür. Aynı şekilde din insanı sosyalleşmeye yöneltir. Cemaatle yapılması gereken ibadetler insanları birbirine yaklaştırır. Mahalle, köy ve şehirlerde camiler iletişim merkezi olarak görev yapar. Kâbe ise evrensel iletişim merkezidir.

Kur’an’ın bütün emirleri iletişime açık bir insan tipi meydana getirmek içindir. Sadaka, kurban, infak, zekât gibi ibadetler iletişimi gerektirir. Selam almak, selam vermek, yakın komşuya uzak komşuya iyilik etmek de çevremizdeki insanlarla iletişime geçmeyi, iletişimde kalmayı, iletişimi sürdürmeyi gerektirir. Hayatın içinde bir din ancak iletişim ile yaşanır.

Dinî davranışların bireysel, toplumsal ve ahireti ilgilendiren amaçları ve sonuçları vardır. Örneğin Allah için namaz kılınır. Ancak namaz insanı kötülüklerden uzaklaştırıp koruduğu için hem namaz kılanı hem de içinde yaşadığı aile ve toplumu da kötülüklerden korumuş olur. Bu bağlamda namaz Allah ile bir iletişimdir. Fakat aynı zamanda diğer insanların hayrını istediğimiz bir dua saatidir. Namaz bir zikirdir; Allah’ı anmadır. Fakat aynı zamanda diğer insanlara karşı görevimizi hatırladığımız bir andır. Yine Yüce Allah’ın emri olduğu için abdest alırız. Fakat bu temizlik emri aynı zamanda birey ve toplum sağlığımızı ilgilendirir. İnsanlar arasındaki iletişime dolaylı katkı sağlamış olur. İletişim açısından temiz bir insan insanlar tarafından her zaman öncelikli olarak kabul görür. Bütün bu güzel eylemler aynı zamanda sonsuz yaşam yurdu olan ahiret hayatı için de bir sermaye oluşturur.

Dinimiz, insanın yaratılışına uygun toplumsal yapılar meydana getirmek için bazı emir ve yasaklar koymuştur. Bununla sağlam bir toplumsal yapı oluşturmayı amaçlamıştır. Bu emir ve yasaklar, diğer insanlarla aramızdaki ilişki ve iletişimi sürdürmeye aracılık eder. Örneğin insan ilişkilerinde tartışma, kaba davranma, sert konuşma ve düşmanca tavır takınma dinimizde uygun görülmemiştir. Aksine yumuşak ve dostça tavırlar sergileme, tatlı dil ve güler yüz gösterme, insanlar hakkında olumlu düşüncelere sahip olma, ön yargı ve zanla hareket etmeme tavsiye edilmiştir. Özel hayatın araştırılması yasaklanmış, güvenilir olmayan kişi ve kurumların haberleri ile hareket edilmemesi tavsiye edilmiştir.

İletişimi zenginleştiren ve yaşatan sosyal becerilerdir. Dinimizin insana yüklediği sosyal sorumluluklar ancak sosyal beceriler aracılığı ile gerçekleştirilebilir. Kur’an’a göre sosyal hayatımızla birbirimizle sınanıyoruz. Her birimizin şartları ve imkânları ayrıdır. Bu nedenle sosyal, ekonomik vb. karşılaşmalar en büyük imtihan alanını oluşturur. Etkileyebileceğimiz, değiştirebileceğimiz bütün sosyo-ekonomik olaylar insanı ilgilendirir. Örneğin; ihtiyaç sahibinin ihtiyacını giderecek, zayıf olanı ezmeyecek, haksızlıklarla mücadele edecek, bir şey isteyeni azarlamayacak, aç olana sofrasını açacak, gönlünü insanlara açık tutacak, günahı örtecek, gıyabında dua edecek, annesi babası bile olsa adaletli olacak, zengin fakir ayrımı yapmayacak, davete icabet edecek, konuşanı dinleyecek, bir sıkıntısı varsa giderecek…

Sosyal becerilerin temelini oluşturacak, dinimizin de tavsiye ettiği bazı değerler şöyle sıralanabilir: Yardımseverlik, paylaşma, barış, küsleri barıştırma, arası açılan arkadaşların arasını düzeltme, sabır, hoşgörü, affetme, ziyaretleşme, hediyeleşme, merhamet, adalet ve hakkaniyet, selamlaşma, misafirperverlik, vefa, kardeşlik, komşuluk, dostluk, sorumluluk, gerektiğinde özür dileme, samimiyet, kul hakkı, birlikte mutlu olma, sevgi ve saygı, küs durmama, komşu hakkına riayet, evlere izin alarak girmek, davete icabet etmek, misafire ikram, iyilik etmek, iyiliği tavsiye etmek, teşekkür etmek, nezaketli davranmak, hediyeleşmek, akraba ilişkilerini sürdürme, yetim ve kimsesizleri kollayıp, gözetme, hastaları ziyaret etmek, merhametli olmak, temiz olmak, kılık-kıyafetine özen göstermek, yumuşak huylu ve hoşgörülü olmak, öfkesine hâkim olmak, kibirden kaçıp alçak gönüllü olmak, güler yüzlü olmak, diline sahip olmak ve gıybetten kaçınma, sözünde durma ve güvenilir olma, vefâkâr kanaatkâr ve ölçülü olma, insanlara eziyet-zulüm etmeme, insanları yüzlerine karşı övmeme, kendini ilgilendirmeyen şeylerle oyalanmama, lakap takmama, özrü kabul etmek, hapşıran kimseye esenlik dilemek esnerken ağzı kapamak.³⁵

9.1. Selamlaşma

Dinimizde birbirine yaklaşma ve iletişime geçmenin ilk adımı olan selamlaşmaya önem verilmiş, selamın en güzel şekilde alınıp verilmesi öğütlenmiştir. Bir selam verildiğinde ya daha güzeli ile veya dengi ile karşılık verilmesi istenir.³⁶ İnsanlar selamlaşmaya, iletişime, sosyalleşmeye teşvik edilir. Güçlü insan ilişkileri sayesinde değerler insandan insana taşınarak medeniyete katkı sağlanmış olur. Selamlaşma Müslümanlar arasında bir yakınlaşma, kaynaşma ve sevgi oluşturur. Selam verip alanlar birbirlerine Allah’tan “iyilik, esenlik, rahmet, bereket” dilemiş olurlar.³⁷

Selam özellikle ayrı dilleri konuşan Müslümanlar arasındaki iletişimde bir nevi sembol işlevi görür. Selamlaşmanın asıl amacı karşılıklı sevgi, dostluk, iyi niyet ve güzel dileklerin açıklanmasıdır. Selam, insanlar arasında dostluk, sevgi ve barışın yaygınlaştırılmasına, Müslümanların kalplerinin birbirine ısındırılmasına vesiledir.³⁸ Selamımız güvencemiz ve güvenimizdir. Boş bir eve girerken bile Müslümanlar kendilerine ve orada bulunan meleklere selam verir. Namazımıza Allahu ekber ile giriş yapar selam ile çıkarız. Cennette de müminler birbirlerine selam ile hitap edeceklerdir. “… Selam olsun hidayete tabi olanlara!”³⁹

Unutmayalım ki Allah’ın güzel isimlerinden biri de es-Selam’dır.

9.2. Yardımlaşma

Dinimiz çocuklar, yaşlılar, hastalar, yoksullar ve sığınmacılar gibi dezavantajlı grupların ihtiyaçlarının karşılanmasını toplumsal bir görev olarak görmüştür. Dezavantajlı gruplara yardımcı olacak dernek ve vakıf gibi sosyal örgütlenmeleri teşvik etmiştir. Günümüzde sosyal devlet hizmeti ve anlayışı olarak kabul edilen bu türden hayır çalışmalarının birey ve toplum tarafından da desteklenmesi istenmiştir.

Dinimizde akraba, komşu ve misafirin özel bir yeri vardır. Hz. Peygamber (sas) iman ile misafirperverlik arasında bir ilişki kurarak şöyle buyurmuştur:

“Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimse misafirine ikram etsin. Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimse akrabasına iyilik etsin…”⁴⁰

Yine ayet ve hadislerde akrabalara bakmak, komşu haklarını gözetmek, komşuya iyilik etmek vb. davranışlar önemli dinî sorumluluklar arasında sayılmıştır.

Dinimiz, iyilik ve güzel işler konusunda yardımlaşmayı, günah ve haksızlık yolunda ise yardımlaşmamayı emretmiştir.⁴¹ Ahlaksızlık, zulüm, kötülük ve düşmanlık olmadığı sürece birliği ve beraberliği tavsiye etmiştir.

İnsanlara yakınlık; onlara güven verme, iletişimin önemli unsurlarındandır. Kur’an; çevremizde olup bitenlere ilgisizliği ve insanlardan kaçmayı değil, insanlara yaklaşmayı, insanlara yakın olmayı ister. Bunun için de iletişim becerilerinin geliştirilmesi gerekir.

Sağlıklı bir insan diğer insanlarla iletişim kurmaktan çekinmez. İyiliği tavsiye, hayırlı işlerde ortak çabaya girişme ve sosyal sorumluluk üstlenme de bunu gerektirir. Eşitsizlikler ve haksızlıklar karşısında dayanışma ve iş birliği iletişim ile önlenebilir. Bizim geleneğimizde, bazı kültürlerin öğretilerinde yer aldığı gibi insan insanın kurdu ve avcısı değil, dostu ve yardımcısıdır.

9.3. İstişare (Danışma)

Kur’an’ın istişare yani danışma emri de iletişim kurmayı gerektirir. İnsanların birbirlerinin görüş ve düşüncelerinden yararlanma anlamına gelen istişare önemli bir iletişim fırsatı oluşturur.

Arkadaşlık, aile hayatı, iş ve meslek hayatı, toplumsal kararlar ve devlet yönetimi gibi konular dikkate alındığında istişarenin kapsamı oldukça genişler. Danışma ile insanların yalnızca akıllarından yararlanmayız aynı zamanda onlara değer vermiş oluruz. Alacağımız kararlarda, yapacağımız işlerde çevremizdekilerin desteklerini almış oluruz. Aynı zamanda dualarını ve gönüllerini de kazanmış oluruz.

Dinimiz, insanların daha huzurlu ve mutlu yaşamasını amaçlar. İnsanın mutlu olması da ancak içinde yaşadığı toplumun huzur ve barış içinde olması ile mümkündür. Birey ve toplum arasındaki bu bağımlı ilişki insanın içinde yaşadığı toplumla dengeli bir ilişki içinde olmasını gerektirir.

Dinimiz, herkesin herkese karşı ve rakip olduğu bireycilik yerine her bir insanın diğer bütün insanların geleceğinden şahsen kendisini sorumlu tuttuğu samimi bir topluluk oluşturmayı hedefler.⁴²

10. Öteki Varlıklarla İletişimimiz

Bizler bütün varlıklarla iletişim hâlindeyiz. Kur’an; insanın yakın çevresindeki varlıklardan hareketle Allah’ın varlığı, birliği ve yüce sıfatları ile ilgili birçok örnek verir. Bütün varlıkların özellikleri ve güzellikleri Allah’ın varlığına ve birliğine tanıklık eden ayetlerdir. Bizler bu ayetleri okuyabilecek, anlayabilecek ve anlamlandıracak özelliklere sahibiz. Ayetler, bizlerin aklında düşünce; gönlünde ise sevgi ve saygı uyandırır.

Varlık âlemi bir boyutu ile Yüce Allah’ın güzel isimlerini yansıtan bir sanat ve sergi salonu, başka bir açıdan ise bilim ve bilgi üretebileceğimiz bir okuldur. Yine farklı bir açıdan bakıldığında araştırma yapabileceğimiz bir laboratuvar, bir başka açıdan ise ihtiyaçlarımızı karşıladığımız bir konuk evi gibidir. Allah (cc) bizden varlık âlemini aynı zamanda bir ibadethane olarak da kullanmamızı istemektedir.

Varlık dünyasında iletişim süreci öyle özel, öyle çeşitli ve öyle zengindir ki tüketilemez. Öyle ki ıssız bir yerde gördüğümüz bir çiçek sanki yalnızca bizim için açmış gibidir…

Evren, insan aklına ve duygularına hitap eden ilahi kodlarla dolup taşmaktadır. Çevreye yerleştirilmiş ayetler, incelenmek için binbir güzellikte kendilerini sergilemektedir. İnsan, doğru bir iletişim ile çevreyle iletişimini sessiz bir ibadete dönüştürebilir. Çünkü varlıklar üzerinde tefekkür etmek yani düşünmek onunla iletişimle mümkün olan önemli bir ibadettir.

Tefekkür, varlığın zikrini, fikrini amacını anlamaya çalışmak ve anlamlandırmaktır. Tefekkür; sineğin, böceğin, yaprağın, çiçeğin, ayın, güneşin, gece ve gündüzün Allah ile ilişkisini keşfetmektir. Varlıkların konuştuğu dili çözmek, bize söylediklerini anlayabilmektir. Varlıkla iletişimin özünde bu amaç saklıdır.

Bizler varlık âleminin halifesi yani sorumlusuyuz. Her şey bizlerin hizmetine sunulmuştur. Ancak bizler, hizmetimize verilen varlıkların temiz ve helal olanlarından israf etmeksizin ve zarar vermeksizin ihtiyaçlarımızı karşılamalıyız. Bu doğrultuda bizlere emanet olarak verilen yeryüzü, denizler, akarsular kirletilmemeli, doğaya zarar verilmemelidir. Yer altı ve yer üstü kaynakları gelecek nesillerin hakları düşünülerek, onların haklarına girilmeden, kanaat edilerek tüketilmelidir.

Allah’ın izni ve O’nun gözetiminde varlığını sürdüren, belli yasalara göre hareket eden canlı ve cansız varlıklara ihanet edilirse evrende düzen bozulur. Ve nimet âdeta bir cezaya dönüşür. Özellikle canlılara karşı yaklaşımımız daha da bir önem taşır. Acı hissetmek, aç kalmak, susuz kalmak gibi bizim de yakından tecrübe ettiğimiz hâlleri yaşayan, yoksunluk içinde olan hayvanlara dost elimizi uzatmalıyız. Her hayvan Allah’tan bir candır. Yunus Emre’nin dediği gibi yaratılmış olanı Yaratan’dan dolayı severiz.

Canlı ve cansız türleri ile varlık âlemini sevmek Allah’ı sevmektir. Onları koruyup gözetmek dini koruyup gözetmek gibidir. Hadis kaynaklarımızda canlılarla olan ilişkimize örneklik eden çok sayıda rivayet vardır. Bu hadislerin birinde Peygamber Efendimiz şöyle bir örnek olay anlatır:

Bir adam yolculuğu esnasında susar. Derken bir su kuyusuna rastlar. Kuyuya iner su içer ve susuzluğunu giderir. Kuyudan çıkınca susuzluktan soluyup duran bir köpeği fark eder. Tekrar kuyuya inerek ayakkabısı ile aldığı suyu köpeğe içirir.

Hz. Peygamber anlattığı bu olayın sonunda:

“Allah adamın bu davranışından memnun kaldı ve günahlarını affetti.” buyurur.

Resûlullah’ın yanındakilerden bazıları:

“Ey Allah’ın Resûlü! Yani bize hayvanlara yaptığımız iyilikler için de sevap var mı?” derler. Peygamber Efendimiz de şöyle cevap verir:

“Evet! Her canlıya yapılan iyiliğe karşılık sevap vardır.”⁴³

Sonuç

Dinimiz bizlere iletişim becerileri konusunda hangi mesajları veriyor ve nasıl rehberlik ediyor? İletişim dünyamızı nasıl zenginleştiriyor? Çalışmamızdan çıkan sonuca göre;

İletişim bütün canlılarda önemli bir etkinlik. İnsanlarda ise ilişkileri ve ilgileri oranında daha kapsamlı ve çok boyutlu bir olgudur. İnsanın başarısı, hangi alanda olursa olsun büyük oranda iletişim becerisine ve gücüne bağlıdır.

İnsan her varlıkla kendi düzeyi, imkânı ve değeri üzerinden iletişime geçer. İyi bir insan, iyi bir Müslüman olmak için etkili bir iletişim başarısı gereklidir. Buna göre iyi bir Müslüman’ın aynı zamanda iyi bir iletişimci olduğu söylenebilir.

Dinimize göre insan, kendisi, Yaratıcısı, diğer insanlar ve maddi ve manevi varlıklarla iletişim hâlindedir. Hiçbir varlığı dışarıda bırakamaz. Dinin emir, yasak ve tavsiyeleri, insanın kendisi yakın ve uzak çevresi arasında düzeyli iletişim kurma becerileri geliştirmesine katkı sağlar.

Bizim için Allah’ın kulu olmak, en büyük şeref ve en büyük değerdir. İnanan insan olarak bizler her türlü iletişimimizi bu değer üzerinden yürütmeliyiz. Allah’ın güzel isim ve sıfatlarını gücümüz oranında ahlaki değerlere dönüştürerek hayatımıza yansıtmalıyız. Onun gibi, adaletli, doğru, sabırlı, merhametli, iyilik sahibi, affedici olmaya çalışmalıyız.

Yüce Allah, bizlere her şeyden ve herkesten daha yakındır. Biz de iman, ibadet ve itaatimizle Rabbimize yakın olmalıyız. Aynı şekilde yakından uzağa tüm insanlara ve tüm varlıklara iyilik yaparak Allah’ın kullarına da yakın olmalıyız. Onlarla güzel bir iletişim kurarak hayırlı işlerde birlikte hareket etmeliyiz.

Peygamberlerin ve iyi insanların barış ve huzur dolu iletişim dünyalarını kendimize rehber edinmeliyiz. Onların sevgisi, nezaket ve edepleriyle güzelleşmeliyiz.

Unutmayalım ki Cenab-ı Allah için bizler çok değerliyiz. Biz de değerimizi Allah’ın emir ve tavsiyelerine uyarak göstermeli, ilahi sınırları saygı ile korumalıyız. Her birimiz, diğerimiz için çok değerlidir. Dua almanın ve dua etmenin iletişim dünyamızdaki tadını ve zevkini yaşamalıyız.

Allah’ın emirlerinin her biri hayatımızda birer iletişim ilkesine, yasakları ise birer iletişim engeline dönüşmüştür. İletişim becerilerimizi dinî değerlerle zenginleştirebiliriz. Dinin ilke ve değerlerinin hayatımıza hayat kattığının bilincinde olmalıyız.

Hiçbir varlığın ve oluşun boşa yaratılmadığının farkında olmalıyız. İletişim dünyamızı bütün varlık âlemi ile genişletmeliyiz. Bu evrende yabancı olmadığımızı tüm varlık âlemi ile tanışarak barış ve dostluk içinde sürdürmeliyiz.

Hiçbir durum ve şartta yalnız olmadığımızı, gayb âlemi dediğimiz manevi, görünmeyen varlık âlemi ile de iletişim ve etkileşim içinde olduğumuzu bilmeliyiz.

Kendimizden kaynaklanan iletişim engellerine dikkat etmeliyiz. Olumsuz tarafımızı temsil eden “cehalet ve heva” ile değil, “bilgi, akıl ve vicdan” ile hareket etmeliyiz.

Çevremizden kaynaklanan iletişim engellerine de dikkat etmeliyiz. İnsanın yalnız tepki veren bir varlık olmadığı bilinci ile etki etme gücümüzü de kullanarak iyilik öznesi olmalıyız. İletişimde nesne konumuna düşmemeliyiz.

İletişim çatışmalarının her zaman bir çözümü olduğunu unutmamalıyız. Bunları, hata ve günahlarımızı öğrenme aracına dönüştürmeliyiz. Yerine ve duruma göre Allah’tan af, kullardan da özür dileyerek iletişimimizi sürdürmeliyiz.

Kul hakkından dolayı insanların birbirinden kaçacağı ahiret gününü göz önünde bulundurarak yaşamalıyız. Birbirimizle olan iletişimimizi yapacağımız fedakârlıklarla ebedîleştirmeli ve cennete taşımalıyız…

Kaynakça

Acar, Mustafa & Demir, Ömer. Sosyal Bilimler Sözlüğü, Adres Yayınları, Ankara, 2005.

Akseki, Ahmet Hamdi, İslam Dini, Türdav Yayınları, İstanbul, 2014.

Arens Edmund, “Religion as Communication”. https://link.springer.com/content/pdf/10.1057%2F9780230297616_13.pdf.

Certel, Hüseyin, Din-İletişim İlişkisi Bağlamında Dini İletişim Engelleri, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi Yıl: 2008/2, Sayı: 21.

Demir Ömer (ed.). Değerler Etkileşiminde Kendini Gerçekleştirme, İlahiyat Yayınları, Ankara, 2009.

Demir, Ömer, Din Eğitiminde Sosyal Beceri Eğitimi, ULEAD 2017 Annual Congress: ICRE.

Ege, Remziye, “Din Hizmetlerinde İletişim”. Din Hizmetlerinde Rehberlik ve İletişim. ed. Recai Doğan ve Remziye Ege, Grafiker Yayınları, Ankara, 2015.

https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Al-iİmran-Sûresi/452/ 159-ayet- tefsiri.

https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Nisa-Sûresi/579/86 -ayet-tefsiri.

https://www.skillsyouneed.com/ips/what-is-communication.html.

Kiraz, Celil, Kur’ân’da Ahlak İlkeleri, Emin Yayınları, Bursa, 2016.

https://islamansiklopedisi.org.tr/selam

1 Doç. Dr. Ömer DEMİR, Yozgat Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

2 Âl-i İmrân, 3/159.

3 https://www.skillsyouneed.com/ips/what-is-communication.html

4 Remziye Ege, “Din Hizmetlerinde İletişim”, 72.

5 Edmund Arens “Religion as Communication”, https://link.springer.com/content/pdf/10.1057%2F9780230297616_13.pdf

6 Buhârî, “Mezâlim”, 3.

7 Tirmizî, “Kıyâmet”, 45.

8 https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Al-i İmran-Sûresi/452/159-ayet-tefsiri.

9 Ahmet Hamdi Akseki, İslam Dini, 389.

10 İbrahim, 14/24.

11 Âl-i İmrân, 3/104.

12 En’âm, 6/108.

13 Hümeze, 104/1.

14 Âl-i İmrân, 3/159.

15 Buhârî, “Rikâk”, 23.

16 Ömer Demir (Editör), “Değerler Etkileşiminde Kendini Gerçekleştirme”, 57.

17 Hüseyin Certel, “Din-İletişim İlişkisi Bağlamında Dini İletişim Engelleri”, 138.

18 Bakara, 2/30.

19 Şems, 91/8.

20 Kasas, 28/7; Ayrıca bk. Âl-i İmrân, 3/45; Nahl, 16/68, 69; Fussilet, 41/12.

21 A’raf, 7/180.

22 Bakara, 2/186.

23 Kâf, 50/16-17.

24 Mücâdele, 58/7.

25 A’râf, 7/143.

26 Nûr, 24/35.

27 Zâriyât, 51/57.

28 Müslim, “Birr”, 58.

29 Fussilet, 41/34.

30 Celil Kiraz, Kur’an’da Ahlak İlkeleri, 381.

31 Alak, 96/19.

32 Nûr, 24/51.

33 Fâtır, 35/38.

34 Hucurât, 49/13.

35 Ömer Demir, Din Eğitiminde Sosyal Beceri Eğitimi. ULEAD 2017 Annual Congress: ICRE.

36 Nisâ, 4/86.

37 https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Nisa-suresi/579/86-ayet-tefsiri.

38 https://islamansiklopedisi.org.tr/selam.

39 Tâhâ, 20/47.

40 Buhârî, “Nikâh”, 80.

41 Mâide, 5/2.

42 Ömer Demir (Editör), “Değerler Etkileşiminde Kendini Gerçekleştirme”, 257.

43 Buhârî, “Şirb”, 9.

SOSYAL MEDYA VE BİZ¹

Giriş

Medyada gördüklerimiz, duyduklarımız ve okuduklarımız sadece başkalarının görmemizi, duymamızı ve okumamızı istedikleri şeylerdir”.²

Sosyal medya denildiğinde herkesin bir cevabı vardır. İlk bakışta popüler kullanımı olan sosyal paylaşım siteleri akla gelir. Bu ortamlarda her birimiz bir şekilde varlık göstermişizdir. Belki eski arkadaşlarımızı bu ortamlarda bulmuşuz ya da takip etmişizdir.

Sosyal medya sayesinde hem arkadaşlarımızla hem de tüm dünyayla her an etkileşim hâlindeyiz. Bu, birçok şeyden anında haberdar olmamızı ve çok hızlı bir şekilde organize olmamızı sağlıyor. Yaşadığımız güzel olayları ya da üzüntülerimizi dostlarla paylaşmamızı kolaylaştırıyor. Ancak bu paylaşımlar bazen de sanal ortamda sanal ilişkiler yaşamamıza neden oluyor.

Aslında, sosyal medya bir anlamda kendimizi başkalarına gösterdiğimiz bir sahnedir. Nasıl ki bir oyuncu sahneye çıktığında kendi olmaktan çıkıp rolünün gerektirdiği karaktere bürünüyorsa, çoğu zaman sosyal medyada yapılan da budur. Yani gerçekte sahip olunmayan ama sahip olmak istediğimiz şeylere sahipmişiz gibi davranırız. Mesela mutluymuşuz gibi, sürekli güzel mekânlara takılıyormuşuz gibi… Bu “gibi”leri uzatmak mümkün, sizin de aklınıza birçok “gibi” gelmiştir eminim.

Yakın bir zamanda sosyal medyada fenomen olan yabancı yeni evli çifti hepiniz hatırlarsınız. Hani erkek kızı makyajsız görünce kızdan ayrılmak istiyor ve vasıflı dolandırıcılık iddiasıyla dava açıyor kıza! Kız nasıl bir makyaj yaptıysa artık, gerçek hâlinden eser kalmamış ki, eşi gerçek hâlini görür görmez vazgeçebiliyor. Sosyal medyada çoğu zaman haddinden fazla makyaj yapılır, gerçekler değil olması istenilen şeyler paylaşılır. Yukarıda değindiğimiz örnekte görüldüğü üzere gerçekte var olmayan, sahip olunmayan şeylere sahipmişiz gibi davranılır.

Peki o zaman, nedir bu sosyal medya? “Ya biz sosyal medyayı bilmiyor muyuz? Her anımızı onunla geçiriyoruz, zaten!” dediğinizi duyar gibiyim. Hadi o zaman bir göz atalım bu sosyal medya bizim bildiğimiz dışında hangi amaçlarla, ne için kullanılıyor.

1. Sosyal Medya Nedir?

Sosyal medya, insanların istedikleri içerikleri oluşturup, istediği şekilde istediği platformda tüm dünya ile paylaşılmasını sağlayan bir yapıdır. 2000’li yılların başından itibaren, bireysel yaşamdan toplumsal hayata, eğitime, din ve devlet işlerine kadar hayatımızın her alanını etkisi altına almıştır. Sosyal medya sadece dünyanın herhangi bir yerinden, bütün dünyaya açık olacak şekilde içerik sunup paylaşılan platformlar değildir. Sosyal medya, eğitimin sanallaşması, devlet işlerinin sanal ortamlarda yürütülmesi, ticari ilişkiler, aile ilişkileri, sağlıkla ilgili danışmanlık hizmetleri, eğlence ve iletişim anlayışımız gibi birçok alanda değişim ve dönüşümlere neden olmuştur. Olmaya da devam etmektedir.

Medya içerikleri, hayatımızda meydana getirdiği değişim ve dönüşümlerle birlikte taşıdığı birçok özellikle hayatımız için büyük bir öneme ve etkiye sahiptir. Medya, büyük bir ekonomik güce sahip olması, geniş kullanıcı kitlesine ulaşabilmesi, en önemlisi bilgi ve eğlence kaynağı olması sebebiyle sürekli gündem olmuştur. Yine bizlerin dünya görüşünü etkileyebilecek birçok iletiyi taşıması da dikkat edilmesi gereken bir noktadır.³

Radyo ve televizyon içerikleri, her ne kadar farklı kanallar ve bakış açılarıyla yapılmış programlar içerse de, sosyal medya kadar içeriği zengin ve çok sesli değildir. Sosyal medyada günlük hayatta yakın çevremizle konuşamayacağımız ya da geleneksel medyada göremeyeceğimiz içerikleri buluruz. Teknolojik aletlerle onları her an görebilir ve istediğimiz anda içeriklerine ulaşabiliriz. Bu nedenle de sosyal medya hayatımızı daha çok etkilemektedir.

Medya bizler için dünyaya ilişkin bilgi ve kavramların öğrenildiği kaynaktır. Elektronik medya özellikle de sosyal medya, yaşamımızda, eğitim hayatında, okuldan, aileden, kitaplardan, kütüphaneden daha etkili konumdadır. Modern iletişim medyası toplumsal ve bireysel hayatta üstlendiği rollerle, sosyal, kültürel ve eğitsel birçok işlevi kendi üzerine almış durumdadır. İdeal anlamda medyanın bu işlevleri olumlu bir etkiyle gerçekleştirdiği kabul edilir. Fakat medyanın bu özelliği yanında kendine has özelliklerinin de bilinmesi gerekir.⁴ Yani yeni medyanın temelde eğitim, sağlık, toplumsallaşma, ahlaki gelişme gibi konularda olumlu katkı sunmasını bekleriz. Ancak bununla birlikte medyanın (ticari) yapısı gereği her yönüyle toplum yararına kullanılmadığını da görürüz.

Birçok alanda hayatımızda yer edinmiş ve yaşam şeklimizi değiştirmiş olan sosyal medyanın farkında olmak, birey, toplum ve uluslararası ilişkiler bakımından önemlidir. Peki, sosyal medya ile yaşanan gelişmelerin bireysel, toplumsal, dinî, ticari, siyasi etkileri nelerdir? “Biz” sosyal medyayı nasıl kullanmalıyız? Aşağıda bunları anlamaya çalışacağız.

2. Sosyal Medyanın Hayatımızda Ortaya Çıkardığı Dönüşümler

Sosyal medyanın ortaya çıkması ve kullanımının yaygınlaşmasıyla kişisel ve toplumsal yaşam alanlarımız birçok açıdan değişime ve dönüşüme uğramıştır. Bu dönüşüm, küreselleşme, hareketsiz toplumsallaşma, sanal toplumsallaşma, gözetim, anonimleşme, psikolojik sorunlar, bağımlılık, mahremiyet, özgürlük algısı gibi birçok hususta kendini gösterir.

Küreselleşmeyi hızlandıran en önemli araçlar iletişim araçlarıdır. Sosyal medyanın ortaya çıkması ve gelişmesi dünyamızı daha küresel bir yer hâline getirmiştir. Öyle ki coğrafi uzaklıkların, zaman ve mekân kavramlarının dönüşüme uğramasına neden olmuştur. Dünyanın bir ucundaki gelişmeler, yaşanan olaylar anında tüm dünyaya yayılmakta ve dünyanın dengelerini, siyasi, sosyolojik, psikolojik, ekonomik boyutta değiştirebilmektedir. Örneğin bir müzik grubu, bir sanatçı veya bir sporcu bir anda dünya çapında popüler olabilmekte, giyim tarzından saç ve makyaj şekline kadar her şeyiyle dünyanın her bir yerindeki insanları etkileyebilmektedir.

Küreselleşme kişiler arası iletişime farklı bir boyut kazandırmıştır. Öyle ki, kişiler arası iletişimi yer, zaman, mekân kavramlarından bağımsız olarak istediğimiz yerde, zamanda ve mekânda istediğimiz biçimde gerçekleştirebiliriz. Farklı şehir ve ülkelerdeki arkadaşlarımızla, ailemizle rahatlıkla görüşebiliyoruz.

Sosyal medyanın bir yönü de sanallaşmadır. Aile büyüklerinin, misafirin yanında ya da okulda nasıl oturup kalkacağını, nasıl konuşacağını bilmeyen gençlere rastlamaktayız. Bunun önemli bir nedeni, sosyal medyanın kullanımının artmasıyla yüz yüze toplumsallaşma süreçlerinin yerini sanal ortamlardaki toplumsallaşmaya bırakmasıdır. Gerçek hayattan ve yüz yüze ilişkilerden uzaklaşarak, sanal ortamlarda mesajlaşmak, fotoğraf ve video paylaşmak, grup hâlinde oyun oynamak gibi farklı şekillerde toplumsallaşma gerçekleşmektedir. “Hareketsiz toplumsallaşma” olarak adlandırılan bu toplumsallaşma biçimi, gerçek hayatta bildiğimiz güvenilir toplumsal ilişkilerinden çok farklıdır.⁵ Bu durum gerçek hayat ilişkilerinin zedelenmesine neden olmakta ve toplumsal ilişkilere zarar vermektedir. Bunun ortaya çıkardığı olumsuz durumlara örnek olarak, okul gibi toplumsal alanlarda ayağını masaya kaldırıp oturmak, öğretmenle karşılaştığında selam vermeden geçmek, öğretmene (ya da bir büyüğüne, arkadaşına) yol vermeyip hatta çarpıp geçmek, arkadaş ya da aile ortamında bir araya gelindiğinde elinden telefonu düşürmemek gibi hususları söyleyebiliriz.

Sosyal ortam olarak görülen sosyal medya kullanımının en önemli avantajı sosyalleşme, en büyük dezavantajı ise gözetimdir. Gözetimden kaynaklanabilecek sorunların büyük oranda farkında olunmasına rağmen sosyal medya kullanılmaya devam etmektedir.⁶ Bu durum sosyal medyanın anonimlik algısı ile açıklanabilir. Yani gerçek kimliği açıklamadan, fake (sahte) hesaplarla, kimliği gizleyerek de sanal ortamlarda varlığımızı sürdürebilme imkânının olması.

Sosyal medyada bazı kimseler gerçek kimliklerinden bağımsız olarak anonim kimliklerle var olabilir ve gerçek hayattaki sosyal yükümlülüklerinden kurtularak, söylemek ve yapmak istediklerini rahatça yapabilme imkânı bulur.⁷ İfade özgürlüğünün gerçekleşmesi ve siyasal katılımın geliştirilmesi için anonimlik hem gerekli hem de önemli bir olanaktır.⁸ Bu özellikle saygı ve yasal kısıtlamalar çerçevesinde kendi fikirlerimizi ifade edebilme fırsatı buluruz.

Hemen belirtmek gerekir ki anonimlik “sahte hesap açalım ve her önümüze gelene istediğimiz söyleyelim” anlamına gelmez. Bizler, her ne koşulda olursa olsun sahte hesaplarda bize yakışmayan, gerçek hayatta yapmayacağımız davranışlardan kaçınmalıyız. Zira görünmediğimizi düşünürüz ama bizi de bir gören vardır elbet.

Sosyal medyada kendimizi tanımlayabileceğimiz, sınırsız sayıda kimlik vardır. Birçoğumuz hayali kimlikler üzerinden sosyalleşerek, gerçek hayattaki yüz yüze ilişkilerden kopmaktadır.⁹ Sosyal medyanın sunduğu anonimlik algısıyla, bizler gerçek hayattaki kişiliklerimizden kaçarak, gerçek kimliklerimizden bağımsız sanal kimliklerle hayatlarımıza yön vermekteyiz. Gerçek hayatta sahip olamadıklarına sanal ortamda sahip olmak kişide psikolojik tatmin sağlamaktadır. Bunun sonucunda insan, gerçek ve sanal arasında yaşadığı gelgitler ve farklılıklarla hayata adapte olmakta zorlanmaktadır. Gerçekte olmayan sanal bir benlik ve kimlikle sosyal medyada farklı bir hayat sürmektedir. Bu da psikolojik rahatsızlıklara ve gerçek ilişkilerin zedelenmesine neden olmaktadır.

Bu nedenle sahte hesaplar üzerinden oluşturulan sanal kimliklerle kendi benliğimize zarar vermek yerine, sanal ortamlarda da gerçek hayattaki duruşumuzla, kendimiz olarak var olmalıyız.

Vaktimizin çoğunu sosyal medyada geçirmek ve bu ortamda sosyalleşmek, farkında olmadan ben duygusunu ve öz saygıyı artırarak narsistik eğilimler geliştirmeye yol açabilir. Yani, kişinin kendini, yeteneklerini aşırı önemsemesi gibi sonuçlar doğurur.¹⁰ Sosyal medya bağımlılığının artması, yüz yüze ilişkilerin azalması ve kalitesizleşmesine dolayısıyla depresyona yol açabilmektedir.¹¹

Sanal ortamlar yapısı nedeniyle paylaşım ve beğeni üzerine kuruludur. Birey, paylaşımlarının beğenilmesi, yorumlar alması, takipçi sayısının fazlalığı gibi tamamen sanal değerler üzerinden kendini gerçekleştirmeye ve var etmeye çalışmaktadır. Bu durum da narsist kişilik bozukluğu ve depresyon gibi psikolojik sorunlara neden olabilmektedir. Öyle ki yakın zamanda haber programlarında paylaşımlarının yeterince beğeni ve yorum almadığını söyleyerek intihara kalkışan kişilerin olduğunu seyrettik. Gerçek hayatta daima yanımızda olan ailemiz ve arkadaşlarımız yerine sanal ortamlardaki sanal ilişkileri önemsememiz, bu tarz olumsuz durumlarla sonuçlanmaktadır.

3. Sosyal Medya Bağımlılığı Ne Yapar?

Sosyal medya bağımlılığına yol açan nedenler, aşırı-farkındalık, sosyalleşme, kişilik patolojisi ve sosyal paylaşım siteleri etmenleriyle açıklanmıştır.

Aşırı farkındalık; akıllı cihazlar sayesinde 7/24 tüm dünyaya bağlı kalarak anında her şeyden haberdar olmaktır. Bugün birçoğumuz için hayatımızın olmazsa olmazıdır. İnternet bağlantımız olmadığında, haber ve bilgi alamadığımızda ise yoksunluk yaşamaktayız.¹² Bu yoksunluk yoğun bir şekilde yaşanmaya başladığında, artık bağımlılık, sosyal medya bağımlılığı ortaya çıkar.

Sosyalleşme, sosyal sitelerde gün boyu aktif kalarak etkileşimde bulunmaktan hoşlanmaktır. Kişilik patolojisi ve sosyal paylaşım siteleri, kişilik özelliği olarak başarılı olmayı, gösteri yapmayı önemseyen kişiler için, sosyal medya üzerinden kazandığı her başarıyla, beğeni, yorum, takipçi sayısı ile daha çok bağımlılık kazanmaktadır.¹³ Aynı şekilde yukarıda da söz ettiğimiz gibi beğeni ve yorum sayısında azalma olması da bizim kendimizi değersiz hissetmemize neden olmaktadır.

Benzer şekilde başkalarının mahremini gözetlemek, kıskançlık duyma, kendini yetersiz hissetme gibi duygulara kapılmamıza neden olabilmektedir. Sahip olduklarımızla yetinmeyip, hep daha fazlasını istemek, hep başkalarının paylaşımlarındakilere sahip olmayı arzulamak mutsuzluğa neden olmaktadır. Hâlbuki bugün sosyal medyada yapılan paylaşımların çoğu gerçeği yansıtmamaktadır. Örneğin sürekli “mutlu”, “eğlenceli” ve “araştırmacıymış” gibi yapılan birçok gerçek dışı paylaşımdan (mış gibi yaşamdan) söz etmek mümkündür.

Sosyal medyada yaptığımız paylaşımları özgür irademizle yaptığımızı düşünsek de birçoğunu medya üzerinden gördüklerimizden etkilenerek ya da beğenilme arzusuyla yapmaktayız. Bir düşünelim gerçekten kendi özgür irademizle kimseden etkilenmeden, kimsenin beğenisini ya da takdirini beklemeden paylaşımda bulunuyor muyuz? Yoksa arkadaşım paylaşmış ben de paylaşayım; benim de nerede olduğum, ne giydiğim, nerede çalıştığım, ne yediğim birileri tarafından görülsün diye mi paylaşıyoruz?

Sosyal medya ile mahremiyet sınırları ihlal edilmekte, teşhircilik meşrulaşmakta, gösterme, görme ve gözetleme prim yapmaktadır. Takipçi ve beğeni sayısının artmasından duyulan hazzı da bunun bir kanıtı olarak gösterebiliriz. Öyle ki yemek ve cinsel yolla uyarılan beyindeki haz merkezi, sosyal medya yoluyla da uyarılmakta ve bu da bağımlılığa neden olmaktadır.¹⁴

Öte yandan, 2019’un son aylarında Çin’de ortaya çıkan, daha sonra da bütün dünyaya yayılan pandemi süreciyle, gündelik hayat, eğitim, sağlık hizmetleri gibi birçok alanda daha fazla dijitalleşme söz konusu olmuştur. Toplumsallaşmanın sağlandığı en önemli kurumlardan biri olan eğitim kurumlarının, eğitim süreçlerini dijital ortamda sürdürmeleri ise sanal toplumsallaşmayı yaygınlaştıracağı ancak bireylerin toplumsallaşma sürecini olumsuz etkileyeceği öngörülmektedir.

4. Mahremiyet İhlali Bize Ne Kaybettirir?

Sosyal medya ile anılması gereken bir konu da mahremiyet ihlalidir. Mahremiyet bizim özel yaşam alanımızı ifade etmektedir. Sosyal medyada görme ve gözetleme ile mahremiyet alanlarımız ihlal edilmektedir. Bu da ailenin ve bireyin mahremiyet algısını zedelemektedir. Sosyal medyada ya da geleneksel medya içeriklerinde izlenen mahremiyet ihlalleri, izleyicinin psikolojik olarak rahatlamasını sağlarken, orada sunulan mahrem alanlar da sadece o kişiye ait olmaktan çıkmaktadır. İzleyicinin kendisiyle hiçbir ilişkisi olmayan kişilerin hayatını merak edip takip etmesi sıradanlaşmakta, o kişiler sanki aile bireylerinden farksız hâle gelmektedir. Bu durum bireylerin, kendi mahremlerini de aynen izledikleri kişiler gibi başkalarıyla paylaşabileceği fikrini normalmiş gibi kabul etmelerine neden olmaktadır.¹⁵

Mahremiyet sınırlarının ortadan kaldırılması ile özgürleştiğimizi düşünsek de gerçekte özgürlüğümüz elimizden alınmaktadır. Özel yaşam sınırlarımızı korumak, bireysel özgürlüğümüzü korumak anlamına gelir.¹⁶ Bugün, sosyal medyada gün içinde annemizle, babamızla, kardeşimizle, eşimizle, arkadaşımızla, sevgilimizle yaptığımız her aktiviteyi paylaşabilmekteyiz. Bunu da kendi özgür irademizle yaptığımızı söylemekteyiz. Bunu yaparak aslında özel yaşamımızı belki de gerçek hayatta hiçbir zaman karşılaşmayacağımız insanlara sunmakta, kendi özgürlüğümüzü, mahrem alanımızı daraltmış olmaktayız.

Sosyal medyada kurulan iletişim o anlıkmış gibi gelse de durum tam olarak böyle değildir. Bütün mesajlar sistemde kaydedilip arşivlenmektedir. Bunlar arandığında bulunabilmekte ve herkes tarafından görülebilmektedir. Hazlarımız üzerine kurguladığımız medyatik hayatımızdaki paylaşımlarımızdan bir gün gelir mahcup olabiliriz. Bunu düşünerek paylaşımlarımızda dikkatli olmamız gerekir.

Evimize gelen misafirlerin sadece gösterdiğimiz odalarla sınırlı kalmalarını, ailenin mahremi olan yatak odamıza girmemelerini istediğimiz hâlde, sosyal medyada yatak odalarımızın fotoğraflarını, pijama ve geceliklerimizle paylaşmaktan çekinmemekteyiz. Geleneksel medyada ve sosyal medyada takip ettiğimiz ünlü kişiler ve fenomenlerin paylaşımlarımdan etkilenerek, ne yazık ki kendimizi de benzer görüntülerle sosyal medyada ifşa etmeyi normal kabul eder hâle gelmişiz.

Daha çok beğenilmek ve takipçi sayısını arttırmak adına mahrem olan açığa vurulmaktadır. Bu, özgürlük değildir. Böyle yapmakla kendimiz için özel olanı, mahrem olanı, ifşa etmiş ve daha da önemlisi değersizleştirmiş oluruz. Mahrem alanımız kalmadığı için de bir anlamda özgürlüğümüz kısıtlanmış demektir. Hâlbuki herkesin gördüğü, herkesle paylaşılan, herkese anlatılanlar özel ve değerli olmaktan çıkmakta, değersiz ve anlamsız hâle gelmektedir.

5. Sosyal Medya İçeriklerinin Güvenilirlik Sorunu

“Gerçek olan şu ki, medyada ne tam bir gerçeklik ne de doğruluk vardır.” 17

Genel olarak medya, kitlelerin algısını değiştirme ve şekillendirme amacıyla kullanılır. Benzer şekilde sosyal medya da insanların algısını yönlendirmek amacıyla kurgulanmıştır. Sosyal medyada bilgi anında yayılmaktadır.¹⁸ Burada herkesin yayın yapma gücü olduğundan yalan-yanlış, gerçek-saptırılmış bütün bilgiler anında yayılabilmektedir.

Sosyal medya ile birlikte insanların bilgiyi, haberi ve içeriği nasıl keşfettikleri, okudukları ve paylaştıklarıyla ilgili bir değişim olmuştur.¹⁹ Öyle ki, sosyal medya ile hepimiz, istediğimiz şekilde yazılarımızı, düşüncelerimizi bütün dünya ile paylaşabilmekteyiz. Eskiden, kitle iletişim araçlarında yer alabilmek çok sınırlı ve ekonomik açıdan çok zorken, günümüzde sosyal medya ile bu süreç herkes için kolaylaşmıştır.²⁰ Ayrıca, internet ve sosyal medya üzerinden bilgiye erişim herkes için eşitlenmiştir.

Bilgiyi üretme ve elde etme süreçleri internet bağlantısı olan herkes için mümkündür. Bu durum aynı zamanda bilgi kirliliği oluşmasına da neden olmaktadır. Bu nedenle medyada ne tam bir gerçeklik ne de tam bir doğruluk vardır.²¹ Medya içeriklerinin, tek kaynağa dayanarak doğru ve güvenilir olduğunu söyleyemeyiz. Bu nedenle, farklı görüşlere sahip birkaç kaynaktan edindiğimiz bilgiyi doğrulamalıyız.

6. Sosyal Medya Fenomenleri Varlıklarını Nasıl Sürdürüyor?

Sosyal medyada, giyimden sağlığa, psikolojik destekten eğitime, beslenmeden spora birçok farklı alanda sosyal medya fenomeni bulunmaktadır. Bunların bir kısmı gerçek hayatta bu alanda profesyonellerden oluşurken bir kısmı ise tamamen ilgi alanına göre sayfa açmış ve paylaşımlarıyla takipçilerinin dikkatini çekmiş ve güvenini kazanmış kişilerden oluşmaktadır. Fenomenlerin bir kısmı gerçekten faydalı içerikler paylaşmaktadır. Ancak bir kısmı da özellikle çocukların ve gençlerin hayata bakışını olumsuz anlamda etkileyen, değerlerine zarar veren içerikler sunmaktadır. Fakat birçok çocuk ya da genç yeterli bilgi sahibi olmadığı için fenomenleri değerlendirirken iyi-kötü ayrımı yapamamaktadır.

Çoğu zaman “komik içerikler paylaşıyor, gülüyorum, eğleniyorum” şeklinde gerekçelerle değerlerimize, kişiliğimize, benliğimize zarar veren fenomenleri takibe aldığımız görülmektedir. “Gülüp geçiyorum” diye düşündüğümüz şeyler bir noktadan sonra farkında olmadan bizim bakış açımıza dönüşebilmektedir. Gerçek hayatta hiç kabul etmeyeceğimiz şeylerle sosyal medyada o kadar çok karşılaşıyoruz ki, bu karşılaşmalar bize çok ters gelen durumları bile normalmiş gibi kabul etmemize neden olmaktadır.

Ürettikleri içeriklerle sosyal medyada dikkat çeken ve takipçi sayısını arttırarak popüler olan sosyal medya fenomenleri, reklam alarak gelir elde ederler. Dolayısıyla onlar daha çok reklam almak ve daha çok takipçiye ulaşmak adına farklı yöntemler kullanabilir. Komik, eğlenceli ya da faydalı bularak takibe başladığımız bir fenomenin kısa süre sonra içeriklerinde marka reklamları aldığını görmekteyiz. Sevdiğimiz fenomenlerin reklamını yaptığı ürün ve hizmetler de ister istemez tüketici olarak bizim de dikkatimizi çekmektedir. Yani özgürlük adına yaptığımız bütün paylaşımlar finansal kaygıları olan şirketlerin veri havuzunda depolanmaktadır. Sosyal medya fenomenleri de ticari kaynaklardan gelir elde ederek varlığını sürdürmekte, biz de bol bol firmaların reklamını izlemekteyiz. Yani sosyal mecralar üzerinde eğlenerek, arkadaşlık kurarak, alışveriş yaparak, özgürce hareket ettiğimizi düşünürken aynı zamanda emperyalist sermayenin pazarları hâline gelmekteyiz.

Sosyal medyada algoritmalar sayesinde bizim sanal ayak izlerimiz takip edilmekte ve mevcut istek ve ihtiyaçlarımıza yönelik karşımıza fırsatlar sunulmaktadır. Bunun elbette ki aradığımız şeyi daha rahat bulmak gibi iyi yönleri de vardır. Ancak diğer taraftan bizi izleyen belki arkadaşımızın, anne babamızın bile haberi olmadığı sır denilecek bilgilere sahip olan tanımadığımız birileri var. Bu birileri biz farkına varmasak da istedikleri zamanda bu bilgileri aleyhimize kullanabilecektir.

7. Sosyal Medyanın Faydaları Nelerdir?

Sosyal medyanın birçok olumsuz özelliklere sahip olması yanında sunduğu pek çok fayda da vardır. Sosyal medya ile dünyanın diğer ucunda bizleri ilgilendiren bir olayı, yapılan bir araştırmanın sonucunu anında öğrenebilme, o kişilerle iletişime geçebilme fırsatı buluruz. Spor, kültür ve sanat faaliyetlerinden haberdar oluruz.

Bunun yanında bireyler, markalara karşı sosyal medya sayesinde daha güçlü tüketiciler olmaktadır. Çünkü markayla yaşadığı sorunları anında sosyal medyada paylaşmakta ve bu durum, marka için büyük bir krize neden olmaktadır. Aynı zamanda marka tercihi yaparken sosyal medya sitesinde birçok farklı tüketici değerlendirmeleri ve yorumlarını görebilmekteyiz.

Siyasal olarak yapılan işlerden haberdar olma ve kamusal denetleme fırsatı da yine sosyal medya ile daha mümkün hâle gelmiştir. Örneğin bazı sitelerde değişiklik yapılması istenilen bir yasa ya da halkın talep ettiği herhangi bir şeyle ilgili kolayca kamuoyu oluşturulabilmektedir.

Sosyal medya genellikle eğlence amacıyla kullanılsa da işe alım süreçlerinde yöneticilerin işe başvuran adayları ayrıntılı olarak araştırmak amacıyla da sosyal medyayı kullandığı görülür.²²

Her ne kadar sosyal medyanın birçok olumsuz yönü olsa da, bilinçli bir şekilde kullanıldığında olumlu ve yararlı yönlerinin olduğu bir gerçektir. Sosyal medya bir bıçak gibidir, nerede ve hangi amaçla kullandığımıza bakmak gerekir. Bıçakla birisine zarar verirsek kötü, yararlı bir iş yaparsak iyidir.

8. Sosyal Medyanın Sürprizleri

Sosyal medyanın farkına varmadığımız zararları da olabilmektedir. Herhangi bir uygulamayı indirmemiz ya da bir sosyal paylaşım sitesine üye olmamız durumunda konum, telefon rehberi, fotoğraflar, diğer hesap bilgileri gibi birçok özel bilgiyi de paylaşmış olabiliriz. Bazen farkında olmadan paylaştığımız bu bilgileri siber zorbaların, kötü niyetli insanların kullanımına kendi onayımızla açmış olmaktayız.

Sosyal medyada karşılaşılabilecek risklerden bazılarını şöyle sıralayabiliriz:23

- ağ ve cihazların kötü niyetli kodlara maruz kalması,

- dolandırıcılığa maruz kalma,

- hesaplarımızın başkasının eline geçmesi ve tehdit olarak kullanılması,

- kişiye özel hassas bilgilerin herkesle paylaşılması,

- suç içeren eylemler karşısında savunmasız kalınması,

- kuruma ait özel bilgilerin rakiplerin eline geçmesi,

- ağa bağlanılan cihaz içeriğine iç ve dış ağlardaki kullanıcılar tarafından ulaşılabilmesi,

- kişisel bilgilerimizin paylaşılması.

Bunlara ek olarak siber zorbalık; ahlaki, dinî değerlere karşıt içerikler; kullanıcının yaşına uygun olmayan içerikler; zararlı içeriği bulunan dijital oyunlar vb. gibi risklerden de söz etmek mümkündür.

LGBT’li içerikler ve zararlı oyunlar da çocukları ve gençleri hem psikolojik hem de fiziksel olarak tehdit eden içeriklerdir. Yine sosyal medya aracılığıyla nefret söylemleri hızla yayılmakta ve milyonlarca kişiye ulaşmaktadır. Sosyal medyada bazı gruplara karşı oluşturulan nefret söylemi toplumsal anlamda en büyük risklerden biridir.

Bu risklerin önüne geçmek ve herhangi bir sıkıntı yaşamamak için, sosyal medyada özel ve kişisel bilgilerin paylaşılmamasına özen göstermeliyiz. Bu doğrultuda nüfus cüzdan bilgileri, diğer aile bireylerinin bilgileri, kredi kartı bilgileri, kullanıcı adı ve şifre, ehliyet bilgileri, adres bilgisi, konum bilgisi, çok özel fotoğraflar ve videoları sosyal medyada herkese açık bir şekilde paylaşmamalıyız.

9. Sosyal Medya ve Din İlişkisi

Modern dönemde, sosyal medya aracılığıyla farklı dinleri ve felsefi yaklaşımları benimseyen kişiler etkileşimde bulunarak, yeni ve farklı yaşam arayışlarının artmasına neden olmaktadır.²⁴ Böylece sosyal medya, bir taraftan özgür düşünce platformu olarak kabul edilirken diğer taraftan da nefret söylemlerinin, aşağılama, küçük düşürme gibi eylemlerin hızla yayılmasına neden olan bir platform hâline dönüşmektedir.

Bizler Müslüman olarak sosyal medyada dinimizi en güzel yöntemle anlatmalıyız, bunu yaparken yalan, iftira, gıybet ve nefret söylemlerine yol açmamalıyız.

Yüce Allah buyuruyor ki:

“Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et; onlarla en güzel yöntemle tartış. Kuşkusuz senin Rabbin, yolundan sapanların kim olduğunu en iyi bilendir; O, doğru yolda bulunanları da çok iyi bilir.”²⁵

Buna göre İslam dininin nefret söylemini yasakladığını açıkça söyleyebiliriz. İslam inancı içinde yer alan farklı inanış biçimlerinin de (mezhepler, cemaatler gibi) birbirini ötekileştirmemesi gerekir. Sosyal medyada farklı türlerde ötekileştirme eylemi gerçekleştirilmektedir. Bunlar iki başlık altında toplanabilir. Birincisi, diğer inançları suçlayan ve karalayan içeriklerle yayın yapanlar. İkincisi tek doğru yolun kendi inançları olduğunu savunurken ötekileştirenler,²⁶ tekfir edenler. Bu bağlamda, doğrudan farklı görüşleri kötülemesek de tek doğrunun bizim savunduğumuz düşünce olduğunu iddia etmek, zamanla ötekileştirme algısını ve buna bağlı olarak da nefret söylemini ortaya çıkarır.

Geleneksel medyanın dine karşı olan tutumu, sinema, radyo ve televizyon programları, gazeteler ve bazı internet siteleri genellikle hatalarla doludur. Öyle ki bu mecralarda dinî karakterler çoğunlukla tiksindirici, dışlayıcı ve aşağılayıcı özelliklerle yansıtılmıştır. Din adamları yakışıksız kıyafetler, biçimsiz sakal, korkutucu dişler, iğrenç görüntülerle tasvir edilmiştir. Dindar tiplemelerin bu şekilde aktarılmasının kalıplaşmış ön yargılar nedeniyle olduğu söylenebilir. Ancak ön yargılar kadar dinî bilgi eksikliği de medyada dinî öğelerin yanlı ve yanlış yansıtılmasına neden olmaktadır.²⁷

Din hakkında yetersiz, yanlış bilgiler ve ön yargılar dinin zihinlerde olumsuz kodlanmasına ve yadsınmasına neden olmaktadır. Bu durum hem geleneksel medya için hem de sosyal medya için geçerlidir. Ancak sosyal medya geleneksel medyaya göre daha denetimsiz olduğu ve isteyen istediği şekilde içerik üretebildiği için dine karşı olumsuz tutum ve davranışlar sosyal medyada daha rahat yer bulmaktadır.

İslam karşıtlığının son yıllardaki bir yorumu olarak değerlendirilebilecek olan İslamofobi kavramı, İslam ve Müslümanlara yönelik yersiz bir kaygı olarak tanımlanmıştır. 90’lı yıllarda literatüre kazandırılan bu kavram, zamanla İslam’a yönelik tutum ve davranışları açıklamakta yetersiz kalmış ve bu konuda çeşitli çalışmalar yapılmıştır. İslamofobi modernleşme süreci ile farklı boyutlar kazanmış ve bu olgu Batı dışındaki Müslüman toplumlarda da gözlemlenmiştir.²⁸

Bu durumun örneklerini dijital oyunlarda sıklıkla görürüz. Her ne kadar oyun içerikleri, oyun üreticilerinin İslam’a bakış açılarına göre şekillenerek, İslam’a karşı olumlu, olumsuz ya da nötr bir tavır sergilese de genel anlamda Batı kaynaklı dijital oyunlarda Müslümanlar düşman olarak tanımlanmıştır.²⁹

Bütün yaş gruplarından oyuncu kitlesine sahip olan dijital oyunlarda temel olarak üreticilerinin yanlı bakış açılarıyla üretilmiş bazı fikirlerin eğlence mantığıyla benimsetilmeye çalışıldığını söyleyebiliriz. Dolayısıyla dijital oyunların seçiminde, oynanma süresinde oyunun içeriği, karakterlerin özellikleri, konuşma içerikleri, kullanılan simge ve semboller gibi birçok noktaya dikkat etmemiz gerekmektedir.

Unutulmamalı ki, bütün bu dijital içerikler iyi veya kötü üreticisinin fikir ve görüşlerini yansıtmaktadır. Bunun bilincinde olarak, kendi görüşümüzü desteklese dahi medya içeriklerine eleştirel bir bakış açısıyla yaklaşmamız gerekir.

10. Sosyal Medyayı Nasıl Kullanmalıyız?

Sosyal medyayı ne kadar kullandığımızdan daha çok nasıl kullandığımız önemlidir. Bizim sosyal medyayı nasıl kullanacağımız konusu doğrudan medya okuryazarlığıyla ilgilidir. Bu anlamda, sosyal medyanın bu denli hayatımıza girmesi, iyi birer medya okuryazarı olmamızı zorunlu kılmaktadır.

Sosyal medya okuryazarlığı, sosyal medya içeriklerine erişebilme, etkileşim sağlayabilme, içerik üretebilme, içerikleri değerlendirebilme, sosyal medya fırsatlarından faydalanma ve risklerden kaçınma becerisi sağlamaktadır.³⁰ Medya okuryazarlığı, bütün medya araçlarının yapısını teknik olarak çok iyi bilmek, kullanmak ve onu bir eğitim aracı olarak görmek demek değildir. Medyanın çok sesli ve yanlı yapısına karşı katılımcı ve bilinçli bir şekilde medya içeriklerini değerlendirmek demektir.³¹

Bizim inanç, tutum, değer ve davranışlarımızı etkileyen medya içeriklerini izlerken, dinlerken, okurken birer alıcı olarak unutmamamız gereken en önemli nokta bu içeriklerin birileri tarafından inşa edildiğidir.³²

Şunun da bilincinde olmak gerekir ki “Medyada gördüklerimiz, duyduklarımız ve okuduklarımız sadece başkalarının görmemizi, duymamızı ve okumamızı istedikleri şeylerdir.”³³ Yani internetin ve sosyal medyanın ilk çıktığı yıllardan beri yaygın olarak kabul edilen sınırsız özgürlük algısı sınırsız değildir. Sosyal medya kullanıcıları olarak bizler gerçek hayatta olduğu gibi sanal ortamda da yapıp ettiklerimizden sorumluyuz.³⁴ Nerede olursak olalım yaptığımız bütün eylemlerden sorumluyuz. Sorumluluğumuza göre davranmamız gerekir.

Sosyal medyada sahte hesap kullanılması bu sorumluluğun üzerimizden atılması anlamına gelmez. Allah (cc) bütün yaptıklarımızı bilir ve görür. Ayrıca teknolojik gelişmelerle birlikte IP numarası ile kullanıcının kim olduğu tespit edilebilmektedir. Gerçek hayatta suç olan her türlü söylem ve davranış sosyal medyada da suç kabul edilmektedir.

Nasıl ki gerçek hayatta mahremiyetimize dikkat ediyor, tanımadığımız insanlara karşı hatta tanıdığımız insanlara karşı da kendimizi koruyor ve mahrem olanı paylaşmıyorsak, sosyal medyada yaptığımız paylaşımlarımızın da mahremiyetimizi ihlal etmesine izin vermemeliyiz. Mahremiyet algısının yozlaşmasının önüne geçilmesi için “Bedenim benimdir.”, “Benim bedenim benim kararım.” gibi gerekçeler değil, “Beden Allah’ın emanetidir.” argümanını dikkate almalıyız. Emanet bilincini hayatımıza geçirmeye çalışmalıyız.³⁵ Bu demek olmuyor ki bedenimiz üzerinde hakka sahip değiliz. Elbette ki bedenimiz bizim bedenimiz fakat Allah’ın bir emaneti olarak onu korumalıyız. Yani nasıl beden sağlığını bozan gıdalardan uzak durmamız gerekiyorsa, benzer şekilde beden mahremiyetini korumakla da yükümlüyüz. Bu bağlamda, sosyal medyada yapacağımız paylaşımları, takip ettiğimiz sayfaları dikkatle ve özenle seçmek zorundayız.

Sosyal medyada yaptığımız paylaşımlar “başkalarının beğenisine” sunulmakta ve beğeni sayısı fazla olan daha iyi daha güzel gibi bir algı oluşmaktadır. Dolayısıyla kişiler sosyal medyada daha çok beğeni almak adına gerçekte olduğundan farklı bir şekilde kendilerini sunmaktadır. Paylaşımlarımızın ve takiplerimizin kriteri daha çok beğeni almış olmak olmamalıdır. Bizler Müslüman olarak sadece Allah’ın beğenisini, rızasını ve onayını almaya çalışmalı, Müslümanca davranmalıyız.

Bizler okuyucu, izleyici, takipçi olarak değerlerimize ve inançlarımıza aykırı olduğu, aile yaşantımızla uyuşmadığı hâlde, sıklıkla karşılaşmamızdan dolayı bazı içerikleri normal olarak görmeye başlamaktayız. Öyle ki popüler dizi ve film izleme platformlarında yer alan özellikle çocukların ve gençlerin yoğun olarak takip ettiği dizi ve filmlerde verilen mesajlar bir süre sonra zihnimizde sıradanlaşmaya ve normalleşmeye başlamaktadır. Bu platformlarda çoğunlukla eş cinsellik, cinsiyetsizleştirme ve karşı cinsle olan ilişkilerle ilgili çarpık düşüncelerin yansıtıldığını görmekteyiz.

Bu nedenle hem geleneksel medyadan hem de sosyal medyadan gelen içerikleri analiz ederken bazı sorular sorarak iletilen mesajı sorgulamalıyız. Mesajı kimin ürettiği, mesajın üretilmesi için kimin ödeme yaptığı ve kimler için üretildiği gibi sorulara cevap aramamız gerekir.

Mesajlar nasıl iletiliyor? Bu mesajda açıkça iletilen fikir, değer, enformasyon ve bakış açıları hangileridir? Bu konuyla ilgili bilinmesi gereken, mesajda verilen nedir? Bu mesaj ne zaman, nerede üretildi? Gerçek mi? Bir kişinin ya da grubun fikri mi? Ne kadar güvenilir? Kaynağı kim veya ne? Farklı insanlar bu mesajı nasıl algılar? Bu mesajın algılanış şekline göre kim kazançlı ya da zararlı çıkar? Bunun karşısında benim yorumum nedir? Tepkim ne olmalıdır? Bu çerçevede davranışlarımda değiştirdiğim ya da geliştirdiğim yönlerim var mı?³⁶

Burada mesaj olarak bahsedilen bütün medya içerikleri, yani sosyal medyada arkadaşımızın paylaştığı post, bir fenomenin paylaştığı içerik, televizyondaki dizi, yarışma programları vs. anlaşılmalıdır. Yukarıda da bahsedildiği gibi temel sorular çerçevesinde medya içeriklerini sorgulayarak anlamlandırmak önemlidir. Bu sorgulama yapılırken de medya mesajlarının kurgulanmış olduğunu, kendine özgü kurallarla cezbedici ve dikkat çekici bir yapıda oluşturulduğunu bilmeliyiz. Aynı mesajın farklı kişiler tarafından farklı algılanabileceğini, medyanın gizlenmiş değer ve görüşleri olduğunu ve medya içeriklerinin büyük çoğunluğunun maddi gelir elde etmeyi amaçladığını unutmamalıyız.³⁷

Bu bağlamda medyada yer alan içeriklerin birileri tarafından oluşturulduğu, bir amacı olduğu ve sosyal medyada yer alan her mesajın gerçeklik taşımadığını bilmeliyiz. Yani karşılaştığımız her içeriği sorgulamamız gerekir.

Bugün sosyal medyada, arzulara göre hareket etme, paylaşımlarda bulunma, başkalarının özel hayatını gözetleme ve kendi mahrem hayatını başkalarına hatta hiç tanımadığı kişilerin gözetime sunma örneklerine sıkça rastlanmaktadır. Oysa gerçek hayatta hem dinimiz hem de kültürümüz açısından geçerli olan ahlaki kurallar, sanal ortamlar için de geçerlidir.³⁸

Günümüzde, teknoloji boş zaman algımızı değiştirmiştir. Sosyal medya boş zaman aktivitesi olarak görülmektedir. Hayata bakışımıza ve duruşumuza hiçbir katkısı olmayan eğlencelik video, film, caps vb. içerikleri izlemek, vakit geçirmek olarak sunulmaktadır. Genel olarak boş zamanın, amaçsızca geçirilen, sadece eğlenmek, yemek içmek ve gezmek yani temelde keyif veren işler yapmak için harcandığı görülmektedir. Hâlbuki serbest zaman anlamsız işler için değil de, eğitici ve yükseltici amaçlar için kullanılmalıdır.³⁹

Sosyal medyada ayrıca herkesin bir hobiye sahip olması zorunluymuş gibi davranılmakta, bu da boş zamanın daha çok denetime ve gözetime maruz kalmasına neden olmaktadır. Böylece bu aktivitelerle boş zaman ticari kaygıların gözetildiği bir alana dönüşmektedir. Sonuçta birey boş zaman kavramı altında kişiliksizleştirilip insana özgü güçlerinden yoksun bırakılmaktadır. Boş zamanlarında kişisel ilgi ve çıkarları peşinde koşan kimse çoğu zaman toplumsal ve siyasal etkinlikte bulunamaz.⁴⁰ Bizler de aslında çok güzel deneyimler edindiğimizi, eğlendiğimizi, kendimize vakit ayırdığımızı düşündüğümüz bu aktivitelerle farkına varmasak da kapitalist sisteme daha çok hizmet etmiş olmaktayız.

Boş zaman algısının değişimine örnek olarak popüler dizi izleme platformlarında yayınlanan dizilerin birleştirilerek bütün bölümlerinin peş peşe izlenmesi verilebilir. Ya da saatlerce sosyal medyada amaçsızca komik videolar izlemek; arkadaşlarının, fenomenlerin ya da ünlülerin paylaşımlarını takip etmek gösterilebilir.

Sonuç

Sosyal medya, küçükten büyüğe hepimizin hayatının önemli bir parçasıdır. Bunun birçok faydası olduğu gibi zararı da vardır. Zararlı yönleri arzu, haz ve zevklere hitap ettiğinden, dikkat edilmediği ve bilinçli davranılmadığı zaman zararı yararından daha çok olmaktadır.

Sosyal medya çoğumuzun hayatını her yönüyle abluka altına almıştır. Birçoğumuz sabah uyandığında ilk iş olarak ve gece uykuya geçmeden önce de son kez sosyal medya hesaplarını kontrol etmekteyiz. Bu, birçoğumuzun ritüeli hâline gelmiştir. Öyle ki, sosyal medyadan uzak kaldığımız her an bir şeyleri kaçırdığımızı düşünerek sürekli online ve aktif olmaktayız.

Hayatımızın vazgeçilmez bir parçası olan sosyal medya aynı zamanda önemli bir bilgi kaynağıdır. Ancak unutmamak gerekir ki bu bilgi kaynağı, belli bir amaçla, bir kaynak tarafından nasıl görülmesi, duyulması isteniyorsa o şekilde düzenlenmiştir. Yani çoğu zaman gerçekleri yansıtmayabilir. Bu nedenle, sosyal medyadan edindiğimiz bilgileri mutlak doğru olarak değerlendirmemeye, aynı konuyu farklı kaynaklardan okumaya ve verilen alt mesajları görmeye çalışmalıyız.

Bir mesajı paylaşmadan önce bir kez daha “mahremiyet ihlaline neden olabilecek bir içerik mi?” diye düşünmeliyiz. Her anımızı, bütün özel hâllerimizi, bütün duygu ve düşüncemizi sosyal medyada (takip ettiğimiz fenomen ve ünlü kişilerin ya da çok sevdiğimiz arkadaşımızın yaptığı gibi) paylaşarak değersizleştirmek ve kötü niyetli kişilere fırsat vermek yerine bizim için kıymetli olan gerçek dostlarımızla paylaşmalıyız. Sanal değil gerçek sevgi ve değerler paylaşıldıkça artacaktır.

Sosyal medyada sınırsız özgürlük ortamı olmadığını unutmamak ve ölçülü olmak gerekir. Gerçek hayatta Müslüman olarak yüklendiğimiz bütün sorumluluklar sosyal medyada da geçerlidir.

Sonuç olarak bütün medya içeriklerine, eleştirel bir bakış açısıyla bakıp değerlendirmemiz ve farklı kaynaklarla karşılaştırmamız gerekir. Ayrıca, bütün zamanımızı sosyal medyada sanal bir gerçeklikle harcayarak, bahsettiğimiz tehlikelere açık hâle gelmemeliyiz Bunun yerine ailemizle, arkadaşlarımızla yüz yüze iletişimi tercih etmemiz hem kendi sağlığımız hem de toplum sağlığı açısından çok önemli ve değerlidir.

Kaynakça

Alioğlu, Nazan, “Genel İletişim, Sosyal Medya ve Sanat Pazarı”, Sosyal Medya Araştırmaları 1, ed. Ali Büyükaslan, Ali Murat Kırık, 253-284, Çizgi Kitabevi, İstanbul, 2017.

Arık, Emel, “Sosyal Medyada Mahremiyet Görünümleri”, Sosyal Medya Araştırmaları 1, ed. Ali Büyükaslan, Ali Murat Kırık, 103-132, Çizgi Kitabevi Yayınları, Konya, 2017.

Babacan, Mehmet Emin, Sosyal Medya ve Gençlik, Bir Yayıncılık, İstanbul, 2017.

Bakardjieva, Maria, “Virtual Togetherness: An Everday-Life Perspective”, Media, Culture& Society 25, (2003), 291-312.

Bayraklı, Enes - Yerlikaya, Turgay “Müslüman Toplumlarda İslamofobi: Türkiye Örneği”, Ombudsman Akademik 4 / 7, (Temmuz - Aralık 2017), 51-70.

Binark, Ferruh Mutlu, “Yeni Medya Kullanımının Etkileri”, Dijital İletişim ve Yeni Medya, ed. Mesude Canan Öztürk, 50-75, Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 2015.

Binark, Mutlu. “Yeni Medya Çalışmalarında Yeni Sorular ve Yöntem Sorunu”, Yeni Medya Çalışmaları. Der. Mutlu Binark. 21-44, Dipnot Yayınları, Ankara, 2007.

Bostancı, Mustafa, Sosyal Medya Dün Bugün Yarın, Palet Yayınları, Konya, 2019.

Burton, Graeme, Görünenden Fazlası, çev. Nefin Dinç, Alan Yayıncılık, İstanbul, 2008.

Çakır, Hamza (2019), “Sosyal Medya Ve Kaybedilen Mahremiyet”, İçinde Mahremiyet Bağlamında Sosyal Medya ve Aile, 11- 19, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, İzmir, 2019.

Çakır, Mukadder, “Sosyal Medya ve Gösteri”, Sosyal Medya Araştırmaları 1, Ed. Ali Büyükaslan, Ali Murat Kırık, 11-68. Çizgi Kitabevi, İstanbul, 2017.

Doğan, Betül Onay, “Çevrimiçi Dinsel Nefret Söylemi”, Medya ve Din, ed. Mete Çamdereli vd. 205-231, Köprü Kitapları, İstanbul, 2014.

Fuchs, Christian, “Social Networking Sites And Complex Tchnology Assessment”, İnternational Journal Of E-Politics 1/3, (2010), 19-38.

Görgülü, Ülfet, “Fetva Soruları Bağlamında Değişen Mahremiyet Kodları”, Mahremiyet Bağlamında Sosyal Medya ve Aile. 71-80, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, İzmir, 2019.

Güzel, Mehmet, “Küreselleşme, Tüketim Kültürü ve İnternet’deki Gençlik Siteleri”, Yeni Medya Çalışmaları. Der. Mutlu Binark, 177-204, Dipnot Yayınları, Ankara, 2007.

İnal, Kemal, Medya Okuryazarlığı El Kitabı, Ütopya Yayınevi, Ankara, 2016.

Jolls, Tessa Ve Thoman, Elizabeth, 21. Yüzyıl Okuryazarlığı Medya Okuryazarlığına Genel Bir Bakış ve Sınıf İçi Etkinlikler, çev. ed, Cevat Elma; Alper Kesten, Ekinoks Yayınevi, Ankara, 2008.

Kırık, Ali Murat, “Gelişen Web Teknolojileri ve Sosyal Medya Bağımlılığı”, Sosyal Medya Araştırmaları 1, ed. Ali Büyükaslan, Ali Murat Kırık, 69-102, Çizgi Kitabevi, İstanbul, 2017.

Laughey, Dan, Medya Çalışmaları, Kalkedon Yayınları, İstanbul, 2010.

Özata, Fatma Zeynep, “Sosyal Medya Platformları”, Dijital İletişim ve Yeni Medya, Ed. Mesude Canan Öztürk, 77-99, Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 2015.

Özkır, Yusuf, “Medyanın Din Bilgisi”, Medya ve Din, ed. Mete Çamdereli vd. 13-31, Köprü Kitapları, İstanbul, 2014.

Ryan, Damian, Dijital Pazarlama, İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2016.

Scheibe, Cyndy Ve Rogow, Faith, 12 Ways To Integrate Media Literacy And Critical Thinking İnto Any Curriculum, Project Look Sharp, 2008.

Turan, Göksel, “Gerçek(Siz)liğimizde Sarıldığımız Serap: İnternet”, Medya, Tüketim Kültürü ve Yaşam Tarzları, Der. Banu Dağtaş, Erdal Dağtaş, 337-363, Ütopya Yayınevi, Ankara, 2009.

Yengin, Deniz - Kınay, Ömür, “Yeni Medya ve Boş Zamanın Dönüşümü: Tıkınmalı İzleme”, Sosyal Medya Araştırmaları, Der. Deniz Yengin, 211-258, Paloma Yayınevi, İstanbul, 2015.

Yorulmaz, Bilal, “Dijital Oyunlarda Müslüman Temsili”, Medya ve Dini Araştırmalar Dergisi 1/2, (2018), 275-286.

Zeybek, Işıl, “Çağın Vebası: Sosyal Medya Bağımlılığı”, Sosyal Medya Araştırmaları, Der. Deniz Yengin. 257-368, Paloma Yayınevi, İstanbul, 2015.

1 Öğr. Gör. Ayşe SARITAŞ, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Sanat ve Tasarım Fakültesi, Görsel İletişim Tasarımı Bölümü.

2 Jolls ve Thoman, 21. Yüzyıl Okuryazarlığı Medya Okuryazarlığına Genel Bir Bakış, 37.

3 Burton, Görünenden Fazlası, 13-18.

4 İnal, Medya Okuryazarlığı El Kitabı, 17-18.

5 Bakardjieva, “Virtual Togetherness: An Everday-life perspective”, 291- 313.

6 Fuchs, “Social Networking Sites And Complex Tchnology Assessment”, 19-38.

7 Babacan, Sosyal Medya ve Gençlik,74; Ryan, Dijital Pazarlama, 57.

8 Binark, “Yeni Medya Kullanımının Etkileri”, 57.

9 Turan, “Gerçek(siz)liğimizde Sarıldığımız Serap, 353.

10 Babacan, Sosyal Medya ve Gençlik, 76

11 Zeybek, “Çağın Vebası: Sosyal Medya Bağımlılığı”, 359.

12 Zeybek, “Çağın Vebası: Sosyal Medya Bağımlılığı”, 361.

13 Zeybek, “Çağın Vebası: Sosyal Medya Bağımlılığı”, 361.

14 Görgülü, “Fetva Soruları Bağlamında Değişen Mahremiyet Kodları”, 77.

15 Çakır, “Sosyal Medya ve Kaybedilen Mahremiyet”, 17.

16 Görgülü, “Fetva Soruları Bağlamında Değişen Mahremiyet Kodları”, 72.

17 Burton, Görünenden Fazlası, 125.

18 Bostancı, Sosyal Medya Dün Bugün Yarın, 62.

19 Alioğlu, “Genel İletişim, Sosyal Medya ve Sanat Pazarı”, 255.

20 Çakır, “Sosyal Medya ve Gösteri”, 39.

21 Burton, Görünenden Fazlası,125.

22 Bostancı, Sosyal Medya Dün Bugün Yarın, 71.

23 Cross, 2014: 18 akt. Bostancı, Sosyal Medya Dün Bugün Yarın, 58-59.

24 Babacan, Sosyal Medya ve Gençlik, 73.

25 Nahl, 16/125.

26 Doğan, “Çevrimiçi Dinsel Nefret Söylemi”, 206, 230.

27 Yazıcıoğlu, 2013: 191 akt. Yusuf Özkır, “Medyanın Din Bilgisi”, 16, 17.

28 Bayraklı - Yerlikaya, “Müslüman Toplumlarda İslamofobi: Türkiye Örneği,” 52.

29 Yorulmaz, “Dijital Oyunlarda Müslüman Temsili”, 276.

30 Bostancı, Sosyal Medya Dün Bugün Yarın, 87.

31 İnal, Medya Okuryazarlığı El Kitabı, 20.

32 Scheibe ve Rogow, 12 Ways to Integrate Media Literacy and Critical Thinking into Any Curriculum, (Project Look Sharp, 2008).

33 Jolls ve Thoman, 21. Yüzyıl Okuryazarlığı Medya Okuryazarlığına Genel Bir Bakış, 37.

34 Bostancı, Sosyal Medya Dün Bugün Yarın, 95.

35 Görgülü, “Fetva Soruları Bağlamında Değişen Mahremiyet Kodları”, 79.

36 Scheibe ve Rogow, 12 Ways to Integrate Media Literacy.

37 Jolls ve Thoman, 21. Yüzyıl Okuryazarlığı Medya Okuryazarlığına Genel Bir Bakış ve Sınıf İçi Etkinlikler, 24.

38 Çakır, “Sosyal Medya ve Kaybedilen Mahremiyet”, 17.

39 Yengin – Kınay, “Yeni Medya ve Boş Zamanın Dönüşümü,” 217.

40 Yengin – Kınay, “Yeni Medya ve Boş Zamanın Dönüşümü: tıkınmalı İzleme,” 217.

DİL / ÜSLUP VE BİZ

Giriş

Resûlullah (sas) buyurdu ki:
“…Ya hayır söyle ya da sus”¹

Konuşmayı hece hece, kelime kelime anne babamız öğretti bize. Evet, başta zorlandık telaffuzda ama Allah’ın verdiği yetenek ve kabiliyetle kısa sürede öğrendik. Üzerinden uzun süre geçtiği, artık bizim için sıradan bir iş hâline geldiği için belki farkında bile değiliz bu yeteneğimizin. İnsanlarla anlaşmamızı, duygu, düşünce ve isteklerimizi iletmemizi sağlayan dil yetisi, Yüce Allah’ın biz kullarına bahşettiği en büyük nimetlerdendir. Şayet anlayabilirsek.

Cenab-ı Allah’ın imtihanıdır bazı kardeşlerimizin ya doğuştan ya da sonradan konuşma yetilerini kaybetmeleri. Ama gönülden gönüle akan bir yol var ki, konuşma engelli kardeşlerimiz de o dille, işaret dili ile anlaşırlar. Onların işaret dili ile iletişimlerine şahit olursak dikkat edelim! Onlar canıgönülden, gönül dili ile öyle anlaşıyorlar ki insan hayran kalıyor.

Bazen konuşabilen insanların birbirleriyle anlaşamadıklarını görürüz. Bu garip değil midir? Demek ki anlaşmak, konuşabilmek ile olmuyor! Anlaşmak için gözünle gözüne, kulağınla sözüne dikkat kesilmek, değer vermek, önemsemek gerekiyor. Bakmadığımızda gözüne, dikkat kesilmediğimizde sözüne, değer vermediğimizde özüne, nasıl anlaşabiliriz muhatabımızla?

Muhatabımızın gözüne baktık, sözüne kulak kesildik ama sözü ölçerek, tartarak söylemediysek, büyüğe saygıyla, küçüğe sevgiyle, zayıfa merhametle, eşe aşkla, dosta samimiyetle yoğurmadıysak sözü, nasıl anlaşabiliriz? Belki anlarlar ama hoşnut olurlar mı? O zaman anlaşabilmek için gereken nedir? Üslubumuzun nasıl olması gerekir? Anlaşmazlıkların sebepleri nelerdir? Sen, ben, biz bunları bilir ve dikkat edersek aramızda anlaşmazlık olur mu hiç?

O zaman, bu hususu ele alalım. Kendimizi gözden geçirelim. Dil ile aramız nasıl? Dil bizden, insanlar konuştuğumuz dilden memnun mu? Üslubumuz gönül tamir edici mi, kalp kırıcı mı? Sözümüz kavgayı bitiriyor mu yoksa tartışmayı mı alevlendiriyor? Bu soruların cevabını bulmak için dil ve üslup konusunda birlikte bir gezintiye çıkalım.

1. Dil, Bizim Tercümanımızdır

Bizler akıllı, irade sahibi ve konuşarak anlaşan canlılarız. Çevremizde cereyan eden hadiseleri, göz, kulak, burun ve ten gibi duyu organlarımız vasıtasıyla öncelikle beynimize oradan da kalbimize gönderiyoruz. Gözümüzle gördüğümüz iyi veya kötü şeyler kalbimize gidiyor. Kulağımızla işittiğimiz iyi veya kötü şeyler kalbimize gidiyor. Burnumuzla aldığımız güzel, çekici veya kötü, iğrenç kokuların bizde oluşturduğu hisler ve etkiler kalbimize gidiyor. Tenimizle hissettiğimiz duygu ve bilgiler kalbimize gidiyor. Kulak, göz ve gönlün bu hassas özelliği nedeniyle “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme! Çünkü kulak, göz ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur.”² buyuruluyor. Çünkü kalplerimiz, duygu, düşünce ve bilgilerimizin toplandığı merkezdir.

Kalbimizdeki duygu, düşünce ve bilgileri diğer bireylerle paylaşmak istediğimizde nasıl aktarabiliriz? Konuşabiliyorsak dilimizle, konuşma engelliysek işaretlerle aktarırız. O zaman, konuşanın tercümanı dili; konuşma engellinin tercümanı işaretleridir. Tercümanın, aktaracağı duygu, düşünce ve bilgileri olduğu gibi, eksiksiz, doğru ve uygun bir üslupla aktarması gerekir. Düşündüğümüz, hissettiğimiz veya iletmek istediğimiz bilgiyi doğru aktarıp aktarmadığımızı düşünelim. Bu neden önemlidir? Muhatabımızın bizi doğru anlaması için önemli ve gereklidir. Anlaşılmama kaygısından dolayı bazen şöyle deriz: “Anlatabildim mi?” Çünkü kalbimizde olan bizim için bilinen, muhatabımız için bilinmeyen bir şey. Onu bilinir hâle getirirken öncelikle manayı yüklediğimiz sözcüklerin doğru seçilmesi gerekir.

Manayı yükleyeceğimiz kelimeleri doğru seçmek başka bir açıdan da önemlidir: Dilin benden razı/hoşnut olması. “Dil soyut bir olgu iken, nasıl razı olabilir veya nasıl razı olmaz ki?” diyebilirsiniz. Bununla kastımız, atalarımızın ilimle, irfanla yoğurduğu etkili, mana yüklü, ruhu olan kelimeleri terk edip ruhsuz, köksüz, etkisiz kelimeleri seçmektir. Örneğin, samimi bir arkadaşına “dostum”, “değerli arkadaşım” dersen dil razı olur ama “pampa, kanka...” dersen razı olmayabilir. Çünkü bu kelimeler, kimliksiz, ruhsuz argo kelimelerdir. O zaman dilimizi iyi bilmemiz ve kullanmamız gerekir.

2. Dilin Görevi Nedir?

Dil, duygu, düşünce ve bilgilerimizi paylaştığımız bir araçtır. Araç ise, kullananın niyetine göre iyi veya kötü bir amaca hizmet eder. Bıçak, sebze-meyve soymak, doğramak, kesmek gibi hizmetlerde kullanılırsa iyiye hizmet etmiş olur. Ama kişiyi yaralamada kullanılırsa kötüye hizmet etmiş olur. Bu ve buna benzer örnekler gibi dil de kullanıma bağlı olarak iyi veya kötü bir araçtır.

Amacımız dilimizle sevgiyi, güzeli, iyiyi, yardımlaşmayı vs. nakletmek ise, dil yaratılma amacına uygun kullanılmış demektir. Ama dilimiz ile çevremizdeki insanlara küfrediyorsak, yalan söylüyorsak, iftira atıyorsak, onları aşağılayan ve küçük düşüren sözler söylüyorsak, doğruluğunu araştırmadan duyduğumuz şeyleri naklediyorsak, kötü lakap takıyorsak… İşte o zaman dil yaratılma amacına uygun kullanılmamış demektir. O zaman dil, naklettiği şeyin içeriğine göre yararlı veya zararlı olur. Bu husus Kur’an-ı Kerim’de, hadis-i şeriflerde ve bu ikisi ile yoğrulmuş irfan geleneğimizde çok net bir şekilde görülür. Rabbimiz “İyi bir söz ve bağışlama, arkasından eziyet gelen bir sadakadan daha iyidir…”³ buyurarak, güzel sözün önemine dikkat çekmiştir. Kötü, kaba söz, insanı üzer, incitir. Gönül sultanımız Peygamberimiz bu hususun ne kadar önemli olduğunu ifade etmek için, “Zinadan uzak durursanız ve dilinize sahip çıkarak (yalan, gıybet, iftira, incitici sözlerden) sakınırsanız size cenneti garanti ederim.”⁴ buyurur ve cennete girme garantimizin formülünü verir bizlere. İrfan geleneğimizin kandillerinden biri olan Yunus Emre de şu güzel sözleri söyler:

“Bir gez gönül yıktın ise, 

Bu kıldığın namaz değil.

Yetmiş iki millet dahi,

Elin yüzün yumaz değil.⁵

Yunus’un ikazı sadece dile yönelik değil elbette. Ama dil de gönül yıkıcılardan olabilir dikkat edilmezse. Zira “Dilin cirmi (kendisi) küçük, cürmü (suçu) büyüktür.” Dil, telafisi zor ya da imkânsız yaralar açabilir. “Bıçak yarası geçer, dil yarası geçmez.” çünkü incitici sözler, muhatapta kalıcı duygu hasarlarına sebep olabilir. Zira geçen zaman, fırlayan ok ve ağızdan çıkan söz geri gelmez.

Meşhur İslam âlimlerinden İbn Kayyım el-Cevziyye’nin, “Dil elbette susmayacaktır. Dil ki, ya Allah’ı zikreder ya da boş sözler söyler. Nefis ki, sen onu hak ile meşgul etmezsen o seni bâtıl ile işgal eder. Kalp ki, eğer sen oraya Allah’ın sevgisini yerleştirmezsen yaratılmışların sevgisi kaçınılmaz olarak orayı doldurur.”⁶ sözünden de anlaşıldığı gibi, dil kaçınılmaz olarak konuşacaktır. Biz dilimizi, doğru ve faydalı sözlerle, ilmî ve fikrî konuşmalarla, Allah’ı zikir ve tesbihle, Kur’an tilavetiyle, anne babaya hürmet ifadeleriyle, iyi arkadaşlarla sohbetle süslemezsek o kaçınılmaz olarak başka faydasız şeylerle meşgul olacaktır.

3. Kişi, Dilinin Altında Gizlidir

“Kişi arkadaşının dini üzeredir. Kiminle arkadaşlık yaptığınıza dikkat edin!”⁷ hadisinin kültürümüzdeki yansıması, “Bana arkadaşını söyle sana kim olduğunu söyleyeyim.” atasözüdür. Biz de buna benzer bir çıkarım yaparsak şunu söyleyebiliriz: “Bana biraz konuş, sana kim olduğunu, çapını, kaliteni, insanlık seviyeni söyleyeyim!” Bunu atasözümüz öz bir şekilde ifade etmiştir: “Kişi dilinin altında gizlidir.” Zira dilimiz, bizim kim olduğumuzu, insanlığımızı, kalitemizi, çapımızı, kalbimizde olan iyilik veya kötülüğü ortaya koyan bir aynadır. “Küp içindekini sızdırır.” atasözü de buna işaret eder. Çünkü dilimiz, kalbimizde olanı dışarı naklediyor. Dilimizi test ettiğimizde, kötü bir sonuç çıkıyorsa, içimizi düzeltmemiz gerekir.

4. Tatlı Dil, Güler Yüz Kazandırır

İki dükkân komşusundan biri bal, diğeri sirke satarmış. Bal satanın dükkânına pek müşteri uğramazken, sirke satanın dükkânından müşteri eksik olmazmış. Bunu gören ve çok üzülen bal satıcısı bir gün dayanamayıp komşusuna: “Ya hu komşu! Ben dertlere derman, hastalıklara şifa, tatlılar tatlısı bal satıyorum ama dükkânıma uğrayan yok. Sen ise ekşi mi ekşi sirke satıyorsun ama maşallah dükkânından müşteri eksik olmuyor! Bunun hikmeti nedir?” demiş. Komşusu ona şöyle cevap vermiş: “Komşum! Evet, ben ekşi mi ekşi sirke satıyorum ama yüzüm bal satıyor. Sen ise şifalı bal satıyorsun ama yüzün sirke satıyor!”

Kültürümüze yerleşen ve birbirinden ayrılmadan kullanılan iki cümle vardır: “Güler yüz, tatlı dil.” Beşerî ilişkilerde bu ikisi çok önemlidir. İkisinden biri eksik olursa, iletişim verimli olamaz. Yüz gülerken, dil sert, kaba olursa sağlıklı bir iletişim olmaz. Dil tatlı ama yüz mahkeme duvarı gibi sert, somurtkan ise yine sağlıklı iletişim olmaz. Tatlı dil o kadar önemlidir ki, yılanı deliğinden çıkarır. Yani öyle sert mizaçlı insanlar vardır ki, kullandığınız tatlı dil onların kalplerini yumuşatıp size açar. Nice yumuşak huylu insan da kendisine yapılan kötü muameleden, sert sözler, kaba davranışlardan dolayı kızar ve sert tepki gösterir.

5. Kaba, Katı Kalpli Olmanın Zararı

Rabbimiz Kur’an-ı Kerim’de Resûlullah Efendimize şöyle hitap eder: “Sen onlara sırf Allah’ın lütfu sayesinde yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı kalpli olsaydın, hiç şüphesiz etrafından dağılır giderlerdi…”⁸ Kabalık, sertlik sahibini zor durumda bırakır. Çünkü “keskin sirke küpüne zarar verir.” Etrafında olan insanlar da sert mizaçlı ve katı kalpli böyle bir kişiye mecburiyetten katlanıyordur. Zira hiç kimse, kendini diliyle aşağılayan, iğneleyici sözlerle kendisini yaralayan, gönlünü kıran, ruh hâlini kötü etkileyen bir insanın yanında kalmak istemez. “Benim fıtratım bu kardeşim! Beni kabul eden böyle kabul etsin! Değişecek biri varsa, benim bu hâlime alışması gerekenlerdir.” diyen kimse ya yalnız kalır ya da etrafında mutsuz bir azınlık olur.

İnsanların birbirleriyle geçinebilmesinin en temel kriteri ahlaktır. Ahlak, “kişiyi, güzel davranışları sergilemeye sevk ediyorsa” buna “güzel ahlak” diyoruz. Güler yüzlü olmak, tatlı bir dille konuşmak, insanlarla selamlaşmak, insanların dertlerine ortak olmak, sevinçleriyle neşelenmek, üzüntülerinde onları teselli etmek gibi davranışlar güzel ahlakın yansımalarıdır.

Ahlak “kişiyi, kötü davranışları sergilemeye sevk ediyorsa” buna “kötü ahlak” diyoruz. Kaba davranışlar sergilemek, sert bir üslupla konuşmak, küfürlü konuşmak, aşağılayıcı söz ve hareketler yapmak, gülümseyene somurtmak, selam verene karşılık vermemek, insanların hâllerini hatırlarını sormamak, üzüntülerini paylaşmamak, sevinçlerine ortak olmamak gibi davranışlar da kötü ahlakın yansımalarıdır. “Güzel ahlak” dünyanın neresinde olursa olsun hiç kaybetmeyecek, sahibini değerli kılacak yüce bir haslettir.

6. Topluluk İçinde Söz Söyleme Üslubu

Peygamber Efendimiz çevresinde cereyan eden yanlışlara müdahale ederken bu hatayı yapan muhataplarını kırmamak, incitmemek için şöyle derdi: “Bu nasıl iştir! Bazılarınızı neden hoş olmayan şeyler yaparken görüyorum!”⁹ Yani eleştirirken hatayı yapanı ifşa etmemek, terbiye ederken rezil etmemek için ismini açıkça söylemezdi. Hatayı yapanı başka insanların yanında ikaz etmek, düzeltmeye çalışmak o kişinin onurunu zedeler. Böyle bir davranış hayır ve iyiliğe değil, kırgınlık ve mahcubiyete sebep olur.

İnsan beşerdir, şaşabilir. Bugün o hata yaptı ise yarın benim de hata yapmam muhtemeldir. Bugün onun dili sürçtü ise yarın benim de dilim sürçebilir. İnsanların bize nasıl davranmasını istiyorsak bizim de başkalarına öyle davranmamız gerekir. Hata yapanı toplum içinde eleştiren insanlar için “yerin dibine soktu” tabiri kullanılır. Yani hatasından dolayı toplum içinde eleştirilen o kadar mahcubiyet duymuştur ki, “yer yarılsa da içine girsem” diyecek duruma gelmiştir. Empati yaparak “Kendimiz için istediğimiz (iyi, hayırlı) bir şeyi başkaları için de istemeliyiz.”¹⁰ Yine “Kendimiz için istemediğimiz (zor durumda bırakacak) bir hâli başkaları için de istememeliyiz.” Bu tavır, insanın Yüce Allah’a imanının kemalini ve kalitesini gösteren bir hâldir. İnsanlar birbirlerine bu bakış açısıyla davransa, hiç kırgınlık, küskünlük, kavga, dövüş olur mu?

Toplum içinde alaycı, aşağılayıcı, kaba, sert, patavatsız, aşırı yüksek sesle, bağıra bağıra konuşmalardan kaçınmamız gerekir. Samimi, içten, sıcak, candan, saygı içinde güzel bir üslup benimsemeliyiz. Sergileyeceğimiz üslubun bulunduğumuz yere uygun olması gerekir. Nasıl ki resmî ve ciddi meclislerde laubali konuşmaların yapılması uygun değilse, dost ve arkadaş meclisinde de resmî, ciddi bir eda ile konuşmak uygun değildir. Etrafımızdaki insanlara pozitif enerji verecek olumlu söz ve davranışlar sergilemeli, insanların ruhlarını daraltacak karamsar söz ve davranışlardan kaçınmalıyız. Burada doğru ve uygun üslubu kendimiz belirlemeliyiz. Seçeceğimiz üslup bizi ya vezir ya da rezil eder.

7. Toplum İçinde Fısıldaşmak

Bir mecliste üç kişi otururken iki kişinin kendi aralarında gizli konuşması veya üçüncü kişinin bilmediği bir dilde konuşması, üçüncü kişinin yanlış anlamasına sebep olabilir. Bu davranıştan kaçınmak gerekir. Ancak üçüncü kişinin lehine düşündükleri bir iyilik, sadaka veya başka bir fayda gereği, rencide olmaması için fısıltıyla konuşmalarında bir mahzur yoktur. Nitekim Cenab-ı Allah, “Onların fısıldaşmalarının birçoğunda hayır yoktur. Ancak bir sadaka verilmesini yahut bir iyilik yapılmasını ya da insanların arasının düzeltilmesini isteyenler müstesnadır. Kim Allah’ın rızasını elde etmek için bunu yaparsa biz ona ileride büyük bir karşılık vereceğiz.” buyurur.¹¹

Bize göre küçük, basit, önemsiz gibi görünen şeyler, bizi yaratan ve yarattığı kulların ruh hâllerini, psikolojilerini ve hislerini bütün varlıklardan daha iyi bilen Allah (cc) nezdinde önemlidir. Yüce Allah, hiçbir kulunun ciddi bir gerekçe olmadan üzülmesini istemez. Bu nedenle konuşmalarımızla hiçbir kişinin üzülmesine sebep olmamalıyız. Nitekim Rabbimizin, “Arkadan çekiştiren, ayıp/kusur arayan, servet toplayıp onu sayıp duranın vay hâline!”¹² buyruğu, arkadan çekiştirmememiz, ayıp ve kusur aramamamız gerektiğini söyler bizlere. İnsanları değerlendirmede ve onlarla ilişkilerimizde “bardağın dolu tarafını” görmeli ve insanlara ona göre davranmalıyız.

8. Ya Hayır Söyleyelim ya da Susalım

Resûlullah’ın (sas) “…Ya hayır söyle ya da sus” sözünden konuşmayalım, sohbet etmeyelim, ilmî müzakere veya tartışma yapmayalım anlamı çıkmaz. Sözümüzün hayır olması, hayır ve iyilik konuşmamız tavsiye edilmektedir. Resûlullah (sas) ashâbıyla (arkadaşlarıyla) sohbet eder, kendisi konuşur, karşısındakileri dinler, soru sorar, cevaplarını dinlerdi. Hiç kimseyi susturmuş değildir. Eğer yanında kaba, sert, incitici, kardeşlik hukukunu zedeleyici sözler söylenirse tepki göstererek o mekânı terk ederdi. Zira karşılıklı atışmalar, sövmeler şeytanın teşvik ve tahriki ile olur. Nebi (sas) de şeytanın olduğu bir yerde bulunmak istemezdi.¹³ O (sas), aralarından ayrılıp meclisi terk ettiği zaman, insanlar hata yaptıklarını anlarlardı.

Peygamberimizden sonra İslam Devleti’ni idare eden Halife Hz. Ömer’in oğlu Abdullah b. Ömer başından geçen bir hadiseyi şöyle anlatır: “Bir keresinde Resûlullah (sas) ‘Yaprakları dökülmeyen ve Müslümana benzeyen ağaç hangisidir?’ diye bir soru sordu. Mecliste bulunan sahâbe cevap veremedi. Benim aklıma hurma ağacı olduğu geldi. Fakat küçük olduğum için cevap vermeye cesaret edemedim. Sonunda insanlar cevabı bilemeyerek, ‘Ey Allah’ın Resûlü siz söyleyin’ dediler. Hz. Peygamber (sas) ‘Hurma ağacı’ buyurdu. Oradan ayrılıp giderken ben (Abdullah b. Ömer) babama, ‘Resûlullah (sas) ağacın hurma ağacı olduğunu söylemeden önce kalbime doğmuştu.’ dedim. Bunun üzerine babam: ‘Söylemen beni çok sevindirirdi.” dedi.¹⁴ Hz. Ömer bu davranışıyla oğlunu -yaşı küçük olmasına rağmen edebe riayet ederek büyükler yanında- bildiği konularda konuşmaya teşvik etmiş, kendisinin de bundan memnun olacağını söylemiştir. Dolayısıyla, konuşmak dinimizde, kültürümüzde yadırganan, kötülenen bir davranış değildir.

Toplumdaki “Büyüklerin yanında konuşulmaz.” gibi sözleri, öncelik hakkı olarak anlamalıyız. Zira büyüklerimiz, tecrübe sahibidir; onların tecrübelerinden istifade etmemiz gerekir. Ama mecliste büyükler konuştuktan ve görüşlerini açıkladıktan sonra, usulüne uygun bir şekilde söz alıp düşünce ve kanaatimizi dile getirebiliriz. Zira “akıl yaşta değil, baştadır.”

Kişi, kendisini, ailesini, namusunu, dinini, dindaşlarını, mazlumu, bayrağını, mukaddesatını, malını savunması gereken durumlarla karşılaşabilir. Böyle bir konumda, susmak doğru değildir. Zira haksızlık karşısında susan dilsiz şeytandır. Çünkü kötülüğe rıza göstermiş olur. Bunu millî şairimiz Mehmet Akif Ersoy ne güzel ifade eder:

Zulmü alkışlayamam, zalimi asla sevemem.
Gelenin keyfi için geçmişe kalkıp sövemem.
Biri ecdadıma saldırdı mı, hatta boğarım!
Boğamasam da hiç olmazsa yanımdan kovarım.

Yumuşak başlı isem, kim dedi uysal koyunum.
Kesilir belki, fakat çekmeye gelmez boynum.
Kanayan bir yara gördüm mü yanar ta ciğerim.
Onu dindirmek için kamçı yerim, çifte yerim!

9. Üslup, Dilin Ayrılmaz Parçasıdır

Dilde üslup, meramı anlatma, sözü söyleme biçimi, tarzı, yolu, yöntemidir. Sözden söze, söyleyişten söyleyişe fark vardır.

“Vusûlsüzlüğümüz, usulsüzlüğümüzdendir.” sözü, İslami ilimlerde meşhur ve yaygın bir kullanımdır. Bu söz ile “bir gayeye ulaşılamamasının nedeninin, hedeflenen şeyin usulüne uygun yapılmamasından kaynaklandığı” kastedilir. Dildeki üslupsuzluk da bunun gibidir. Eğer konuştuğumuzda üslubumuz güzelse gayemize yüzde doksan dokuz ulaşırız. Ama üslubumuz kötü ise hedefe ulaşmamız oldukça zordur. Kaş yapalım derken göz çıkarırız.

Bir keresinde, halifelerden birinin meclisinde bulunanlar bir mesele hakkında konuşurlar. Sözüne itibar edilen Ahnef b. Kays ise sessiz kalır. Halife, “Ya Ebâ Bahr (Ahnef b. Kays) sen neden konuşmuyorsun” deyince, Ahnef şöyle cevap verir: “Yalan söylersem Allah’tan, doğru söylersem sizden korkarım.”¹⁵ Ahnef sözündeki bu üslubuyla, doğrudan da şaşmamış, kendine yönelik muhtemel zararı da uzaklaştırmıştır. Bu nedenle “Her doğru her yerde söylenmez.” denilir. Sözü doğru söylemek gerekir. Çünkü Müslüman, yalan söylemez. Ama bildiğimiz o doğrunun bulunduğumuz mecliste söylenmesi, dinimiz, o meclistekiler veya kendimiz hakkında olumsuz sonuçlar doğuracaksa bunu söylemekten kaçınmamız gerekir.

“Çok konuşan çok hata yapar.” sözü, bir Arap atasözüdür. Kişi konuştukça bilmediği konulara dalar, bilmediği konularda konuşan da çok hata yapar. Kişinin bildiği konularda konuşması, hatadan emin olmasını sağlar. Çok konuşmak maharet değil, doğru ve faydalı konuşmak maharettir.

10. Ortama Uygun Konuşma Önemlidir

“Her duruma uygun söz vardır” prensibini de dikkate almalıyız. Cenaze evinde fıkra anlatılmaz; düğün evinde hüzünlü hadiselerden bahsedilmez; önemli hususların konuşulduğu ciddi bir mecliste mizah yapılmaz; toplum içinde bağıra bağıra telefonla konuşulmaz. Nikah memuru “Falan kimse ile evlenmeyi kabul ediyor musun?” diye sorduğunda şaka yapacağım diyerek “hayır” denmez… Çünkü bunun şakası olmaz. Örnekleri çoğaltmak mümkündür. Kişinin ne zaman, nerede, ne konuşacağını bilmesi gerekir. Akla her gelen söylenmemelidir. “İstediğini söyleyen, istemediğini işitir.” sözünün de ifade ettiği gibi, istemediği durumlarla karşılaşabilir. Gönül Sultanı Yunus Emre, yıllar önce söylediği ama bütün zamanlara hitap ettiği şiirinde üsluba dikkat çekerek, sözün ne zaman, nerede ve nasıl söylenmesi gerektiğini ne güzel ifade etmiştir:

Söz ola kese savaşı, söz ola kestire başı,

Söz ola ağulu (zehirli) aşı, bal ile yağ ede bir söz.

Kişi bile söz demini, demeye sözün kemini,

Bu cihan cehennemini, sekiz cennet ede bir söz.¹⁶

11. Aile İçinde Dil ve Üslubumuz

İnsan bebeklik, çocukluk, gençlik, orta yaşlılık (yetişkinlik) ve yaşlılık gibi ömür merhalelerinden geçer.

Bebeklik, bebekler açısından ilk öğrenme merhalesidir ve şuursuz davranışlarla yaşanır. Bebekler bu merhalede yaptıkları fiillerden sorumlu olmazlar.

Çocukluk evresinde öğrenme devam eder, şuur yavaş yavaş gelişir ama yine de tam değildir. Örneğin, aile içinde dayı, amca gibi aile bireyleri genellikle neşelenmek için çocuğa sövmeyi öğretirler. Çocuk bunu söyler ama kelimenin anlamını bilmeden tekrar eder. Bunu söyleyen çocuk kınanmaz ama söyletmeye çalışan yakını kınanır, kınanması da gerekir. Çünkü çocuk, işlenmesi gereken bir pırlanta gibidir. Bu çocuğu kötü sözlerle yetiştirmek doğru değildir.

Gençlik yılları ise, çoğu şeyin öğrenildiği, sözün ne manaya geldiğinin bilindiği, yanlış ile doğrunun ayırt edildiği çağdır. Genç artık dili nasıl kullanması gerektiğini öğrenmiştir. Söylediği sözlerle ya övülmeyi ya da kınanmayı hak eder. İşte bizim odaklanmamız gereken merhale burasıdır. Ailede görülen iyi bir ahlaki eğitim, okul ve sosyal çevrede muhatap olunan iyi ahlaki atmosfer gencin ahlakını olumlu etkiler.

Genç aile içinde ve dışarıda diline hâkim olmalı, büyüğe hitap ederken saygı, küçüğe hitap ederken sevgi çerçevesinde konuşmalıdır. Günümüzde anne babaların üzüldüğü hususlardan biri de gençlerin kendilerine hitap ederken saygısız ve kırıcı bir şekilde hitap etmeleridir. Büyüklerimiz bizi eğitirken “Efendim babacığım”, “Tamam anneciğim”, “Başüstüne dedeciğim”… diyerek hitap etmemiz gerektiğini söylerlerdi. Şimdi bizler bu konudaki hassasiyetlerimizi, film ve diziler gibi olumsuz örneklerle kaybettik. En basit ifadelerle, “Ne var”, “Ne diyorsun” hitap sözleri, anne babayı incitmektedir. Allah (cc) Kur’an-ı Kerim’de anne baba hakkında, “… Onlara öf bile deme! Onları azarlama! İkisine de gönül alıcı güzel sözler söyle.”¹⁷ buyurmaktadır. Bu anlamda gençlerimizin kendilerini gözden geçirmesi gerekir.

Orta yaşlılık ve yaşlılık dönemleri ise, kişilerin artık karakterinin sabitleştiği, değişimlerin imkânsız değil ama çok zor olduğu bir dönemdir. Gençlik yıllarımızı, kendimizi olgunlaştırma gayretiyle geçirelim. Biz ilk önce, kendi kapımızın önünü süpürmekle, ıslaha kendi nefsimizden başlamakla sorumluyuz. Kendi nefsinde gerçekleştiremediğin hiçbir şeyi, başka bir kimseden isteyemezsin.

12. Okulda Dil ve Üslubumuz

Okul, aile yuvamızdan sonra okumayı, yazmayı, doğruyu-yanlışı, kısaca hayatı öğrendiğimiz eğitim yuvamızdır. Ailemizden sonra ikinci büyük ailemiz olan, evden sonra hayatımızın büyük bir kısmını geçirdiğimiz okulumuzun iki önemli üyesi öğrenciler ve öğretmenlerdir. Okul içinde, öğrencilerin öğretmenleriyle ve kendi aralarında cereyan eden diyalogları son derece önemlidir.

Aynı ortamı paylaştığımız, aynı havayı teneffüs ettiğimiz, mutluluk ve hüzünleri paylaştığımız sınıf arkadaşlarımızla diyaloğumuzun sevgi, saygı ve nezaket çerçevesinde olması gerekir. Birbirlerine karşı, kaba ve kırıcı bir üslupla yapılan konuşmalar arkadaşlık ortamını olumsuz etkiler. O mekân huzur mekânı olmaktan çıkar ve huzursuzluk hissedilen bir mekâna döner.

Öğretmenlerimize karşı üslubumuz da sevgi, saygı ve nezaket çerçevesinde olmalıdır. Çünkü öğretmenlerimiz, değerleri biçilemeyecek hürmete ve saygınlığa sahip kişilerdir. Öğretmenin, ilim adamının kıymetini “Âlimler, peygamberlerin mirasçısıdır.”¹⁸ şeklindeki peygamberî müjdeden anlayabiliriz. Öğretmenlik, o kadar yüce bir meslektir ki, doğruları öğretme anlamında peygambere mirasçılık demektir. Peygamberimiz, “Ben muallim olarak gönderildim.”¹⁹ sözüyle de, insanlara doğruyu ve güzeli öğretmenin peygamber mesleği olduğunu bildirmiştir. Hz. Ali’nin (ra), “Bana bir harf öğretenin kölesi olurum.”²⁰ sözü de öğretene karşı bakış açımızın nasıl olması gerektiğini veciz bir şekilde ifade eder.

Sınıfta, öğretmenimiz söz hakkı verdiğinde konuşalım konuşmasına ama sırf insanları güldürmek için konuşmayalım. Ders esnasında arkadaşlarımı güldüreyim diye yapılan şaka, espri ve yersiz konuşmalar aslında hem kendimize hem de arkadaşlarımıza zarar verir. Şaka, espri yapayım da arkadaşlar gülsün psikolojisindeki bir öğrenci derse adapte olamayarak kendine, arkadaşlarını huzursuz ettiği için arkadaşlarına, öğretmeninin derse olan dikkatini dağıtarak öğretmenine zarar verir. Konuşurken yalan katılan sözler ise dinen ve ahlaken zaten doğru değildir. Nitekim Peygamber Efendimiz, “İnsanları güldürmek için konuşurken yalan söyleyene yazıklar olsun! Yazıklar olsun! Yazıklar olsun!”²¹ buyurur.

Bunları neden bilmemiz gerekiyor? Çünkü “İnsan, bilmediğinin düşmanıdır.” Bilirsek, değerini takdir edersek ona göre davranır, ona göre konuşuruz. Öğretmenlerine karşı saygıyı yitirmiş, öğretmenle konuşurken arkadaşıyla konuşur gibi laubali, seviyesiz konuşan öğrencilerin varlığını gördükçe, duydukça kahroluyoruz. Çünkü kalpten kalbe giden sevgi ve saygı bağı zedelenirse, iletişim zayıflar ve öğrenci öğretmeninden gereği gibi istifade edemez.

13. Başkası Saygısızlık Yapsa da Biz Yapmamalıyız

Bir gün Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî dervişleriyle sema meclisinde tevhid ederlerken bir sarhoş nara atarak meclise dalar. Dervişler meclise saygısızlık yapan sarhoşun üzerine çullanıp onu linç etmek için harekete geçerler. Mevlânâ ise dervişlerine seslenerek şöyle der: “Ey dervişler! O içmiş, siz sarhoşluk ediyorsunuz!”

Muhatap olduğumuz insanların âlimi vardır cahili vardır, ayığı vardır sarhoşu vardır. Yine kendini dev aynasında gören kibirlisi vardır, alçak gönüllüsü vardır, delisi vardır, velisi vardır… Biz deli ile deli olamayız; cahile cahilce davranamayız. Akrep bizi ısırdı diye akrebi, köpek ısırdı diye köpeği ısıramayız. Bu nedenle karşılaştığımız hadiselerde sükûnet içerisinde, düşünerek hareket etmeliyiz. Sarhoş ne yaptığını bilmez bir hâlde iken, ona ne yaptığını bilmez bir hâlde davranamayız. Sarhoş akli melekesini kaybetmiş ona göre davranır. Biz ise akılla, irfanla davranmalıyız.

Neticesi tartışma, kavga gibi nahoş durumların olacağı sıkıntılı ortamlardan uzak durmak gerekir. Akılsız, düşüncesiz bir kişi konuştuğunda ona cevap bile verilmemelidir. Bu manada Cenab-ı Allah, “Cahillerden yüz çevir.”²² buyurur. Böyle bir durumla karşılaşıldığında susmak en iyi cevap olacaktır. Böyle bir kişiye cevap verildiğinde cesaret de verilmiş olur.²³ Çünkü karşı taraf sizin gayenizi anlamayabilir ve size seviyenize göre muamele etmeyebilir. Şair Fuzûlî de bu konuda ne güzel ikaz eder bizleri:

Âlim ile sohbet lâl ü mercan incidir,

Câhil ile sohbet günde bin cân incitir.²⁴

14. Dilimizle İnsanların Kendimizden, Dinimizden Uzaklaşmasına Sebep Olmamalıyız

Peygamberimiz (sas) huzuruna sarhoş olarak gelen bir kişiye sahâbenin çıkışıp azarlamasını görünce, “Kardeşinize karşı, şeytana yardımcı olmayın!”²⁵ buyurmuştu. Ardından da, “Ona lanet etmeyin! Vallahi ben onun Allah ve Resûlü’nü sevdiğini biliyorum.”²⁶ demiştir.

Biz insanları hata, kusur ve günahları sebebiyle küçük görüp sözlerimizle ötekileştiremeyiz. Muhatap olduğumuz insanlarda sevmediğimiz hasletler olabilir ama o insanı zihnimizden, gönlümüzden atamayız. Yani işlediği günahı sevmeyiz ama işleyene merhamet nazarıyla bakıp şefkatle muamele ederiz.

Sözlerimizin insanları kendimizden, dinimizden, kültürümüzden, devletimizden soğutucu, uzaklaştırıcı değil, sevdirici olması gerekir. Allah (cc) Hz. Musa ve Hz. Hârun’u tanrılık iddia eden Firavun’a gönderdiği zaman, “İkiniz birlikte Firavun’a gidin, çünkü o sınırı çok aştı. Yine de ona söyleyeceklerinizi yumuşak bir üslupla söyleyin. Belki de bu şekilde uyarmanız dolayısıyla aklını başına toplar veya içine bir korku düşer.”²⁷ buyurmuştur. “Yine de ona yumuşak bir üslupla söyleyin.” buyurarak, üslubun ne kadar önemli olduğunu bizlere öğretmiştir.

Mevlânâ hazretlerinin, “Biz fasl etmeye değil vasl etmeye geldik.” yani “Biz insanların arasını ayırmaya değil birleştirmeye geldik.” sözü bizim için çok önemlidir. Sözümüzle insanları yargılamaya, ötekileştirmeye değil insanlar arasını kaynaştırmaya, araları düzeltmeye, küsleri barıştırmaya çalışmalıyız.

15. Şakası Dahi Olmayacak Konuşmalar

İnsan günlük hayatta, hastalık, fakirlik, borçlanma, yakınlarını kaybetme, başarısızlık, aile içi huzursuzluk, insanların yalan ve aldatmalarına maruz kalma gibi birçok farklı durumla karşılaşabilir. Din, mezhep, meşrep açısından farklı insanlarla muhatap olur. Muhatapların durumlarına göre farklı tepkiler verir. Verdiği tepkilerden söz olup dışa vurulanların bazısı öyle tehlikelidir ki, dünya ve ahiret saadetini olumsuz etkiler.

Resûlullah Efendimiz, bazı hususların şakayı kaldırmayacak kadar ciddi olduğunu bildirmiştir.²⁸ Bu nedenle söz ağızdan çıkmadan önce kırk kez düşünüp bir kez söylenmelidir. Ağızdan çıktıktan sonra o söz kişiye aittir, kişi o sözden kaynaklanacak sonuçlardan sorumludur. Örneğin, söz vermek kolaydır, ağızdan bir çırpıda çıkar ama verilen sözü yerine getirmek önemlidir. Konuşmak kolaydır ama yalan söylemek mümine yakışmaz. Bu nedenle gönlümüzün sultanı Peygamberimiz şöyle buyurur: “Münafığın alameti üçtür: Konuştuğu zaman yalan söyler, söz verdiği zaman yerine getirmez, ona bir şey emanet edildiğinde hıyanet eder.”²⁹  Bu nedenle, bir şeyi söylemeden önce onu iyi düşünmeli, bize nelere mâl olacağını iyi hesaplamalıyız. Bu bağlamda, bizi zor durumda bırakacak birkaç hususu unutmamak için hatırlayalım:

15.1. İnkâr Sözleri (Elfâz-ı Küfür)

“Elfâz-ı küfür”, inkar sözleri demektir. Mümin, hayatta karşılaştığı zorluklarla mücadele etmeli, kul olarak elinden geleni yapmalı, gücünün yetmediği hususları Allah’a havale etmelidir. Yapacağı bir iş de O’na canıgönülden dua etmektir.

Mümin imtihan gereği karşılaştığı zorlu durumlarda sabır göstermeli, öfkesine hâkim olmalı, inancına zarar verecek sözler söylememelidir. Allah korusun öfke hâlinde bazı insanlar Allah’a, Kur’an’a, dine sövebilmektedirler. Yine birine öfkelenerek, “Bunun gibi Müslüman olacağıma gavur olurum daha iyi” gibi sorumsuzca sözler dile gelebilmektedir.

İnsanın yaşadığı acı olaylar karşısında üzülmesi, gözyaşı dökmesi normal bir şeydir. Ancak, böyle durumlarda metanetini kaybederek Allah’ın razı olmayacağı sözler etmesi bir mümin için kabul edilir şeyler değildir. Bizler Yüce Allah’ın sonsuz adalet ve merhamet sahibi olduğunu hiç bir zaman unutmamalıyız.

Bir Müslüman karşılaştığı durumlar için, “Ne gelirse yahşîdir, o da dostun bahşidir.” yani “Başımıza ne gelirse gelsin, mevlâmız (dostumuz) Allah’ın hediyesidir.” demelidir. Yunus Emre’miz ne güzel söyler:

Hoştur bana senden gelen,
Ya hilat-u yahut kefen,
Ya taze gül yahut diken,
Kahrında hoş lütfun da hoş.

Gelse celâlinden cefa,
Yahut cemâlinden vefa,
İkisi de cana safâ,
Kahrın da hoş, lütfun da hoş.³⁰

İşte Rabbinden gelen acı, tatlı her imtihana gösterilen bu teslimiyet kul Yunus’u, vefatından sonra da hayırla yâd edilen gönüller sultanı yapmıştır.

Öte yandan arkadaş meclislerinde ya da çeşitli etkinliklerde eğlence adı altında din ve mukaddesat ile ilgili konular hafife alınabilmekte, zaman zaman alay konusu edilebilmektedir. Bir Müslümanın böyle şeyler yapması düşünülemeyeceği gibi bu tür şeylerin dinleyicisi olarak küfür içeren sözlere tanıklık etmesi de onu sorumlu tutacaktır.

15.2. Başkalarına Kâfir Demek: Tekfîr

“Tekfîr”, Mümin olan birini kâfir olmakla itham etmektir. Bu davranış, dinî açıdan çok tehlikelidir. Zira Resûlullah Efendimiz şöyle buyuruyor: “Kim kardeşine kâfir derse, ikisinden biri mutlaka kâfir olur. Eğer itham edilen kâfir değilse, küfür itham edene döner.”³¹ Bu nedenle etrafımızdaki insanların sözlerini, davranışlarını hüsnüzan ile hayra yormalıyız. Bizim yetkimizde olmayan, birilerini dinden çıkartma işiyle uğraşmamalıyız. Bir kişiyi tekfir etmek çok ağır bir ithamdır. Öyle ki itham edilen kişinin dünyada iken Müslüman muamelesi görmemesi gerektiği anlamına gelir. Bu da en basitinden itham edilen kişinin dünyadayken Müslüman mezarlığına gömülmemesi gerektiğini, ahirette de cehennemlik olduğunu söylemek demektir. Fakat hemen belirtelim ki bizler, bu tür bir vebalin altından kalkamayız. Hiç kimsenin şeref, haysiyet ve onuruyla oynama hakkımız yoktur.

“Biz İslam’ı en iyi yaşayan insanlarız, grubuz, mezhebiz, meşrebiz, tarikatız; bizim dışımızdakiler dalâlet, bid’at ve hatta küfür içerisinde” bakış açısı, son derece yanlıştır. Bu anlayış, İslam ümmetinin bölünmesinin ve parçalanmasının en büyük sebeplerinden biridir. Bu nedenle Peygamberimizin şu sözlerini kulaklarımıza küpe yapmalıyız:

“(Olgun) Mümin, namusa dil uzatıcı, lanet okuyucu, kötü iş yapan, kötü sözlü olamaz.”³²

“(Olgun) Müslüman, elinden ve dilinden diğer Müslümanların zarar görmediği kimsedir.”³³

Bir gün Peygamber Efendimiz arkadaşlarıyla sohbet ederken, “Söyleyin bakalım, müflis (iflas eden) kimdir?” diye sordu. “Parası pulu olmayana müflis denir.” dediler. Resûlullah (sas) “Ümmetimden gerçek müflis, kıldığı namaz, tuttuğu oruç, verdiği zekâtla pek çok sevap kazanarak ahirete gelen, ancak kimine söven, kimine iftira atan, onun malını yiyen, bunun kanını döken, şunun canını yakan, bundan dolayı da hesap görülmeye başlanınca, yaptığı ibadetlerinin sevabı hakaret ettiği, iftira attığı, canını yaktığı kimselere dağıtılan ve bu şekilde daha üzerindeki kul hakları bitmeden sevapları tükeniveren, başkalarına verecek sevabı kalmadığı için, haklarını yediği kimselerin günahı sırtına vurulmuş ve cehennemin yolunu tutmuş kimsedir.” buyurmuştur.³⁴ Yani güzel amellerle ahirete göçmesine rağmen ahirette iflas eden kişi müflistir, gerçek manada iflas etmiştir.

Bir gün Muâz (ra) Resûlullah Efendimize, insanları cehennemden uzaklaştırıp cennete ulaştıracak ameller hakkında soru sormuştu. Sevgili Peygamberimizin buna verdiği cevaplar arasında diline sahip olmak da vardı. Muaz (ra) buna şaşırarak “Konuştuklarımızdan dolayı hesaba mı çekileceğiz?” diye sorunca Resûlullah (sas) ona şöyle dedi: “Allah hayrını versin ey Muâz! İnsanları yüzüstü cehenneme sürükleyen, dillerinin söylediğinden başka nedir ki? Kim Allah’a ve ahiret gününe inanıyorsa, ya hayır söylesin veya sussun’…”³⁵ Peygamberimiz bu cevabıyla, konuştuğumuz şeylerin ahirette hesabını vereceğimizi, yalan ve iftira gibi konuşmaların kişiyi azaba sürükleyeceğini haber vermiştir.

Kötü sözler sadece muhatabı etkilemez, sözün söylendiği mecliste bulunanları da olumsuz etkiler. Bu nedenle, İslam kültüründe sövme, lanet etme hoş görülmemiştir. Yabancı film ve dizilerde oyuncuların birbirlerine “lanet olası pislik!”, “canın cehenneme”, “cehenneme kadar yolun var” gibi sözler söylediklerine şahit olmuşuzdur. Bu ifade tarzı İslam’la yoğrulan kültürümüzle uyuşmaz. Büyüklerimiz sinirlendiklerinde bile muhatabına dua sözleriyle kızmışlardır: “Allah hayrını versin”, “Allah kahretmesin”, “Allah cezanı vermesin”. Eğer canı çok yanmış ve dua sözleri söyleyemiyorsa bile “Allah müstahakını versin”, “Allah bildiği gibi yapsın” diyerek lanet okumamış, işi Allah’a havale etmişlerdir. İslam kültüründeki bu tavır, sözün boş ve tesirsiz bir şey olmadığı bilincinin bir yansımasıdır.

Sözün etrafımızdaki insanlar için de bir tesiri, kalıcılığı olduğu asla unutulmamalıdır. Etrafımızdaki insanlar –özellikle de kişiliğin oluşma safhalarının önemli bir evresi olan 7-15 yaş arası çocuklar ve gençler– söylediğimiz sözleri gönüllerine atmakta ve zihinlerine kazımaktadırlar. Onlara oluşturduğumuz çevre dilinin nazik ve kibar olması gerekir. Kaba, müstehcen, lanet okuyucu, sövme… sözleriyle oluşturduğumuz çevremizdeki insanlar, nâzik, kibar dil ve üsluplarını kaybederler. Bizim etkimiz sebebiyle kaba, çirkin konuşmaya başlarlar. Bunun sorumluluğu da böyle konuşan ve buna müsamaha gösterenlere olacaktır.

Kötü sözlü olmanın olumsuz sonuçları sadece bu dünyada tezahür etmez, ahirete de yansır. Bu bizim için son derece önemlidir. Çünkü biz hayatın sadece dünya hayatı ile sınırlı olduğunu düşünen, ahirete inanmayan, dünyadaki yaşayışımızdan hesaba çekilmeyeceğimizi düşünen insanlar değiliz, olmamalıyız. Çünkü bu dünya, insanların hangisinin daha iyi kulluk yaptığının, hangisinin yapmadığının sınandığı imtihan dünyasıdır. Bu hakikatler, sadece yaşı ileri olanları ilgilendiren hususlar değildir. Akıl baliğ olduktan sonra yani ergenlik döneminden itibaren her kişi kendi yapıp ettiklerinden sorumludur.

15.3. Başka İnanç Sahiplerinin Dinine, Mukaddesatına Sövmek

Cenab-ı Allah Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyuruyor: “Allah’tan başkasına tapanlara hakaret etmeyin; sonra onlar da bilgisizlik yüzünden sınırı aşarak Allah’a hakaret ederler…”³⁶ Herhangi bir dini seçmede, zorlamak, baskı yapmak, “Din konusunda zorlama yoktur.”³⁷ ayetiyle yasaklanmıştır. Allah (cc) Kur’an’ı açık bir şekilde göndermiş, Peygamberi aracılığıyla uygulamasını insanlara öğretmiş, kapalı olan yerlerini açıklamıştır.

İslam’a girmede baskı emredilmemiş, tercih insanlara bırakılmıştır. “Sizin dininiz size benim dinim bana.”³⁸ prensibiyle din seçme hürriyetini açık ve gür bir sedayla ilan etmiştir. Yani İslam dini, sağlam tevhid inancıyla, teklif ettiği adaletli yönetim ve muamele sistemiyle, insanlık paydasında eşitlik prensibiyle ve daha birçok güzel esaslarıyla bütün din ve dünya sistemlerine meydan okumaktadır. Çünkü İslam dini kendinden son derece emindir. Bu nedenle bir Müslüman başka din mensuplarına, dinlerine ve mukaddesatına sövemez, sövmesi haramdır. Çünkü bu itici davranış, İslam’a ve İslam’a ait olan mukaddesata sövülmesine yol açabilir. Bazen cahil insanların başkalarının bağlı olduğu mezhebe, meşrebe dil uzattığı görülür. Bu davranıştan kaçınmak gerekir.

16. Konuşurken Dikkat Edilmesi Gereken Bazı Hususlar

Muhatapları rahatsız edecek şekilde, bağıra bağıra konuşmaktan kaçınmalıyız.

Gereksiz ayrıntılara dalarak sözü uzatmamalıyız.

İslami hassasiyet gereği, bir erkek yakın akrabası olmayan yabancı bir kadın ile konuşurken gözlerinin içine bakarak konuşmamaya gayret etmelidir.

İnsanların tercihi olmayan ırk, dil, ten rengi, güzellik-çirkinlik, soy, fakirlik gibi hususları eleştirmek doğru değildir.

Muhatapların tamamını veya bir kısmını üzecek fıkra, hikâye gibi şeyleri anlatmaktan kaçınmalıyız.

Vakarımızı, saygınlığımızı azaltacağı için insanları güldürmek amacıyla laubali şakalar, esprilerden, içine yalan katılmış sözlerden uzak durmalıyız.

İnsanlara hitap ederken isimleriyle ve nezaket gereği “siz” kelimesi ile hitap etmeliyiz.

Kendi özelimizi insanlara anlatmamalıyız.

Sonuç

Dil ve üslup, toplum hayatı yaşayan biz insanlar için oldukça önemlidir. Kişi tatlı dili ve güler yüzü ile toplum içinde sevilir, sayılır. Kaba ve sert üslup ile konuşan, diyalog kuran insanlar ise sevilmez. Bu nedenle hayatta sevilen ve başarılı bir insan, aynı zamanda iyi bir mümin olmak isteyen kişi, mutlaka dil ve üslubunu gözden geçirmeli, kusurları varsa bunları düzeltmelidir.

İnsan doğası gereği çoğu zaman kendi eksik ve kusurlarını göremez ya da görmek istemez. İnsanın nefsi kendisindeki kusurları göstermez ama başkalarının ufacık bir hatasını büyük görür. Bu olumsuz durumdan, samimi olduğumuz dost ve arkadaşlarımızdan bizi ikaz etmelerini isteyerek kurtulabiliriz. Bir kişinin en büyük şansı, düzeltmek maksadıyla eksiğini kendine söyleyen arkadaşlarının olmasıdır.

Kişi nasıl ki kılık kıyafetini, yüzünü, saçını kendi gözüyle göremediği için aynaya bakıyorsa, kendi kusurlarını görebilmesi için aynası olan Müslüman kardeşinden yardım istemelidir. O nedenle Peygamber Efendimiz, “Mümin, müminin aynasıdır.”³⁹ buyurmuştur.

Küçük yaştan itibaren, dilini ve üslubunu seviyeli ve güzel kullananlar gerçekten takdire şayandır. Dil ve üslubu değişik sebeplerle, arzu edilen seviyede olmayanlar için zaman henüz geçmiş değildir. Kişi şahsi gayret ve çabasıyla, üslubunu güzelleştirebilir. Bunun için sabretmeli, konuşması ve üslubu güzel olan kişileri örnek almalıdır. Dil ve üslubunu olumsuz etkileyen bir çevrede ise, düzgün bir üslubu kendinde karakter hâline getirene kadar iyi bir çevre ve arkadaş grubu edinebilir. Kişinin azmi ve gayretiyle aşamayacağı hiçbir engel yoktur. Yeter ki gerçekten isteyelim…

Kaynakça

Abdullah b. Mübârek, Ebû Abdirrahmân, ez-Zühd ve’r-Rekâik, Dârü’l-Kütübi’l-’İlmiyye, Beyrut, ts.

Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail, el-Camiu’l-Müsnedi’s-Sahihi’l-Muhtasar min Umûri Rasûlillahi Sallâllahu Aleyhi ve Sellem ve Sünenihi ve Eyyâmih, thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır, 6 Cilt, Dârü Tavgü’n-Necât, Mısır, 2001.

Cevziyye, Muhammed b. Ebî Bekr İbn Kayyım el-, el-Vâbilu’s-Sayyib mine’l-Kelimi’t-Tayyib, ed. Seyyit İbrâhim, Dâru’l-Hadis, Mısır, ts.

Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as es-Sicistânî, es-Sünen, thk. Muhyiddin Abdulhamid, 4 Cilt, Dârü’l-Kütübi’l-Arabî., Beyrut, ts.

İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd, es-Sünen, thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî, Dârü’l-İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, Kahire, ts.

Ma‘mer b. Râşid, Ebû Urve, el-Câmi‘, thk. Habîbürrahman el-A‘zamî, 2 Cilt, el-Meclisu’l-İlmiyyü bi Bâkistan, Beyrut, 2. Basım, 1983.

Mürsi, Muhammed Münir, et-Terbiyetü’l-İslamiyye Usûluhâ ve Tetavvuruha fi’l-Bilâdi’l-Arabiyye, Alemu’l-kütüb, Kahire, 2005.

Müslim, Ebü’l-Hasen Müslim b. Haccâc el-Küşeyrî, el-Müsnedü’s-Sahîhi’l-Muhtasar bi Nakli’l-Adli ani’l-Adli İlâ Rasûlillahi Sallallahu Aleyhi ve Sellem, thk. Muhammed Fuad Abdulbâki, 5 Cilt, Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, Beyrut, ts.

Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ, el-Câmiü’s-Sahîh (es-Sünen), thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf, 6 Cilt, Dârü’l-Garbi’l-İslamî, Beyrut, 1998.

Vatvât, Ebû İshâk Burhaneddin Muhammed b. İbrâhim, Gurerü’l-Hasâsi’l-Vâdıha ve Urerü’n-Nekâidi’l-Fâdıha, thk. Şemsuddin İbrahim, Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 2008.

1* Dr. Öğr. Üyesi Mehmet ÇETİN, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı Hadis Bilim Dalı Öğretim Üyesi.

Buhârî, “Rikak”, 23.

2 İsrâ, 17/36.

3 Bakara, 2/263

4 Buhârî, “Rikâk”, 23.

5 Gez: Kez, kere, defa; Yumaz (yummak): Yıkamak.

6 İbn Kayyım el-Cevziyye, el-Vâbilu’s-Sayyib mine’l-Kelimi’t-Tayyib, 82.

7 Ebû Dâvûd, “Edeb”, 19.

8 Âl-i İmrân, 3/159.

9 Buhârî, “ Mezâlim”, 21.

10 Buhârî, “İman”, 6; Müslim, “İman”, 71.

11 Nisâ, 4/114.

12 Hümeze, 104/1-2

13 Ma‘mer b. Râşid, el-Câmi‘, 2/177 (20255).

14 Buhârî, “İlim”, 50.

15 Abdullah b. Mübârek, ez-Zühd ve’r-Rekâik, 476 (1353).

16 Ağu: Zehir; Dem: Zaman; Kem: Kötü.

17 İsrâ, 17/23.

18 Buhârî, “İlim”, 10; İbn Mâce, “Mukaddime”, 17.

19 Abdullah b. Mübârek, ez-Zühd ve’r-Rekâik, 488 (1388).

20 Muhammed Münir Mürsi, et-Terbiyetü’l-İslamiyye Usûluhâ, 224.

21 Abdullah b. Mübârek, ez-Zühd ve’r-Rekâik, 254 (753).

22 A‘râf, 7/199

23 Muhammed b. İbrâhim Vatvât, Gurerü’l-Hasâsi’l-Vâdıha, 137.

24 Lâl: Değerli bir taş.

25 Buhârî, “Hudûd”, 6.

26 Buhârî, “Hudûd”, 6.

27 Tâhâ, 20/43-44

28 Ebû Dâvûd, Talak, 10.

29 Buhârî, İman, 23.

30 Hil’at: Elbise, kaftan; Celâl: Allah’ın celâl (azamet) sıfatı; Cefâ: Sıkıntı; Cemâl: Allah’ın Cemâl (rahmet) sıfatı; Safâ: Hoşnut olma; Kahr: Zorlama; Lütf: İhsan.

31 Buhârî, “Edeb”, 73.

32 Tirmizî, “Birr”, 48.

33 Buhârî, “İman”, 3.

34 Tirmizî, “Sıfatü’l-Kıyâme”, 2.

35 Tirmizî, “İman”, 8.

36 En‘âm, 6/108

37 Bakara, 2/256

38 Kâfirûn, 109/6.

39 Ebû Dâvûd, “Edeb”, 57.

ELEŞTİRİ VE BİZ

Giriş

Allah (cc) buyuruyor ki:
“Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır! Onlarla en güzel şekilde mücadele et.”¹

Her gün radyoda, televizyon kanallarında, okullarda, otobüste, durakta vs. her yerde insanların birbirlerini eleştirdiklerini görüyoruz. Din, siyaset, uluslararası ilişkiler, tıp, futbol, magazin haberleri vb. meseleler gündemden hiç düşmüyor.

Küçük veya büyük bir olay meydana geliyor, ilgili ilgisiz herkes olayı tartışmaya başlıyor. Hele bir de evlere şenlik gündüz programları var; kızını oğlunu evlendirenler, yetmişlik dede ve nineleri allayıp pullayanlar, yemeklerini beğeniye sunanlar, polisi ve emniyeti ilgilendiren sorunları çözenler… Bu tarz programların ortak özelliği (1) reytingi arttırmak için her konuyu magazinleştirerek tartışmaları, (2) hakaret içeren ifadelerle muhatabı susturmayı kazanç bilmeleri, (3) en mahrem konuları açığa çıkarmayı başarı saymaları ve (4) böylece insanların zihinlerini ahlaki olmayan tutum ve davranışlara açık hâle getirmeleridir.

Hemen hemen her akşam televizyon kanallarında seyredilen futbol programları da ilgi çekici bir örnek olsa gerek. Seyrettiğimiz bir maçı üç-beş kişi saatlerce hem de sıradan yorumlarla birbirine bağırarak, verip veriştirerek anlatıyor. Sınıflarda öğretmenler, camide cemaat ve imamlar, sokaklarda satıcılar, pazarcılar, esnaflar, kahvedeki insanlar, siyasetçiler, tarım işçileri, velhasıl birçok insan birbirini eleştiriyor. İnsanlar, birbirlerini veya herhangi bir olayı durmadan tartışıyor, karşısındakine saldırıyor ve hatasını bulduğunda hemen alt edip zaferini ilan ediyor. Bu tip durumlarda, nedense karşısındakinin hatasını bulmak kendisinin doğru olduğu anlamına da geliyor.

Konuşmalara başka bir açıdan da bakalım. Bir tarafta ilahiyatlar, medreseler, mezhepler, tarikatlar, cemaatler birbirini eleştirmekte; diğer tarafta teistler, ateistler, deistler, agnostikler tartışmakta; bir diğer tarafta sağcılar, solcular, demokratlar, liberaller birbirlerine olmadık hakaretleri sıralamaktalar. Neredeyse her grup kendi görüşünü kutsamakta, çoğu zaman da ön yargılı-ezber cümlelerle gelişigüzel diğerini ötekileştirmektedir. Eleştiri böyle mi olmalıdır? Yoksa eleştiri için sağlıklı bir zemine, yönteme ve ilkelere ihtiyaç mı vardır?

Örneğin sınıfta ödevini anlatan Ahmet’in, bir hatasını bulduk ve herkesin ortasında gülerek söyledik. Sevmediğimiz bir kişinin çirkin gördüğümüz bütün huylarını yüzüne vurduk. Günlük hayatta yaşadığımız bu örnekleri çoğaltabiliriz. Sevdiğimiz sevmediğimiz herkesi ve her şeyi eleştiriyoruz. Çünkü biz özgür bireyleriz. Ancak ifade ettiğimiz bu örnekler gerçekten eleştiriye girer mi?

Tersini düşünelim. Kim ne yaparsa yapsın, umurumda değil. Her şeyi ben mi düzelteceğim. Ben sadece izlerim. Başımı belaya sokmak istemem diyenler var. Sorumluluk bilincinde olması gereken insanın tavrının böyle mi olması gerekir?

Karşılaştığımız durumlara dair daha farklı bir örnek de şu olabilir: Büyüklerimize uygun bir şekilde de olsa itiraz etmem doğru olmaz. Büyüklere saygı gerekir. Sevmek, her şeyi ile sevmektir. Yanlışlarını kalbimize gömmeliyiz. Kol kırılır yen içinde kalır. Peki, bu tavırlar eleştiri konusunda doğru tavırlar mıdır? Sevmek yanlışa yanlış dememek anlamına mı gelir?

O hâlde eleştiri nedir, ne değildir? Eleştirinin mahiyetine ve önemine dair ne söyleyebiliriz? Eleştirinin amacı nedir? Din eleştiriye izin verir mi? Eleştiri yaparken referans noktamız ne olmalıdır? Her ilmî yöntemin ilkeleri olduğu gibi eleştirinin de ilkeleri var mıdır? Eğer varsa, eleştiri yaparken hangi ilkelere dikkat etmemiz gerekir? Bu sorular çerçevesinde eleştiriye bakış açımızı ortaya koymaya çalışalım.

1. Eleştiri Nedir?

Eleştiri kelimesi, Arapça “nakd” kelimesinden türeyen tenkit kelimesi ve Yunanca kritikos kelimesinden gelen kritik kelimesi ile aynı anlamda kullanılır. Kelime, doğruyu yanlıştan ayırt ederek bir şeyin kıymetini ve değerini tespit etmek, doğrusunu ortaya koymak ve bununla ilgili hükümde bulunmak anlamlarına gelir.²

Genel anlamda eleştiri bir olayın, görüşün, eserin veya konunun doğru ve yanlış yönlerini bulup göstermek amacıyla yapılan inceleme ve değerlendirmedir.³ Analiz, sentez ve değerlendirme sürecini içeren bir çeşit “bilgi” doktorluğudur. Bu anlamda eleştiri, bilgi verisini tedavi etme sanatıdır.

Eleştiri, hakikati arama ve ona ulaşma imkânlarını keşfetme çabasıdır. Eleştiri yoluyla metindeki veya davranıştaki eksikleri ve hataları görürüz, doğrularını ortaya koyarız. Böylece hakikat arayışı yapar ve hayatımızı anlamlı kılmaya çalışırız.

Eleştiride, isimlerin değil fikirlerin ve düşüncelerin irdelenmesine odaklanmalıyız. Günümüzde insanlar daha çok kişilerin yanlış yönlerini bulmakla meşguller. Hâlbuki küçük insanlar kişilerle, büyük insanlar olaylarla ve fikirlerle ilgilenirler.

Eleştiri yaparken seçici, dürüst, geniş perspektifli, akıllı, çözüm odaklı, sistematik, tutarlı, kapsayıcı ve mantıklı davranmalıyız. O zaman düşüncenin derinliklerine inip yeni düşünceler elde edebilir ve yeni çözüm yolları bulabiliriz.

Eleştiri sayesinde, tek taraflı, yeniliğe ve gelişmeye kapalı, tekdüze yöntem, sistem ve görüşleri terk ederiz. Çok yönlü, yeniliğe ve gelişmeye açık, bütüncül sistem ve görüşlere yer açarız. Sürekli olarak yenilikleri keşfeder, ufkumuzu genişletiriz.

Eleştiri gelişigüzel bir edebî düşünme ve eylem şekli değildir. Her eleştiri salt söz söylemenin ötesinde doğruyu göstermenin rehberidir. Elde edilen bilgileri toplumun paylaşımına açmak, mümkün olduğunca maddi ve manevi açıdan eleştirdiğimiz alana katkı sunmaktır.

Eleştiri, “fikirleri eleme, değerlendirme ve onları hakikatin güneşinde yıkama yetisidir.”⁴

Eleştiri bu şekilde olmakla beraber, kelimelerde zamanla anlam değişmesi, kayması ve bozulması olabilmektedir. Eleştiri kelimesi bugün kullanılan içeriği itibarıyla kısmen anlam bozulmasına uğramıştır. Güncel anlamda eleştiri denilince, meselenin özüne inememekten kaynaklanan olumsuz çağrışımlar meydana gelmektedir. Bu olumsuz çağrışımları düzeltmek adına eleştirinin ne olmadığını da zikretmek yerinde olur.

2. Eleştiri Ne Değildir?

Eleştiri, tehdit, aşağılama, zayıf görme ve tekfir etme değildir.

Eleştiri taşlama, sataşma ve yergi değildir.

Eleştiri, herkesin açığını bulmak ve sürekli muhalefet etmek değildir.

Eleştiri kendi düşüncemizi veya mensup olduğumuz ekolün görüşlerini kutsamak için kendi görüşlerimizi devamlı yüceltmek, başkalarının düşüncelerini sürekli değersiz görmek değildir.

Eleştiri kitle iletişim araçları vasıtasıyla beğenilmek için gevezelik yapmak veya reyting arttırmak için tartışmak değildir.

Eleştiride popülizm yapılmaz ve popülizm adına gerçekler feda edilemez.

Eleştirel düşünmede indirgemecilik, yüzeysellik, dışlayıcılık ve ötekileştirme gibi olumsuz özellikler olmaz.

“Eleştiri, hakaret veya küçük düşürme gayreti değildir.”⁵

Eleştiri inanç fanatizmi, tutuculuk, yok saymak, iftira atmak, gıybet etmek, sözleri çarpıtmak, kendi doğrularımızı yegâne doğru görmek değildir.

Günümüzde eleştirmenlerin birçoğu mesailerini boş işlerle harcıyorlar. Doğruları yanlışlarla uzlaştırmakla veya örtbas etmekle uğraşıyorlar. İnsanları sıkıştırıyorlar, yanlışı allayıp pulluyorlar. Kendileri ile başkaları arasındaki yegâne farkın kendilerinin iyi, başkalarının kuşku götürür kimseler olduğunu kanıtlamakla meşgul oluyorlar.⁶ Bu tarz tartışmaların hakikat adına vereceği herhangi bir fayda olamaz.

3. Eleştiri İnsanın Doğası mıdır?

Cenab-ı Allah, insanı akıllı ve hür iradeli bir varlık olarak yaratmıştır. İnsan, akıl ve iradesine dayanarak bilir, bilmesi ve algılaması ölçüsünde de davranışta bulunur. Böylece Allah’ın murat ettiği birbirini tanıma, toplum hâlinde yaşama ve çevresini imar etme imkânı elde eder.⁷

Kur’an-ı Kerim insanın diğer varlıklardan ayırt edici özelliğinin “düşünmek” olduğunu söyler. Ayet ve hadislerdeki vurgulara bakıldığında düşünmenin önemli bir kulluk görevi olduğu görülür. Bu görevi gerçekleştirirken merak, şüphe, dikkat, farkındalık ve sorgulama yetilerimizle birlikte eleştiri yöntemini de kullanırız. Bu yetilerimizi her şeyden şüphe etmek adına değil, hakikati daha iyi anlamak ve daha iyi uygulamak adına çalıştırırız.

“Oku!”⁸ emrinin muhatabı olarak bilmediğimiz şeyleri merak ederiz. Duyduğumuz, gördüğümüz, okuduğumuz ve öğrendiğimiz şeyleri şüphe, dikkat, farkındalık ve sorgulama süzgecinden geçiririz. Oku emrinin yansıması olarak öğrendiklerimizi eleştiriye tabi tutarız ve kesin bilgiye ulaşmak için üzerinde tekrar tekrar düşünürüz.

Kur’an-ı Kerim “Düşünmez misiniz?”⁹ diyerek geçmiş kavimler, Yahudiler, Hristiyanlar ve atalar kültü ile ilgili bilgi verilerini eleştiriye tabi tutmamızı ister. Münafık, müşrik ve kâfirlerin inançlarıyla İslam itikadını ayırt etmeye çağırır. Tahrif olmuş Tevrat ve İncil’deki yanlışları bildirir. Zaman ve mekân üstü doğruları ortaya koymak için kendine özgü bir eleştiri yöntemi kullanır. Bu anlamda mutlaklaştırmamak kaydıyla Kur’an-ı Kerim’in bir söz/eleştiri kitabı olduğunu söylememiz mümkündür.¹⁰ Zira eleştiri yanlış ve doğruyu ayırt edip, yapılması gerekeni ortaya koymaktır. Kur’an-ı Kerim de böyle yapar, yanlış bilgileri eler, doğruyu gösterir.

Peygamber Efendimiz (sas) kendine has dili ve üslubuyla eşsiz bir eleştiri rehberidir. Az, öz, kısa ve etkili sözlerle eleştiri yöntemini kullanmıştır. Kimseyi incitmeden ve rencide etmeden doğruları dile getirmiştir.

Cenab-ı Hak insanı eleştiri yapma yetisiyle yaratmış, kutsal kitabında eleştirinin nasıl olması gerektiğini açıklamış, Peygamberimiz de bizatihi eleştiri yöntemini uygulamıştır.

Kur’an-ı Kerim ve sünnetin teşvik ettiği eleştirel düşünmenin etkin olduğu dönemlerde İslam medeniyeti ve kültürü nitelik açısından zirvede olmuştur. Eleştirel düşünmeye olumsuz özellikler yüklendiği dönemlerde ise, İslam medeniyeti ve kültürü -siyasi ve ekonomik olarak yükselse de- nitelik açısından donuklaşmıştır. Düşünce açısından durağanlaşmış, gerçek anlamını ve değerini kaybetmeye başlamıştır. O hâlde ilmî anlamda zirvede olmak için insanın ve toplumun doğal bir parçası olan eleştiri kültürüne tekrar yoğunlaşmalıyız.

İslam düşünce tarihinde eleştiri sakınılan bir hâl olmaktan ziyade, insan doğasının yansıması olarak teşvik edilmiştir. Çoğu zaman fikirler çarpıştırılarak hakikatin ortaya çıkması amaçlanmıştır. Çünkü eleştiri yetisini kullanmayan insan yanılabilir. Dışarıdan gelen propagandalara aldanabilir. Eğitim-öğretim sistemimiz eleştiri yöntemini öğretmediği sürece bilgi işlevsel hâle gelemez. O hâlde bugünkü eğitim ve öğretimde doğal parçamız olan eleştiri yöntemini kullanma becerisini kazandırma ön planda olmalıdır. Üniversitelerde akademisyenler hem eleştiri yöntemini uygulamalı hem de genç nesle öğretmelidir. Yoksa eleştirel düşünme tarzını kaybeden aydın, ruhları karartmaktan başka bir işe yaramayacaktır.

Yüzyılımızın bilgesi Aliya İzzetbegoviç, “Ben olsam, Müslüman Doğudaki tüm mekteplere ‘eleştirel düşünme’ dersleri koyardım. Batı’nın aksine, Doğu bu acımasız mektepten geçmemiştir ve birçok zaafın kaynağı da budur.”¹¹ demiştir. Bu sözüyle o, Müslümanların yeniden kendisine gelmesinin ve tarih sahnesinde yerini almasının yolunun kayıp değer eleştirel düşünmeye önem vermek olduğunu belirtmiştir.

4. Eleştiri Çeşitleri Nelerdir?

Eleştiri yapıcı ve yıkıcı olarak iki kısma ayrılır. Yapıcı eleştiride insanların yanlışları söylenir, doğruları gösterilir, kişiler uygun bir dille doğruyu yapmaya yönlendirilir. Yıkıcı eleştiride ise hiçbir şeye dikkat etmeden sadece muhatabın yanlışına odaklanılır. Örneğin yaptığımız eleştiriyle arkadaşlar toplantısında Mehmet’i herkesin içinde küçük düşürmemiz yıkıcı tarza örnektir. Ancak arkadaşlardan ayrıldığımızda Mehmet’i arayarak, gerekirse çay veya kahve içerken, tatlı, nazik, yumuşak bir dille yanlışını belirtip, doğrusunu söylemek hatta gönül alıcı ifadeler kullanmak yapıcı tarz eleştiriye girer.

Unutmayalım ki eleştiri yapmaktan daha önemlisi eleştirinin nasıl yapıldığıdır. Niyet iyi ve bilgi doğru olsa bile yıkıcı eleştiri insanlarımızın kırılmasına, ilişkilerin kesilmesine, düşmanlıkların artmasına neden olur. Büyük ölçekte ise yıkıcı tarza örnek olarak günümüzdeki bazı grupların birbirini tekfir etmesini verebiliriz. Böyle durumlarda Müslümanlar arasındaki birlik ve beraberlik düşüncesi yara alır. Onca düşman ve saldırıya karşı birlik olamayız. Hatta yıkıcı tarz eleştirinin zararının İslam’a inanmayanlardan gelen zarardan daha büyük olduğunu söyleyebiliriz. O hâlde sorun eleştiri yapmak veya yapmamak değil, doğru yöntemle eleştiri yapmaktır.

O hâlde eleştiri yapıcı olmalı ve bir sorunu çözmeyi veya ortadan kaldırmayı hedeflemelidir. Ne yapılması gerektiğine dair makul bir öneri olmadan başkalarının hataları, hele hele geçmiş şahsiyetlerin hatalarına takılıp kalmak, gerilimden ve yerinde saymaktan başka bir yarar sağlamaz. Geçmiş sevicilik de geçmiş sövücülük de şimdiyi görmemize, şimdiye göre çözüm önermemize hizmet etmediği sürece gereksizdir, hatta yanlıştır.¹²

Eleştiri yöntemine dair ilkeler vardır. Bu ilkelere göre eleştiri yaptığımızda yapıcı bir dil ve ortam oluşur, maddi ve manevi gelişme sağlanır. İlkelere dikkat etmediğimiz zaman yıkıcı bir dille bireyi huzursuz kılan ve toplumu ayrıştıran olumsuzluklar ortaya çıkar.

5. Herkes Eleştirilebilir mi?

Eleştiri ilkeleri çerçevesinde herkes eleştirilebilir. Bir insanın bir makam, mevki veya unvana sahip olması onu eleştirmeye mani değildir. Doğru olmayan düşünce ve davranışlar kimden gelirse gelsin, kişi rencide edilmeden uygun bir şekilde eleştirilmelidir. Böylece fikir ve ifade hürriyetinin gelişmesine katkı sağlanmış olur.¹³

Sahâbîler, Peygamber Efendimize birçok olayda “Bu Allah’ın emri mi yoksa sizin görüşünüz mü?” diye sormuş, kendi görüşü olduğunu ifade ettiğinde eleştirilerini iletmişlerdir. Peygamberimiz, onların eleştirilerini müsamaha ile karşılamıştır. Örneğin Hendek Savaşı’nın onuncu gününde Peygamberimiz müşrik ordusunda bulunan Gatafan reislerinden Uyeyne b. Hısn ile Haris b. Avf’a haber göndererek savaştan çekilmeleri hâlinde Medine hurmalarının üçte birini onlara vereceğini söylemişti. Anlaşma esnasında Evsli Üseyd b. Hudayr Peygamberimize gelerek, “Bu anlaşma Allah’ın emri mi yoksa kendi kararınız mı, sizin kararınız ise onlara kılıçtan başka bir şey sunmayız.” dedi. Bunun üzerine Allah Resûlü ensarın diğer liderlerini de çağırdı, onlara da fikirlerini sordu. Onlar da Üseyd gibi düşündüklerini söyleyince, Peygamberimiz anlaşmayı iptal etti.¹⁴ Başka bir zaman Peygamberimiz “Allah’tan kork!” diye çıkışan kişiye “Yazık sana, yeryüzünde en çok Allah’ın hakkını yerine getiren ben değil miyim?” diye cevap verdi.¹⁵

Efendimiz görüşlerini ileten sahâbeye kızıp bağırmadan, tatlı söz ve etkili beden dili ile cevap vermiş, mantıklı eleştirileri de kabul etmiştir. Efendimizin hayatını incelediğimizde bu tarz birçok örnekle karşılaşırız.

Peygamberimizi gören sahâbîlerin kendileri de eleştirel bir ruhla birbirlerine itiraz etmekten, eleştiriler yöneltmekten çekinmemişlerdir. Ancak eleştirilerini edep ve saygıyla yapmışlar, eleştiriden faydalanarak eksiklerini tamamlamışlar, yanlışlarını düzeltmişlerdir. Eleştiri sahâbeden sonraki nesil döneminde daha da canlı ve dinamik hâle gelmiştir.

Eleştiri önemlidir. Eleştirilemeyen şey değerini bulamaz. Eleştirilemeyen şey bir zaman sonra tehlike arz eder. Çünkü “eleştirinin yokluğunda her şey tabulaşır. Bazı insanlar (uzmanlar ve otoriteler) ve onların kişisel tercihleri kutsallık zırhına bürünür. Eleştirel düşünmeme sonucunda kişisel özgürlükler kaybolur. Aileden ve kültürden gelen inançları pasif olarak kabul eden, o inançların sahibi değil kölesi olur. Eleştiri olmazsa, özgür düşünce, tefekkür ve fikrî gelişme olmaz. Eleştiri olmadığı takdirde, hayat durağanlaşır; gelişen ve devamlı değişen hayata ayak uydurmak zorlaşır.”¹⁶

Mevcut eleştirilere bakıp, çoğu zaman yanlış örnekler gördüğümüz için “Zararı dokunacak şeyi hiç yapmasak olmaz mı?” denebilir. Ancak insan ve toplum açısından eleştiri tabii ve gerekli bir şeydir. Sahte düşüncelerden gerçek düşüncelere geçiş arayışıdır. Düşünce hürriyetinin göstergesidir. Yerinde saymamamızın şartıdır.

Toplumun ve bireylerin kendilerini ve ezberlerini sorgulaması ve bozması gerekir. Eğer mahiyeti ve önemi bilinmeden eleştiri yapmak yasaklanırsa, gelişim, değişim ve dönüşümün en önemli aracını yok etmiş oluruz.

6. Dinî Konularda Eleştirinin Ortaya Çıkış Nedeni Nedir?

“Anlaşılmaktadır ki, Hakkın yalnızca bir görüş ile sınırlandırılmasına inananlar, küfre ve çelişkiye düşmeye en yakın olan kimselerdir.”¹⁷

İslam düşüncesi birbirinden farklı tutumları ve kabulleri barındıran zengin bir birikime sahiptir. Bu da İslam düşünce, kültür ve medeniyetinin eleştirel düşünme ile iç içe olduğunu gösterir.

İslam düşüncesinde eleştirinin ortaya çıkış nedeni ihtilaftır. Düşünsel anlamda “ihtilaf rahmettir.” İhtilafın ortaya çıkış nedeni ise kelime ve kavramlara çeşitli anlamların verilmesiyle ilgilidir. Anlam çeşitliliği de bilgi felsefesi, psikolojik ve sosyolojik olarak insanların her birinin farklı özelliklere ve sınırlılıklara sahip olmasından, gelenek-göreneklerin algılamaya etkisinden, mezhep ve tarikatların farklılığından, eğitim-öğretim ve bilgi yöntemlerinin çeşitliliğinden kaynaklanır. Bütün bunlar ihtilafı tabii bir düşünce eylemi kılar.

Kur’an-ı Kerim ilimlerinden tefsir ve tevil anlayışlarında olduğu üzere kavramlara farklı anlam vermek işin doğasındandır. Yanlış olan tutum, her bilim alanının veya uzmanının kendi görüşünü vazgeçilmez tek doğru kabul etmesidir.

İslam’da herkesin kabul etmek zorunda olduğu iman esasları vardır. İman esaslarını kabul etmekle birlikte insanların tek bir görüşte birleşmemesi hayatın sosyolojik ve psikolojik akışının bir sonucudur. “Şayet Rabbin dileseydi, insanları (aynı inanca bağlı) tek bir ümmet yapardı. Fakat Rabbinin merhamet ettikleri müstesna, insanlar farklı düşüncelere ve inançlara sahip olmaya devam edecektir. Zaten (hikmetin ve hayatın doğal akışının) gereği de budur. Rabbinin, ‘Ant olsun ki cehennemi hem cinlerden hem insanlardan (suçlularla) dolduracağım.’ sözü de bu sayede gerçekleşecektir.”¹⁸ Ayet-i kerimeye göre ilahi lütfun gereği olan ihtilaf, tevhid yörüngesine girmeye çalışanlar için rahmet, bu yörüngeden uzaklaşanlar için azap anlamına gelmektedir.

İhtilaf biri çatışma, diğeri farklılık anlamına gelen iki manayı içerir. Hak ile batıl düşüncesinin ihtilafı bir farklılık değil çatışmadır. Eleştiri yöntemi çerçevesinde batıl ile mücadele edilmesi gerekir. Müslümanların birbirlerine zarar vermemek ve tekfir etmemek kaydıyla ihtilafta olması ilahi rahmetin yansımasıdır.

Sünni ile alevinin, Türk ile Kürt’ün kendilerine özgü dinî, ırksal, kültürel ve sosyolojik farklılıklarını muhafaza ederek aynı topraklarda yaşamaya devam etmesi farklılıktır. Hanefî ile Şâfiî’nin, Eş’arî ile Maturidî’nin aynı dinî metinlerden besleniyor olmalarına rağmen farklı seslerin tercümanı olmaları bir çatışma değil farklılıktır.¹⁹ İşte bu farklılıklar İslam’daki düşünsel zenginliğin ve hoşgörünün göstergesidir.

Farklılıkları müşterek bir hedefe ulaşma noktasında zenginlik sayan toplumlar; dil, din, kültür ve etnik çeşitliliklerini, hatta coğrafi mekân farklılıklarını bir zenginliğe dönüştürmüşlerdir.²⁰ O hâlde farklılıkları yok etmek yerine, tevhit düşüncesinde birleşerek, farklılıklarımızı da zenginlik bilmeye ve görmeye devam etmeliyiz.

Toplumumuzda doğrunun ortaya çıkma ameliyesi olan eleştiriyi ne yazık ki silah gibi/olarak kullananlar var. Bunlar zaman zaman eleştiri adı altında “kardeş Müslümanı” bile düşünce, kültür, tarikat, mezhep ve siyasi farklılıklarından dolayı ötekileştirmekte, hatta tekfir edebilmektedir. Bunun tersi eleştiriyi yasaklayanlar da ortaya çıkmaktadır. Bunlar, eleştirel düşünmeyi teşvik eden birçok ayete rağmen eleştiriyi olumsuz görmektedirler. Kendi görüşlerini ise ayet ve hadis gibi görmekte, zamanla kendilerine yöneltilen eleştirileri ayet ve hadise yöneltilen eleştiri zannetmektedirler.

Gerek eleştiriyi yasaklayan gerek yanlış kullanan gerekse hiçbir yanlışa tepki vermeyen kişilerin ağırlıkta olduğu ortamlarda, bilgeliğin ve bilgeliğe yönelten unsurların anlamını keşfetmek gerçekten zorlaşır. Hayat bahşedecek yeni görüş ve teoriler ileri sürülemez, insan doğasının bir parçası olan ve İslam düşüncesinin ilerlemesini sağlayan tefekküre dair öğeler unutulur gider.

O hâlde bütün bu olumsuzlukları azaltacak olan nitelikli eleştiri yöntemini yeniden gündeme getirmenin dün olduğu gibi bugün de insan ve İslam açısından zorunlu olduğunu belirtmemiz gerekir.

7. Eleştiride Amacımız Ne Olmalıdır?

“Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimse, ya hayır söylesin ya da sussun.”²¹

İslam düşünce ve medeniyetinde sorunların çözümlenmesi, evrensel gerçekliklerin yakalanması, yetkinliğe ve mutluluğa ulaşabilmek için eleştiriye ihtiyacımız var. En önemlisi kendimizi keşfedebilmemiz için de eleştiriyi işlevsel kılmamız gerekir.

Eleştirel düşünme “Hakikate nasıl ulaşırım?” sorusuyla başlar. Eleştiride hakikatin ortaya çıkması ve Hakk’ın rızası gözetilir. Mal-mülk, makam-mevki, şan-şöhret, menfaat ve kendini üstün görme gibi geçici ve çeldirici hiçbir arzuya takılmadan doğru bilgiye yönelmek ve elde edilen bilgiyi sadece Hakk’ın rızası doğrultusunda paylaşmak amaçlanır.

Eleştiri, entelektüel olması hasebiyle öğrenme ve bilme hazzı ve zevki verir. Ancak yaptığımız eleştirinin ahlaki olabilmesi, haz ve zevk verdiği için değil, Hakk’ın rızası ve doğrunun ortaya çıkması için yapılmasına bağlıdır.

Eleştiri yoluyla dünyadaki anlam arayışımızı gerçekleştirmek isteriz. Anlam arayışı, kendimizi, Yaratanımızı ve evreni bilme yolculuğudur. Kendimizi ve Rabbimizi bilmek amaç, bunun dışındaki uğraşlar ise araçtır. Bizler, amaca ulaşmak niyetiyle, eleştirinin doğru bilgiyi yanlış bilgiden ayırt etme işlevinden yararlanırız. Böylece anlamı kavrayarak dünyada huzura, ahirette mutluluğa ulaşmayı hedefleriz.

Eleştiri yoluyla doğruyu, faydalıyı ve güzeli ortaya koymaya çalışırız. Ancak daha da önemlisi eleştiriyi hakikate ulaşmak adına yaptığımız için Hakk’ın isteğine uygun olarak iyiliği emretmek ve kötülüğü yasaklamak vazifesini yerine getirmiş oluruz. Bunun sonucunda da sonsuz mutluluğu umut ederiz. Buna göre aslında mümin her işini ibadet niyetiyle yaptığı gibi eleştiriyi de ibadet ve Allah’ın rızasını kazanma niyetiyle yapmalıdır.

8. Eleştiri Yöntemimiz Nasıl Olmalıdır?

“Yanlış usul, doğru sözün celladıdır.”

Sadi Şirazi

Herhangi bir kimsenin görüşünü incelerken ona küçümser gözle bakmamalıyız. Eleştiri yaptığımız konuda sadece kelimelerin ifade ettiği anlama da takılıp kalmamalıyız. Bir kimsenin sözünü en son ihtimali hesaba katarak iç bakışla anlamaya çalışmalıyız. Aceleyle incelemeden sözün doğruluğu ve yanlışlığı hakkında kesin bir yargıda bulunmamalıyız. Ne anlama geldiğini kesin olarak anlayıncaya ve problem ortadan kalkıncaya kadar, üzerinde durduğumuz düşünceye iyimser gözle bakmalıyız. Sonra eleştirdiğimiz kişinin ifadesinde iyi ve kötü yönler görürsek, iyi olanı yaymalı, kötü olanın da sebeplerini araştırmalıyız. Hiç kimseyi cahillikle suçlamada acele etmemeliyiz; zira farkına varmadan biz de aynı duruma düşmüş oluruz.²²

Eleştirmenin; akli yeterliliğe, iradi bilince, bilgisel derinliğe, sorumluluğa, özgür bir tercih, ayırt etme gücü ve yaptırıma dair bilgiye sahip olması gerekir. Buna göre eleştirinin genel anlamda dinî, ilmî ve ahlaki ilkeleri taşıması gerekir.

8.1. Eleştiride Dinimizin İsteklerini Dikkate Almalıyız

Eleştiri yapacağımız zaman öncelikle Kur’an’ın ve sünnetin isteklerini dikkate almalıyız. Yüce Allah buyuruyor ki, “Bir mümin erkek ve kadının, Allah ve Resûlü bir emir ve hüküm verdiklerinde artık işlerinde bundan başkasını seçme hakları olamaz. Allah’ın ve Resûlü’nün emrine itaat etmeyenler doğru yoldan açıkça sapmışlardır.”²³

Kur’an-ı Kerim’in öncelikli düsturu bir haber geldiğinde haberin doğruluğunu araştırmaktır.²⁴ Çünkü sözün kaynağının güvenirliğine dikkat edilmediği zaman, yalan ve iftira ortaya çıkar. Nitekim sosyal medyada eleştiri adı altında her gün birçok dedikodu, iftira ve gıybetin, asılsız haberlerin paylaşıldığını görmekteyiz.

Sözün kaynağının doğruluğunu hangi bilgi kaynağıyla değerlendireceğimiz de önemlidir. Eleştiride zannın çoğundan sakınmak gerekir. Bilmediğimiz şeylerle ilgili konuşmamalıyız. İnsanların gizli hâllerini araştırmamalıyız. Arkalarından çekiştirmemeliyiz. Ayrıca sözlerimiz Allah’a itaatsizlik içermemelidir.²⁵

Günlük hayatta çoğumuz sosyal medyadaki haberlere ilgi gösteriyoruz. Okuduğumuz bir haberi gerçek zannediyoruz, insanların özel hâli mi değil mi dikkat etmiyoruz. Konuştuğumuz gıybete mi girer iftiraya mı önemsemiyoruz. İşte Kur’an bizleri bu tür söz ve davranışlardan sakındırır. 

Bilginin kaynağı ve değerlendirme unsurları sağlamlaştırıldıktan sonra yanlış ve eksikliklerin nasıl ifade edileceği gündeme gelir. “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır! Onlarla en güzel şekilde mücadele et.”²⁶ ayeti, eleştirinin güzel öğütle ifade edilmesi gerektiğini gösterir.

Kur’an-ı Kerim hakikate dair sözün ve gerçeğin nasıl ifade edileceğine ilişkin edebî yönü güçlü muhteşem bir kitaptır. Kur’an-ı Kerim²⁷ zamanı, mekânı, alıcıyı ve mesajı dikkate alarak; doğru, güzel, nazik, etkili ve verimli söz söyleyerek muhataba yanlışlarını gösterip doğru/tevhidî noktada onu ikna etmemizi ister.²⁸ Yıkıcı eleştiriyi ise yasaklar. Firavun gibi suçlu, günahkâr ve isyankârları bile yıkıcı tarzda eleştirmez. Bu çerçevede Kur’an-ı Kerim çirkin ve anlamsız sözlerle öylesine vakit geçirmek için yapılan tartışmaları eleştiri kabul etmez.²⁹ Çünkü böyle davranmak, yapıcı olmaktan ziyade yıkıcı olur.

Peygamber Efendimiz tebliğ esnasında onca zorlukla karşılaşmıştır. Buna rağmen, söz söylerken kişileri değerli gördüğünü ifade etmiş, eleştirirken düşünceleri ve zihniyet kalıplarını öne çıkarmıştır. Düşmanları bile onunla olmaktan huzur duymuşlardır. O, her konuda olduğu gibi eleştiri konusunda da bizim için en güzel örnektir.³⁰

Peygamber Efendimiz, olumlu, yararlı, tutarlı, etkili, nazik, affedici, değişimci ve dönüştürücü söz söylemenin ve bu tarz eleştirinin öncüsü olmuştur. Yıkıcı değil yapıcı eleştirilerde bulunmuş, niyet ve hedef olarak insanların iyiye ve doğruya yönelmelerini sağlamıştır. Bunun için de kısa sürede mutlu ve huzurlu bir dönem (Asr-ı Saadet) inşa etmiştir.

8.2. Eleştirdiğimiz Konuda Bilgi Sahibi Olmalıyız

Eleştiriye önce duyduğumuz, gördüğümüz, bildiğimizi sandığımız, doğru kabul ettiğimiz bilginin niteliğini araştırarak başlarız. Bilgiyi olduğu gibi kabul etmek yerine şüphe ederiz, dikkatle inceleriz, sorgulama ve araştırma safhalarından geçiririz. Sonra bilgiyi analiz ve sentez süzgecine tabi tutarız. Süzdüğümüz bilgiyi değerlendirme, yorumlama ve hüküm verme ile sonuçlandırırız. Böylece doğru bilgi ile yanlış bilgi birbirinden ayırt edilmiş olur.

Eleştirinin vücut bulması için eleştirmenin eleştirdiği konuda bilgi ve hikmet sahibi olması gerekir. Zira eleştiri, öncelikle eleştirdiğimiz konuda bilgi sahibi olmamızı gerektirir. Cenab-ı Hak “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme! Çünkü kulak, göz ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur.”³¹ der. O hâlde her eylemde olduğu gibi eleştiri eyleminde de bilgimiz olmayan şeyin ardına düşmemeliyiz. Zira bilgisizce verilen hükümler ve yapılan yargılamalar, zan, iftira ve yalana girer. İftira ve yalan ise büyük günahlardandır.

Ayrıca bir ilmi, bütün ayrıntıları ile öğrenmedikçe o ilmin yanlış ve yoldan çıkarıcı yönlerini bilemeyiz. Eleştirmen, eleştirdiği ilim dalının âlimleriyle aynı seviyede olmalı, hatta bununla yetinmeyip eleştirdiği âlimi geçerek meselenin temeline inmeli ve o ilmin mensupları tarafından bile farkına varılamayan tehlikeleri sezebilmelidir.³² Bir ilim insanının tam anlamıyla bilmediği bir konuda eleştiride bulunması kabul edilemez. Hatta böyle bir hareket karanlıkta atış yapmak ve körü körüne gidiş anlamına gelir.³³

Eleştiri yapmamız her zaman bizim doğruyu gördüğümüz anlamına gelmez. Hiç yanılmayan, şaşmaz ölçüleri olan, her şeyi nesnel değerlendiren üstün bir kişi olduğumuz anlamına da gelmez. Zira eleştiri yaparken hata yapma ihtimalimiz vardır. Ancak bilgiye dayanarak iyi niyet ve samimiyetle eleştiri yaparsak, belli oranda yanlışlarımız olsa da, bunlar bile düşünsel faaliyetlerde değişimin ve canlılığın devam ettiricisi olurlar.

8.3. Eleştiride Ahlaki İlkelere Uymalıyız

İnsan ahlaki bir varlıktır. Eleştirinin de ahlaki çerçevede olması gerekir. Buna göre eleştirinin ahlaki olabilmesi için gerekli olan bazı ilkeleri paylaşalım:

Eleştirirken İyi Niyetli Olmalıyız: Eleştiride bilginin nasıl kullanılacağı öncelikle niyetle ilgilidir. Niyet, doğru bilgi ve güzel davranışın ortaya çıkışında önemli bir araçtır. İyi niyetle başlanan fiiller genelde iyi sonuç verir; ancak bazen bunun aksi de olabilir. İslam ahlakına göre ahlaki sorumluluk fiilin sonucuna göre değil, fiilin arkasındaki niyet³⁴ ve süreçteki çabaya göredir. Bu anlamda Peygamber Efendimiz “Müminin niyeti amelinden daha hayırlıdır.”³⁵ buyurur. Eleştiride niyetimizi mal-mülk, şan-şöhret veya makam sahibi olma isteği değil sadece ve sadece Allah rızası için hakikati ortaya çıkarmak olmalıdır.

Eleştirirken Vicdanlı Olmalıyız: Vicdanlı olmak, iyi niyetle birlikte bulunan bir erdemdir. Vicdanlı olma ilkesi “Kendine yapılmasını istemediğin şeyi başkasına yapma, kendine yapılmasını istediğin şeyi başkasına yap.” kuralıdır. Buna, altın orta veya kendini ölçü alma ilkesi de denir. Peygamberimiz bu ilkeyi, “Kişi kendisi için istediğini kardeşi için istemedikçe (gerçek anlamda) iman etmiş olamaz.”³⁶ sözüyle ortaya koymuştur. O hâlde mümin şuuru ile eleştirdiğimiz kişiyi, empati yaparak eleştirmeliyiz.

Başkasına ölçüsüzce saldırıp verip veriştirmeyi eleştiri kabul ederken, kendimize yapılan en küçük tepkiyi kaldıramıyorsak, vicdanlı hareket etmede sorun var demektir. Bizim başkasını eleştirdiğimiz gibi biri bizi eleştirse sevinir miyiz, kızar mıyız? Bu soruyu kendimize sormalıyız. Eğer seviniyorsak ona göre eleştirimizi devam ettirebiliriz. Eğer kızıyorsak, eleştiri tarzımız doğru ve ahlaki değil demektir. Böyle düşünmeli, eleştirimizi ona göre yapmalıyız.

Eleştirirken Dürüst Olmalıyız: Eleştiri yaparken iddialarımızı delillere dayanarak ortaya koymalıyız. Yaşam içerisinde çoğu konuda birtakım düşüncelerimiz ve kanaatlerimiz vardır. Bu nedenle eleştiri yaparken soyut bir tarafsızlık aramak yerine dürüst olmalıyız, kendi doğrularımız adına delilleri aşırı bir şekilde zorlamamalıyız. İllaki haklı çıkmak adına, karşı tarafın doğrularını tamamen görmezlikten gelmek dürüst bir davranış değildir.

Yaptığımız Eleştiriden Sorumluyuz: İslam’ın bakış açısından insanın yaşayışı, hemcinsinden uzak, değerlerden bağımsız ve mutlak bireyci olamaz. İnsan, sorumlu bir varlıktır. Gördüğümüzden, duyduğumuzdan ve bildiğimizden sorumlu olduğumuz gibi, söylediğimiz sözlerden ve yaptığımız davranışlardan da sorumluyuz. Bir yanlış ve kötülük ortaya çıktığında Efendimizin ifadesiyle gücümüz yetiyorsa elimizle, yetmiyorsa dilimizle, ona da gücümüz yetmiyorsa kalbimizle bunu düzeltmeliyiz.³⁷ Sorumluluk bilinci eleştiri yapmamızı zorunluluk (vacip) hâline getirir. Buna göre hata, yalan, yanlış, iftira ve saldırılara karşı tepkisiz kalmak yerine, dinî, ilmî ve ahlaki ölçüler çerçevesinde eleştiri yapmak hem insani hem İslami vazifemizdir.

Eleştirirken İffetli Olmalıyız: İffet, helal ve güzel olmayan söz ve davranışlardan kaçınmaktır. İnsanın elini, dilini, gözünü, kulağını ve genel olarak sahip olduğu bütün melekelerini ahlaka aykırı davranışlardan uzak tutmasıdır. Eleştiri açısından iffet denilince, ölçülü olmamız, dinin, yasaların ve ahlaki ilkelerin gerektiği kadarıyla yetinmemiz, bu çerçevede haz ve hırstan uzak durarak edepli bir şekilde eleştiri yapmamız kastedilir.

Eleştiri yaparken nefsimizin bizi yanlış yönlendirebileceğinden endişe duymalıyız. Sabır, sükûnet, nezaket ve iyi huyla meseleye yaklaşmalıyız. Nefsimizin aşırı istek ve zevklerine karşı durmalıyız. Gerektiği yerde gerektiği kadar eleştiri yöneltmeliyiz. Eleştiri esnasında ağırbaşlı, güler yüzlü ve tatlı dilli olmalıyız. Zorla değil içimizden gelerek gönül dilini, Yunus dilini kullanmalıyız. Sadece kendimiz için değil eleştirdiğimiz kişi için de iyi ve güzel şeylere ulaşmaya çalışmalıyız, hatta eleştiriyi güzelleştirmeliyiz. Eleştiri yaparken oluşacak kötülüklerden ve aşırılıklardan sakındığımız gibi konunun iyi ve doğru taraflarını da görebilmeliyiz.

Eleştiriyi Kendimizden Başlatmalıyız: İffet erdemine sahip olmanın sonucunda, öz güven erdemi ortaya çıkar. Öz güven erdemine sahip olan kişi sadece karşı tarafı değil, kendi yanlış ve hatalarını da eleştirir. Bu çerçevede insanın kendisindeki eksikleri görüp kendi yazdıklarını eleştirmesine öz eleştiri veya otokritik denilir. İslam düşünce tarihinde Hacı Bektaş Veli, Mevlana ve Yunus Emre gibi gönül erleri eleştiriyi daima kendilerinden başlatmışlardır.

Hatasız kul olmaz. Çoğu zaman bizim de hatalarımız olmaktadır. Kendi hatalarımızı tespit edebilmeli ve öz eleştiride bulunabilmeliyiz. Öz eleştiride bulunmak Peygamber ahlakıdır.³⁸ Peygamberler de kendilerini eleştirmişlerdir. Biz insanlar, kendi nefislerimize düşkün olmamız, her şeyden çok kendimizi sevmemiz, kendi söz ve eylemlerimizi baştan iyi kabul edip onaylamış olmamız hasebiyle, kendimizi eleştirme ve hatalarımızı belirleme noktasında dürüst davranmıyoruz.³⁹ Bilmeliyiz ki, kendi düşüncesini kutsayan insanın başkasını eleştirirken hakikati ortaya çıkarması mümkün değildir.

Kendimizi eleştirirken hatalarımızı küçültmemek, insanların küçücük hatalarını da büyütmemek ve abartmamak gerekir.

Eleştirirken Merhametli Olmalıyız: Merhamet, insanları hemcinslerinin ve diğer varlıkların sıkıntıları karşısında duyarlı olmaya ve yardım etmeye sevk eden bir duygudur. Eleştirmek zihinsel açıdan da yanlışta olan insana yardım etmek anlamına gelir. Eleştiri yapmamızın amacı kardeşlerimizin hatalarını düzeltmektir.

Merhamet erdemi gereği eleştirimizi affedicilik, sevgi, saygı, hürmet, şefkat, tevazu, yumuşak huyluluk, hoşgörü, değer verme, yarar sağlama ve zarar vermeme ilkeleri çerçevesinde yapmalıyız. Zira İslam, küfre razı olmaz, ancak kâfir insana bile insani nezaket dairesi içerisinde saygı duymamızı öğütler. Çünkü müminin gözünde ve gönlünde her insan Allah’ın bir kulu olarak değerlidir ve Müslüman olma potansiyeline sahiptir. Bu ilkelere dikkat edildiği zaman hem eleştiren hem de eleştirilen değer kazanır.

Eleştirirken Cesaretli Olmalıyız: Cesaret, korkaklık ile gözü peklik arasında ölçülü ve dengeli bir hâli ifade eder. Aşırılıktan uzak bir şekilde hareket etmektir; ancak kişinin, saldırının şiddetinden bağımsız olarak dinini, ailesini, kötülüğe uğramış komşusunu, hakkını arayan mazlumu savunmada, kendini feda etme pahasına öne atılmasıdır. Cesaret erdemi gereği, kendimize, ailemize, değerlerimize, vatanımıza ve dinimize karşı yapılan haksız, yalan, yanlı, yanlış metinleri ve kişileri hiç korkmadan, farklı bir beklentiye girmeden uygun bir dille eleştirebilmeliyiz.

Eleştiride Dokunulmazlar Vardır: İnsanın manevi şahsiyeti dokunulmazdır. Eleştiri yaparken kişilerin ırzına, namusuna, şerefine, haysiyetine dil uzatmamalıyız. Eleştirirken canımızı, aklımızı, neslimizi, malımızı ve dinimizi korumak esastır.

Hiç kimseyle alay etmemeliyiz, kimseye küfür ve hakaret etmemeliyiz; gıybet, haset, iftira gibi şeref ve haysiyeti zedeleyici tutum ve düşüncelerde bulunmamalıyız. Şiddete yol açan her türlü eleştiri, gerçek eleştiri olmadığı gibi, başkalarının özel hayatını ifşa etmeye ve kusurlarını araştırmaya yönelik “tecessüs” de eleştiri değildir. Zira eleştiride kul hakkına girmemeye ve birilerine zarar vermemeye özen göstermeliyiz.

Öte yandan eleştirirken objektif olacağız diye inancımızı, değerlerimizi, beğenilerimizi, tercihlerimizi, kültürümüzü, medeniyetimizin birikimlerini bir tarafa atmamalıyız. Dinî, ilmî ve ahlaki ilkeleri yok saymamalıyız. Zaten bu ilkelere uyulursa eleştiri iyi/doğru/güzel olur, uyulmazsa sıkıntılar katlanarak devam eder.

Eleştirirken Adaletli Olmalıyız: Adalet, ayet ve hadislerde düzen, denge, denklik, eşitlik, ölçülülük, gerçeğe uygun hüküm vermek, doğru yolu takip etmek gibi anlamlardadır. En geniş şekliyle her hak sahibine hakkının verilmesi, kimseye haksızlık yapılmamasıdır.

Adalet ilkesi gereği, eleştirilen metindeki yanlışları ortaya koyarız. Onun neden olabileceği kötülükleri sıralar, nasıl yok edilmesi gerektiğini söyleriz. Adalet ilkesinde sadece hakikat, doğruluk ve gerçeklik istenir. Ayette ifade edildiği gibi anne-baba, akraba yani sevdiklerimiz aleyhine bile olsa sadece gerçeğin ortaya çıkması için eleştiri yaparız.⁴⁰

Adalet erdemi gereği pişman olunacak iddia ve söylemlerde bulunmayız. Kimseyi minnet altında bırakmayız. Eleştirilen ile aramızdaki ilişkiyi iyilik temeli üzere devam ettiririz. Kin ve düşmanlıktan uzak, her sözümüzün hesabını verme konusunda duyarlı davranırız. Yalan, iftira, yanlış söz ve kabulleri eleştiride kullanmayız. Hatta yanlış ve asılsız sözlere karşı dururuz. Ayrıca ölçülü, ılımlı, dengeli, tarafsız, kararlı, yararlı olma, özerkliğe saygı, özel hayatın gizliliğine dikkat ve şeffaflık erdemleri çerçevesinde eleştirimizi yaparız.

Sonuç

Eleştiri için sağlıklı bir zemine, yönteme ve ilkelere ihtiyaç vardır. Bu nedenle eleştirinin dinî, ilmî ve ahlaki yönlerinin olduğunu göz önüne almalıyız. Dinî yönü temel kaynağımız Kur’an-ı Kerim ve sünnete bağlı olarak eleştiri yapmamız, ilmî yönü eleştirdiğimiz konuda kesinlikle doğru ve yeterli bilgiye sahip olmamızdır. Ahlaki yönü ise iyi niyet, dürüstlük, sorumluluk, merhamet, cesaret, iffet, öz eleştiri, dokunulmazlık ve adalet erdemleri çerçevesinde eleştiri yapmamızdır. Her ne kadar eleştiri ilkelerini üç kısma ayırmış olsak da aslında ilmî ve ahlaki erdemlerin de İslam’ın emrettiği dinî ilkeler olduğunu unutmamamız gerekir. Bahsettiğimiz ilkelere uyulduğu zaman eleştiri faydalı olur ve hakikatin bulunmasına kapı aralar.

Üzülerek görmekteyiz ki, mevcut eleştiriler ayrışmayı körüklemekte, her alanda gerilemeye neden olmakta ve başka ülkelere bağımlılığımızı arttırmaktadır. Ayrıca eleştiri ilkelerine uyulmadığı için de dinimiz ve ülkemiz adına daha çok zaman, enerji, birikim ve insan israfına neden olmaktadır.

Ülkemizde yanlışları düzeltmek, olumsuzlukları asgariye düşürmek için her alanda nitelikli eleştirmenlere ihtiyacımız var. Eleştirmenlerin ve eleştirilenlerin iyi niyet ve samimiyetle hakikatin bulunması ve ülkemizin gelişmesi adına eleştiri tekniklerinden faydalanarak doğruya ulaşma yollarını araması gerekir.

Unutmayalım ki, eleştiri hakikati arayan tefekküri bir ibadettir.

Kaynakça

Ahmed b. Hanbe,. el-Müsned, Beytü’l-Efkari’d-Düveliyye, Ürdün, 2005.

Apaydın, Yunus, “Bir Savunma Refleksi Olarak Eleştiri ve Tartışma”, İslam Düşüncesinde Eleştiri Kültürü ve Tahammül Ahlakı. Ensar Neşriyat,İstanbul, 2019.

Arslan, İhsan, Hz. Peygamber ve Sahabe Örnekliğinde İslam’da Eleştiri Kültürü, Metamorfoz Yayınları, İstanbul, 2018.

Buhari, Muhammed b. İsmail, Sahih-i Buhârî, Daru’l-Kalem, Lübnan-Beyrut, 1987.

Cihan, Ahmet Kamil, “İslam Ahlakının Temel İlke ve Değerleri”, ed. Müfit Selim Saruhan, İslam Ahlak Esasları ve Felsefesi, Grafiker Yayınları, Ankara, 2013.

Çağrıcı, Mustafa, Anahatlarıyla İslam Ahlakı, Ensar Neşriyat, İstanbul, 2009.

Eliot, T.S. “Eleştirinin İşlevi”, haz. Ahmet Aydoğan, Eleştiri Anlamı ve İşlevi, İz Yay., İstanbul, 2002.

Fuat, Memet, Eleştiri Üstüne, Yapı Kredi Yay., İstanbul, 2014.

Gazâlî, el-Munkız mine’d-Dalâl, thk. Mahmud Bîcû, Daru’t-Takva, Dımaşk, 2010.

Gazâlî, Faysalü’t-tefrika, thk. Semih Duğeyin, Daru’l-Fikri’l-Lübnânî, Beyrut, 1993.

Gazâlî, “Kitabü’l-İmta’ fi müşkilati’l-İhya”, çev. Mahmut Kaya, İslam Filozoflarından Felsefe Metinleri, Klasik Yayınları, İstanbul, 2003.

Gazâlî, Makasıdu’l-Felasife (Felsefenin Temel İlkeleri), çev. Cemaleddin Erdemci, Vadi Yay., İstanbul, 2001.

İbn Manzûr, Ebü’l-Fadl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî, Lisânü’l-‘Arab, 55 Cilt, Dâru Sadr, Beyrut, ts.

İzzetbegoviç, Aliya, Özgürlüğe Kaçışım, çev. Hasan Tuncay Başoğlu, Klasik Yay., İstanbul, 2014.

Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî, el-Câmi‘u’s-sahîh, thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî, 5 Cilt, Dâru’l-kütübi’l-‘ilmiyye, Beyrut, 1412/1991.

Polat, Fethi Ahmet, “Açılış Konuşması”, İslam Düşüncesinde Eleştiri Kültürü ve Tahammül Ahlakı, Ensar Neşriyat, İstanbul, 2019.

Razi, Ebu Bekir Zekeriyya, et-Tıbbu’r-Ruhani (Ruh Sağlığı), çev. Hüseyin Karaman, İz Yayıncılık, İstanbul, 2008.

Sarıtaş, Kamil, “Eleştiri Üzerine: Kavramsal Çerçeve ve İlkeler”, ed. Sezai Engin, İslam İlim ve Düşünce Tarihinde Eleştiri Geleneği, Endülüs Yayınları, İstanbul, 2019.

Tansel, Abdullah, İyi ve Doğru Yazma Usûlleri, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 1978.

Taberânî, Ebu’l-Kasım Süleyman b. Ahmed. el-Mu’cemü’l-kebîr, thk. Hamdî Abdulmecîd es-Selefî, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, y.y., 2002.

Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre, es-Sünen, thk. Ahmed Muhammed Şâkir, 5 Cilt, Mektebetü Haleb, Mısır, 1395/1975.

Topçu, Nurettin, İslam ve İnsan, haz. Ezel Erverdi-İsmail Kara, Dergah Yayınları, İstanbul, 2001.

Tozluyurt, Mehmet, Ebü’l-Mu‘in en-Nesefi’nin Eleştiri Anlayışı, Kitap Dünyası, İstanbul, 2009.

Vakıdî, Ebu Abdullah, Kitabu’l-Megâzî, Daru’l-Kutubi’l-‘ılmiyye, Lübnan-Beyrut, 2013.

1* Prof. Dr. Kamil SARITAŞ, ESOGÜ İlahiyat Fakültesi İslam Felsefesi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi

Nahl, 16/25.

2 İbn Manzûr, Lisânü’l-‘Arab “nkd”, 50/4517-4518; Tansel, İyi ve Doğru Yazma Usûlleri, 192-193.

3 Fuat, Eleştiri Üstüne, 202-203.

4 Topçu, İslam ve İnsan, 44.

5 Topçu, İslam ve İnsan, 44.

6 Eliot, “Eleştirinin İşlevi”, 112.

7 Hucurât, 49/13.

8 Alak, 96/1.

9 Sâffât, 37/138.

10 Bakara, 2/185.

11 İzzetbegoviç, Özgürlüğe Kaçışım, 130.

12 Apaydın, “Bir Savunma Refleksi Olarak Eleştiri ve Tartışma”, 1/36.

13 Arslan, Hz. Peygamber ve Sahabe Örnekliğinde İslam’da Eleştiri Kültürü, 67.

14 Bk. Vakıdî, Kitabu’l-Megâzî, 407-408.

15 Buhârî, Meğazî, 62.

16 Tozluyurt, Ebü’l-Mu‘in en-Nesefi’nin Eleştiri Anlayışı, 29.

17 Gazâlî, Faysalü’t-tefrika, 47.

18 Hûd, 11/118-119.

19 Polat, “Açılış Konuşması”, 1/23.

20 Polat, “Açılış Konuşması”, 1/23.

21 Buhârî, “Edeb”, 3.

22 Gazâlî, “Kitabü’l-İmta’ fi müşkilâti’l-İhya”, 409-410.

23 Ahzâb, 33/36.

24 Hucurât, 49/6.

25 Hucurât, 49/12.

26 Nahl, 16/125.

27 Bakara, 2/83, 235; Nisâ, 4/9, 63, 135; İbrâhîm, 14/24; İsrâ, 17/23, 28, 53; Tâhâ, 20/42-44; Ahzâb, 33/32, 70-71; Zümer, 39/18.

28 Sarıtaş, “Eleştiri Üzerine: Kavramsal Çerçeve ve İlkeler”, 16.

29 Nisâ, 4/148; İsrâ, 17/40; Hac, 22/30; Lokmân, 31/6; Muhammed, 47/30; Mücâdele, 58/2.

30 Ahzâb, 33/23.

31 İsrâ, 17/36.

32 Gazâlî, el-Munkız mine’d-dalâl, 41.

33 Gazâlî, Makasıdu’l-Felasife (Felsefenin Temel İlkeleri), 31.

34 Çağrıcı, Anahatlarıyla İslam Ahlakı, 150-151.

35 Taberânî, Mu’cemu’l-Kebir, 5/185.

36 Cihan, “İslam Ahlakının Temel İlke ve Değerleri”, 66.

37 Müslim “İman”, 78; Tirmizî, “Fiten”, 11.

38 Yûsuf, 12/53.

39 Râzî, et-Tıbbu’r-Ruhani (Ruh Sağlığı), 72-73.

40 Nisâ, 4/135.